1076
Байгалай медиафорум Улаан-Үдэ хотодо боложо үнгэрбэ. Энэ хэмжээ ябуулгын түүхэдэ анха түрүүшынхиеэ буряад хэлээр бэшэдэг сурбалжалагшадай бэрхэшээлнүүд засаг зургаанай һонорто тодорхойгоор зүбшэгдэбэ. Буряад Уласай хэмжээндэ хүдэлдэг хэблэлнүүдэй сэтгүүлшэд, мүн аймаг аймагуудтаа боложо байһан үйлэ хэрэгүүд, ажалдаа амжалта туйлаһан хүнүүд тухай бэшэдэг сонинуудай сурбалжалагшад үдэрэй юрьеэндэ ушардаг бэрхэшээлнүүдээ нюужа, даража байнгүй, сэхэ руунь буудаба. Радио, телевиденидэ буряад хэлэн дээрэ дамжуулга бэлдэхэ гээшэмнай баһал ехэл зоболонтой ажал юм хаш даа.
Радио- болон олониитын һонирхомо теледамжуулгануудые буряад хэлэн дээрэ бэлдэжэ харуулхын тула, мүн тиихэдэ буряадаар бэшэһэн үгүүлэл хөөрөөнүүдые, олон зоной бэе бэетэеэ буляалдажа байгаад уншама зүйлнүүдые гаргадаг болохын тула гүрэн мүнгэеэ гамнангүй һомолхо зэргэтэй гэдэг бодолые дүхэриг шэрээ дэрлээд һууһан хүн бүхэн дэмжэнэ. Харин мүнөө дээрээ гүрэн анхаралаа энэ асуудалда табибашье, грантнуудые тараахын гурим баримтална. Тиигэжэ ерэхэдээ, Буряад Уласай дуулимда буряадаар бэшэдэг, хөөрэдэг, харуулдаг бүхы хэрэгсэлнүүдтэ энэ жэлдэ оройдоол 1 сая 500 мянган түхэригһөө багаха ехэ мүнгэн түсэблэгдэһэн байба. Энэнь хаанаашье хүрэнэгүй гэжэ олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдэй сурбалжалагшад ойлгуулхаяа шамдаба. Мүнгэнэй дутагдалай хажуугаар, буряадаар зохидоор бэшэдэг зомнайшье алга боложо ябана.
«Буряад хэлэ сахин хамгаалха хэрэгтэ олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдэй нүлөө» гэжэ ниитэ гаршагтай дүхэриг шэрээгэй хүтэлэгшэ Туяна Зондуева иимэ үзэгдэлтэй һайн танил байһан тула эхин дээрэ иигэжэ тэмдэглээд орхибо:
«Буряадаар бэшэхэ бэлигтэй залуушуул айхабтар үсөөн болоо. Мүнөө сагта алдуугүйгөөр бэшэхэһээ байха, буряад хэлэн дээрэ дуугаржа шададаг зомнай тоотой болоод байна бшуу. Мүнөө «Информ-Полис» сониндомнай бэшэдэг сурбалжалагшадай дунда алдуугүйгөөр буряадаар бэшэхэ зон үгы шахуу. Корректорнүүдэй эрхим хүдэлмэриин ашаар тэдэмнай нэрэеэ нэрлүүлжэ ябана гээшэ. Тиимэһээ бэшэһэнииень сайт дээрэ шууд табижа, сониной нюурта шалгангүйгөөр гаргабалнай, буруу ябадал болохо».
Бэшэдэг, уншадаг, хөөрэдэг буряад хэлэтэй мэргэжэлтэдэй хомор болоһон ушар иимэ үзэгдэлтэй холбоотой. Урдань Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй ехэ һургуули буряад хэлэнэй болон уран зохёолой багшанарые табан жэлэй туршада бэлдэжэ гаргахынгаа хажуугаар, үгүүлэл гү, али шүлэг зохёохо һэдэбтэйшүүлые сурбалжалагшын мэргэжэлдэ һургадаг байһан юм. Тэрэнэй дүн иимэ. «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанай захирал, ахалагша эрхилэгшэ, бэлигтэй ирагуу найрагша, «Самаряан» номой автор Баяр Балданов, хуушан монгол бэшэгээр сүлөө бэшэдэг, уншадагшье, «Буряад үнэн» сониноймнай эрхилэгшэ Бадмажаб Гындынцыренов, харюусалгата секретарь Сарюуна Эрдынеева, хэды орёо текст ород хэлэнһээ буряад руу ябууд дундаа оршуулдаг Дыжид Мархадаева, бүхы наһаараа номуудые суглуулжа, гаргажа ябадаг Сэнгэ Ринчинов, «Буряад үнэн» сониной шуран бэрхэ сурбалжалагша Цырегма Сампилова, хамагые мэдэдэг Борис Балданов, эдэ мүрнүүдые нюдөө аняад шурьюулагша нүхэртэйгөөр бүгэдэниие дурдаха болоболнай, одоол морин үльгэр боложо үгэхэ хаш даа. Хэнэйшье мэдэһээр, ганса «Буряад үнэндэмнай» иимэ олоороо хүдэлжэ байһан аха дүүнэрые бэлдэһэн һуралсалай иимэ һайхан гуламтамнай һүүлэй хэдэн жэлэй туршада хүдэлнэгүй. Сурбалжалагшадһаа байтагай, буряад хэлэ ёһо гурим соонь зааха дүршэлтэй багшанарые бэлдэнэгүй.
«Олон арадуудай хэлэ шудалхые шуумайһан оройдоол 10 оюутаниие Буряадай гүрэнэй ехэ һургуули энэ жэлдэ түлөөһэгүйгөөр абаха байна. Тэрэнэй дүрбэн һууринь буряад хэлэ, удха зохёол шудалагшадта гэжэ хараалагданхай. Түлөөһэгүйгөөр һураха арга оложо бираагүй, буряад хэлэ шудалха гэжэ үнэн зүрхэнһөө оролдоһон залуушуул жэлэй туршада 90 мянган түхэриг гэртэхинһээ эрижэ абаха баатай болоно. Жэл ошохо тума түлөөһэниинь ехэ боложол байдаг», - гэжэ Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай ниитын болон нэмэлтэ һуралсалай хорооной мэргэжэлтэн Жаргалма Дондокова бүгэдэндэ ойлгосотойгоор хэлээд үгэбэ.
Хэрбэеэ иимэ оршон байдал энэл зандаа үлэшэбэл, дээдэ дурдагдаһан зоной наһанайнгаа амаралтада гарахада, унаган буряад хэлээрээ бэшэжэ, тэдэниие орлохо залуушуул ерэхэгүй бшуу.
Уласай болон нютаг нугануудай сонинуудай хуби заяан
«Нютаг хэлэн» гэжэ сониной эрхилэгшэ Дулма Баторова Буряад Уласта олондо мэдээсэл тараадаг буряад хэлэн дээрэ гарадаг хэрэгсэлнүүдэй ушарһан байдалые Яхад Уластахи нэгэ ажалтанайнгаа мүнөөнэй байдалтай зэргэсүүлгэ хэбэ.
«Саха (Яхад) Уласта мүнөө дээрээ яхад хэлэтэй юһэн хэблэл ядамаггүй гарана. Тэрэнэй хоёрынь манай «Буряад үнэн» шэнги гүрэнэй дэмжэлгэтэй юм. Түлөөһэгүйгөөр арад зондо тараагдадаг «Саха Сирэ» (буряадшалбал, «Яхад Улас» гэһэн удхатай) гэжэ гаршагтай сонин аяар 35 шэрхэгээр хэблэгдэдэг юм байна. Яхадай аймаг бүхэндэ өөр өөрын сонинууд яб гэмэ яхад хэлэн дээрээ һүүлэй һонинуудые бэшэжэ, нютагаархидаа хужарлуулнад», - гэжэ Дулма Баторовагай хөөрэхэдэ, минии хара толгой соо: «Бидэ, буряадууд, юуншье гэһэн өөдэгүй, тулюур амитад гээшэбибди даа?» - гэһэн бодол ороод орхёо бэлэй.
Энэ бодолыемни «Буряад-ФМ» радиогой захирал Жанна Дымчикова тааһан юм шэнги: «Бидэ, буряадууд, бодоһоноо олоной газарта шангаар хэлээд орхидоггүйбди. Тиимэһээ Фэйсбук, Вконтакте мэтын олониитын сүлжээнүүд соо буряад зон һанаһанаа бэшэдэггүй. Харин өөһэдынгөө зон соогоо, жэшээлхэдэ, Вайбер соо буряад зомнай эндээ гэжэ элдэб һаналаараа андалдадаг юм байна», - гэһэн ажаглалтаараа хубаалдаба. Олониитэдэ ашатай асари ехэ хүдэлмэри бүтээжэ ябаа Жанна Чимитовна дүхэриглөөд һууһан буряадуудта тордиһогүй һайхан эхэ хэлээрээ зугаалба. Дүхэриг шэрээгэй эхиндэ Валерий Хартаев «Ямар хэлэн дээрэ хөөрэлдэхэмнайб?» - гэжэ асуухадань, «Буряадаараа хөөрэлдэе лэ!» - гэхэдэмнай, буруушааһан нэгэшье хүн байгаагүйшье һаа, олондо ойлгосотой ород хэлэндэ бэеэ мэдэрэнгүй орошоһон, буряад хэлэнэй хуби заяан тухай ородоор арсалдашаһан юумэд һуужа һуубабди.
«Эрхүү буряадуудай эхэ хэлэн дээрээ хөөрэлдэжэ байхые бидэ үдэрэй юрьеэндэ ушардаггүй шахуубди», - гэжэ Жанна Дымчикова уһан буряадаар хөөрэбэ. «Буряад-ФМ» радиогой агаарай долгиндо гараһаар жэл үлүүтэй саг үнгэрбэ. Эрхүү буряадуудай үдэртэ эрхүү нютаг хэлэн дээрэ дуугарха зон үсөөн болоногүй. Ерэдэг лэ зон ерэжэ эхилээгүй байна. Үшөө нэгэ олониитын анхарма зүйл. Мүнөө 40-50 наһанайнгаа хорёодо ороод ябаһан буряадууд буряад хэлэн дээрээ олоной газарта дуугархаяа эшэнэ. Теэд гэртээ гү, али түрэ найрай үедэ гоё үреэлнүүдые хэлэхэдээ, ядамаггүйнь элирнэ. Эгээл тиимэ зониие урмашуулхын аргаар буряадаар дуугарха зорилго олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдтэ хүдэлдэг мэргэжэлтэд урдаа табибалнай, һайн байгаа. Мүнөө сагта «АТВ», «Ариг Ус» телеканалнуудаар «Буряад хэлэнэй хэшээлнүүд» болоно. Тэрэ һайн. Харин: «Энэ хэн бэ? Энэ баабай. Энэ юун бэ? Энэ гэр» гэһэн удхатай хэшээлнүүдээ орхиёл, нүхэд. Хэлэмнай үдэр бүри хүгжэнэ. Тиимэһээ иимэ үзэгдэлөө орхихо болонобди».
Үнэхөөрөөшье, бэшэмэл хэлэеэ энэ талаһаань хараад үзэхэ болоо һаамнай, иимэ дүн гаража ерэхэ. Һая хэлэндэ орожо байһан буряадуудта бэшэһэнииемнай уншаад, ойлгохонь бэрхэ байха. Хоёрдохёор, гэр тойрон буряадаар юрэ хөөрэлдэдэг зон, саарһан дээрэ алтан толгойто уран зохёолшонойшье бэшэһэниие уншаад: «Ойлгоногүйбди» - гэжэ толгойгоо һэжэрхэл даа. Буряадаар уншаад, энэ-тэрэ юумэ тухайлдаг, бүүр-түүр ойлгодог хүнүүд мүнөө олон. Үлирбэ шэнги үргэтэн, ухами шэнги уралтан байгаад: «Би буряадаар уншажа шададаггүйб», - гэжэ олоной дуулатар хэлэдэг хатуушуул баһал бии гүб даа. Харин уншаад, уншаһанаа хүсэд ойлгодог, һанаһанаа бэшэг дээрэ гаргадаг зон мүнөө эгээл эдэ мүрнүүдые һонирхожо байжа, уншана гээшэт.
Тиигэжэ ерэхэдээ, мүнөө сагта «Буряад үнэн» сонимнай 4500 шэрхэгээр таража байһаниинь гайхалгүй. Удха зохёолдо, уран шүлэгтэ дуратайшуулда зорюулжа, манай Хэблэлэй байшан «Байгал» сэтгүүл гаргана ха юм даа. Буряадтамнай «Угай зам», «Нютаг хэлэн» сонинууд уласай хэмжээн дээрэ гарана гээшэ. Хэнэйшье мэдэһээр, Буряад Улас 21 аймагһаа бүридэдэг. Теэд оройдоол хоёр аймагта буряад хэлэн дээрэ гарадаг газетэнүүд үлэнхэй. Уншахадаа мундаргүй Захаамин аймаг «Ажалай туг» (эрхилэгшэнь Соёлма Бальжурова) сониноо захижа уншана. Харин буряад эхэ хэлэнэй ёһотой үлгы хэжэнгээрхин «Хэжэнгэ» сониноо (эрхилэгшэнь Елена Дашидоржина) арай гэжэ һарадаа нэгэ дахин гаргаа болоно. Һүүлэй хоёр жэлэй туршада Хэжэнгэ аймаг «Буряад үнэнөөшье» захижа уншахаяа болёо. Нютаг нютагуудай буряад хэблэлнүүд ехэдээл һаа, 300 шэрхэгээр арад зонойнгоо дунда тараа болоно.
«Аймаг аймагуудта гарадаг сонинууд буряад хэлэн дээрэ бэшэхэ гэбэл, Роскомнадзорһоо лицензи абахадаа, тэрэнээ зааха уялгатай. Тиигээгүй гээшэ һаань, ород текст соо нэгэ монсогор буряад үгэ гаргабал, Роскомнадзорой урда харюусаха болохо», - гээд, Валерий Хартаев гэжэ олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдэй урдаа хараха буряадуудта ойлгуулба.
«Газетэеэ буряадаар бэшэхэ эрхэтэй болгохо хэрэг түргэн бүтэдэг. Ехэ мүнгэншье үнэн дээрээ хэрэггүйл даа», - гэжэ Туяна Зондуева «Информ-Полис» сонинойнгоо жэшээ дурдаба.
«Аймаг аймагуудай сонинууд мүнөө бүгэдэ Улаан-Үдэ хотодо хэблэгдэнэ. Сахим хубилбаринь хүдөөһөө ниислэл хотодо оршодог типографида амархан хүрөөд ерэшэдэг юм. Харин саарһан бэеэ олоһон сонинуудаа эндэһээ абаашаха, хүн зондо тарааха хүнгэн бэшэ хүдэлмэри сонин сонинуудай эрхилэгшын толгой дээрэ долоон хоног бүхэндэ бууна», - гэжэ Валерий Хартаев һануулхаяа шамдаба.
«Тиибэлнь ризографой хүсөөр аймагай редакцинууд өөһэдөө сохихоёо яанаб?» - гэжэ Туяна Зондуевагай асуухада: «Удинская новь» сониной сурбалжалагша Баяр Борбоев таһа дүүрэбэ: «Ризографоор гараһан зурагуудай шанар муу байдаг. Мүнгэеэ түлэжэ, зар-реклама гаргадаг зомнай дурагүйлхэхэ», - гэжэ ерэһэн бэеэрээ, иигэжэ нэмэбэ: «Минии һанахада, Ярууна, Хори, Хэжэнгэ аймагуудай захиргаануудай засаг дарганар бэе бэетэеэ хэлсээд, Зүүн бэеын нютагууд хамтын нэгэ сонин гаргабал, шүүхэ байна».
Эдэ бүгэдэниие анхаралтайгаар шагнажа һууһан Буряад Уласай Толгойлогшын захиргаанай болон Засагай газарай мэдээсэлэй бодолгын талаар хорооной түрүүлэгшэ Ирина Доржиева өөрынгөө һанамжа элирхэйлбэ. «Энэ асуудал тодорхойгоор, улам гүнзэгыгөөр шудалмаар байна. Аймаг аймагуудай сонинуудта буряад хэлэн заал һаа байха ёһотой. Манай хорооной дэмжэхын ашаар «Буряад үнэн» сонимнай удха түгэлдэр энэ хүдэлмэри бэе дээрээ абабалнь, буряад хэлээр гарадаг сонинуудай байдал заһарха. Буряадаар бэшэхэдээ, хүдөөгэй сурбалжалагшад Буряад Уласай Засагай газарай ябуулжа байһан ажал хэрэгүүд тухай уншагшадтаа хөөрэжэ үгэхэ болоно. Мүн тиихэдэ нютаг нютагуудта ажаһуудаг арад зон сэдьхэлээ тэдхэхэ һайн шанартай статьянуудые уншаха эрхэтэй ха юм даа».
Буряад хэлэн дээрэ бэшэдэг олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй урагшатай һайн ажал ябуулха хэрэгтэ гүрэнэй, засаг түрын талаһаа горитой дэмжэлгэ хэрэгтэй гэжэ дүхэриг шэрээдэ хабаадаһан хүн бүхэн хүсэд шиидэнги.
Баяр ЖИГМИТОВ
аригус.рф сайтһаа гэрэл зураг абтаба.
