​Дүрбэн үеын багшанар

Гыма Цыренжапова Ярууна аймагай гулваа Цыденжап Шагдаровтай

“Аглаг алтан дэлхэйдэ

Ашата багшын нэрэ мүнхэ”

Балмасу Пыловна Мухасанова болон Дулма Дугаровна Дон­докова хоёр мэдээжэ багша­нарай 100 наһанайнь ойдо зорюулагдаһан мүнхэ дурасхаалай үдэр ноябриин 18-да Эгэтын-Ада­гай дунда һургуулида Яруунын олониитын хабаадалгатайгаар үнгэрбэ гэжэ “Буряад үнэндөө” бэшээ һэмди. Мүнөө Балмасу Пы­ловнагай басаган, багшын ажалай ветеран Гыма Базаржаповнагай найруулга уншагшадайнгаа анха­ралда дурадханабди.

Түрүүшын үе

Үнгэрһэн 2017 он онсо шэнжэтэй, удха шанартай жэл байгаа гэжэ тэмдэглэе. Октябриин хубисхалай 100 жэл, баһа минии түрэһэн эжы Мухасанова Балмасу Пыловнагай 100 наһанай дурасхаал тэмдэглэгдээ.

Эдэ бүгэдые хамтаруулан, һанан, дурсан холбуулан, Ярууна айма­гай эрдэм һуралсалай хүгжэлтэдэ горитой хубитаяа оруулһан, бүхы наһаараа багша ябаһан хүндэтэ эжынгээ һайхан дурасхаалда зорю­улан, һанамжануудаараа хубаалдаха арга хэрэглэжэ, энэ тэмдэгэй бэшэг зоной анхаралда табигдана.

Багшын ажал буянтай, хүндэтэй, харюусалгатай. Илангаяа эхин ан­гиин багшанарай үүргэ тон ехэ. Эдир жаахан хүүгэдые үзэгтэ ору­улжа уншуулха, тоо тоолуулжа, нэ­мэжэ хороожо һургаха, тон сэбэрээр бэшүүлхэ, зураг зуруулха гэхэ мэтэ­эр хүмүүжүүлхэ – эдэ бүгэдэ багшын ажал.

Мухасанова Балмасу Пыловна 1917 ондо Маарагта нютагта юрын малшанай бүлэдэ түрэһэн. Тэрэ үеын һургуулинуудта һуража гараһан. 1935 ондо 18 наһатайдаа багшын ажал эхилһэн намтартай. Зүүн-Үльдэргын эхин ангиин багшаар 1 жэл хүдэлөө, 1936 ондо Улаан-Үдын педрабфакта һураад, Нарһатын, Эгэ­тын-Адагай һургуулинуудта ажалаа үргэлжэлүүлээ. 1941 онһоо Эгэтын-Адагай эхин һургуулиин захиралаар хүдэлжэ, ажалдаа үнэн сэхэ, шада­мар, бэрхэ хүмүүжүүлэгшэ байһанаа гэршэлээ. Нютагайнгаа эдир хүүгэдые номдо һургахаһаа гадна, дайнай шэрүүн хүндэ үедэ түлеэ бэлдэлгэндэ, үбһэндэ хабаадалсаха, хартаабха ургуулха ажалнуудта да­хуулан хүдэлдэг байгаа.

Минии аба Гончиков Базаржаб Гончиковичтой гэр бүлэ зохёожо, 6 хүүгэдые өөдэнь үндылгэһэн. Гэрэй эзэн эхын үүргэ ямар ехэ гээшэб. Багшын ажалда тон харюусалгатай­гаар, өөрынгөө үхибүүдые тон энэр­хыгээр үргэжэ, хамтын ажалда тон эдэбхитэйгээр хүдэлөө.

1949 ондо “Ажалдаа шалгарһанай түлөө” гэһэн медаляар шагнаг­даа. Мүнөө минии бодомжолходо, энэ шагналда багшанар хомороор хүртэдэг байгаа. “1941 – 1945 ону­удай Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агу­уехэ дайнай үедэ габьяагай түлөө” гэһэн медальда хүртөө. 1959 ондо “РСФСР-эй арадай гэгээрэлэй отлич­ник” гэһэн нэрэ зэргэ Балмасу Пы­ловнада үгтэһэн байна.

Буряадай арадай поэт, “Хүндэлэлэй Тэмдэг” ордендо хүртэһэн, манай нютагай хүндэтэ ирагуу най­рагша, мэдээжэ сэтгүүлшэн Цырен­дулма Цыреновна Дондогой Мухаса­нова Балмасу Пыловнагаа түрүүшын багша гэжэ хүндэлжэ, һайханаар дур­сан ябадаг һэн. Ирагуу шүлэгөөшье зорюулһан юм.

Минии хүндэтэ эжы хуушан монголоор һайн уншадаг, бэшэдэг байһан. Цырендулма Дондогойтой хамта колхозой түрүүлэгшэ ябаһан Бадма Дамдиновай “Гурбан голой бэлшэртэ” гэһэн ном 1966 ондо хэблүүлэн гаргаһан юм. Ушарынь гэбэл, Бадма Дамдинов хуушан мон­голоор Эгэтын-Адагай түүхэ, кол­хоз байгуулга тухай бэшэһэн. Бал­масу Пыловна хуушан монголһоо буряадшалһан байна.

Наһанайнгаа амаралтада гара­тараа зааһан һурагшадынь мүнөө үедэ элдэб мэргэжэлтэд боложо тодоронхой. 1958 оной хүбүүд, ба­сагадта заажа, дунда һургуулиин һурагшад болгон дамжуулаа. Эдэм­най 14-дэхи выпуск боложо, Эгэ­тын-Адагай дунда һургуулиин омо­горхол болонхой. Юундэб гэхэдэ, эхин классһаа һайн бэлэдхэлтэй ерэжэ һургуулияа дүүргээд, дура­тай мэргэжэлнүүдые шэлэжэ, дээдэ һургуулинуудта һуража, хожомынь ажабайдалай үргэн харгыда гара­жа, элдэб һалбарида хүдэлжэ, шэн габьяа харуулжа, 19 үхибүүд сооһоо 5 хүниинь “Буряадай габьяата хүдэлмэрилэгшэ” гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэнхэй. Нэрлэбэл, Гон­чиков Самбу Цыдендамбаевич – ба­рилгашан, Андрианова Баярма Нан­затдоржиевна – эмшэн, Ламажапов Владимир Ламажапович – хүдөөгэй ажалшан, Дамдинова Эржэн Цырен­жаповна – дуушан, Цыдыпдоржиев Мунко Ринчинович – инженер-энер­гетик, эдэнэрнай багшын ажалай үрэ дүн гэршэлһэн омогорхол, най­далынь болоһон габьяата хүнүүд гэ­эшэ.

Багшын ажалай эхи табиһан, 1-дэхи үеын багша, хайрата эжын­гээ наһан соогоо хэһэн ажалынь үргэлжэлүүлхэ, үргэдхэхэ, баяжу­улха үхибүүд, аша зээнэрынь олон даа. Мүнөө сагта дүрбэн үеын баг­шанар аймагайнгаа һургуулинуудта хүдэлжэ байна. Эжымни ёһотойл багшанарай багша гэжэ алдаршуу­лаа һаа, алдуу болохогүй.

2-дохи үеын багша

Би, Цыренжапова Гыма Базаржа­повна, нютагтаа 8 класс дүүргээд, Улаан-Үдын багшанарай училищи­да һуража, эхин ангиин багшын дипломтой түрэл нютагаа бусаа бэлэйб. Залуу багшын хүсэл, зориг ехэ һааб даа. Бэлэдхэлэй класс гээд, 6 наһатай хүүгэдтэ анхан түрүүн заажа эхилээ һэм. Хажуудам дүй дүршэлтэй бэрхэ багшанар, хүндэтэ эжымни хамта хүдэлжэ, аргагүй ехэ туһа хүргэдэгынь һанажа, дурсажа байдагби. Мүнөө наһанай амарал­тада гараад, багшын ажалай хүндэ хүшэрые һайн мэдэхэ байнаб. 45 жэлэй туршада эхин ангиин багша­ар, хожомынь ород хэлэнэй оньһо үхибүүдтэ зааһан намтартайб. Ном заахаһаа гадуур, элдэб мүрысөөнүүд, уран зохёолшодой ойн баярта зорюулагдаһан үдэшэнүүд, уул­залганууд үнгэргэгдэдэг һэн. Эндэ үхибүүдые бэлдэхэ түсэб табиха, сце­нари бэшэхэ ажал гарадаг һэн. Булта хамтадаа эбтэй хабаададаг байгаал даа. Эжынгээ шагнагдаһан медальда хүртөө, хүсөөшье үгы һаа, 1996 ондо “Россиин Федерациин арадай гэгэ­эрэлэй отличник” гэһэн нэрэ зэргэ үгтэһэн байна.

Харин өөрөө 1966 оной хүбүүд, басагадай, зааһан шабинарайнгаа багшаб, заримдаа уриханаар “баг­шаа” гэжэ хүндэтэйгөөр хандаха­дань, уярмаар, баярламаар урма­тай ябадаг зантайб. Энэ хандалга юунһээшье үнэтэйл даа.

Цыренжапов Жалсан-Доржи Нор­божамсуевич нүхэртэеэ 6 үхибүүдые хүмүүжүүлэн, ажабайдалай үргэн харгыда гаргажа, айл бүлэ болгон, үнэр баян ажаһуунаб.

3-дахи үе

Минии 3 үхибүүд – багшын мэр­гэжэлтэд. Ууган хүбүүн Амгалан Жалсандоржиевич Цыренжапов Тайлуудай юрэнхы эрдэмэй дун­да һургуулида таһалгаряагүй 25 жэлэй туршада гар урлалай, тами­рай багшаар амжалтатай хүдэлжэ байна. Сүлөө сагтаа барилдаанай һургуули шабинартаа заана, өөрөө бага наһанһаа барилдадаг байһан. Хүбүүд, басагадаа дахуулаад, элдэб мүрысөөнүүдтэ хабаадуулна, зарим үедэ шагналдашье хүртэнэ. Багшын ажал ганса эрдэм һуралсал бэшэ, хүмүүжүүлгын талаар ехэ үүргэ дүүргэнэ гэжэ тэмдэглэхэ шухала.

Оюна Жалсандоржиевна Барду­ева – эхин ангиин багша. 29 жэлэй туршада түрэл Эгэтын-Адагай дунда һургуулида эдиршүүлдэ ном заана. Хэдэн олон үеын хүүгэдтэ ном заажа, саашадаа дунда ангиин һурагшад болгон гаргана. Мүнөө сагта оньһон техникэ, арга боломжонууд элбэг бо­лоо гэбэшье, багашуулда үзэг таню­улжа, холбуулжа уншуулха ажал бэ­лэн бэшэ. Оролдожо, үхибүүдэй зан абари зүб мүрөөр ойлгожо, эрдэм мэдэсыень элирүүлхэ, эбтэй һургаха гээшэ багшын харюусалгатай ажал болоно. Классһаа гадуур ажал баһал ехэ. Уран гоёор шүлэг уншуулха, дуу дуулуулха, зохёолнуудые ролёор на­адуулха, конкурснуудта хабаадуулха гэхэ мэтэ. Эдэ бүгэдэ багшын хүнгэн бэшэ ажал.

3-дахи үеын багшын ажал үргэлжэлүүлжэ ябаһан Будаева Да­шима Жалсандоржиевна буряад хэлэ ба литературын багша. 3-дахи программаар ород ба ондоо яһанай үхибүүдтэ буряад хэлэ заадаг. “Бу­ряад Уласай хоол хүнэһэнэй ба буй­луулха үйлэдбэриин” техникумдэ хүдэлнэ. Гэртэхи муу тулюур бай­далтай олон үхибүүдтэй айлай бо­лон үншэн хүбүүд, басагад ехэнхидээ эндэ һуража, мэргэжэлтэй боложо гарадаг. Иимэ оюутан үхибүүдые шалгаха, туһалха, хамгаалха туша­алтай ажал хэлсэдэг. Багшын ажа­лай баһа нэгэ шэнжэ энэ техникумдэ ябуулагдана даа.

3 бэринэрнай баһал багшанар. Цыренжапова Долгорма Цырендор­жиевна - биологиин багша, Тайлуу­дай юрэнхы дунда һургуулиин захи­рал юм. 25 жэлдэ энэл һургуулидаа хүдэлнэ, үндэр амжалтанууд жэл бүхэндэ туйлагдадаг. Ударидагшын ажал үргэн, ехэ. Сүлөө саг хомор бай­ха. Элдэб янзын документнүүдые, дансануудые саг соонь үзэжэ, тайл­барилжа, хэрэгтэй газарта хүргэхэ шухала. Долгорма Цырендоржиевна ажалдаа хандаса һайнтай шударгы, шадамар хүтэлбэрилэгшэ гэжэ баг­шанарынь дэмжэдэг.

Цыренжапова Гэрэлма Цырен­доржиевна Нарһатын 1-дэхи дунда һургуулида ород хэлэ ба литерату­ра заана. Ажалайнь стаж – 19 жэл. Һурагшадта хүндэтэй, хэшээлнүүдээ һонирхолтойгоор үнгэргэдэг гэжэ заалгаһан шабинарынь тэмдэглэдэг. 9-дэхи, 11-дэхи ангиин һурагшад “Гүрэнэй нэгэдэмэл шалгалтада” һайн бэлэдхэлтэй ерэдэг. Үхибүүдэй түрэлхид Гэрэлма Цырендоржиев­нае ехэ хүндэлдэг.

Цыренжапова Ася Васильевна бу­ряад хэлэ ба литературын багша мэргэжэлтэй. Дээрэ нэрлэгдэһэн Улаан-Үдэ хотын техникумдэ директорой орлогшын тушаалда хүдэлнэ, ажа­лаа һайн ябуулна. Тэндэ хүдэлдэг багшанар ба хүмүүжүүлэгшэдые ударидадаг. Харюусалга ехэтэй ажал саг соонь хээд, бэрхээр олон жэлдэ хүдэлнэ.

4-дэхи үеын багша

Залуу мэргэжэлтэн Бардуев Зо­ригто Намсараевич – минии зээ хүбүүн. Түрэл һургуулидаа тамирай, информатикын багшаар хүдэлнэ. Багшанарай ажал үргэн дэлисэтэй гэжэ дахин тэмдэглэе. Зоригто На­мсараевич дуулаха дуратай, хатар бүжэг, наада зугаа хүтэлбэрилхэ шадабаритай. Тиимэһээ элдэб кон­курснуудта эдэбхитэй хабаададаг. Суг хүдэлжэ байһан багшанарынь һайн талыень дэмжэжэ, саашадаа амжалтатай ажалаа үргэлжэлүүлхые хүсэжэ, туһалжа байдаг.

Дүрбэн үеын багшанарай, баг­шын ажалай уг залгамжалалай түүхэ иимэ удха шанартай. Мүнөө сагта аймагайнгаа һургуулинуудта таһалгаряагүй, нэгэл газарта хүдэлнэ гэжэ тэмдэглэе. Багшын ажалай дүн – стаж согсолоо һаа, хам­тадаа 219 жэл болоно.

3-дахи үеын багшанар: 6 хүн, 4-дэхи үеын нэгэ багша эрдэм болбосоролой дэмбэрэлтэ ажалаа үргэлжэлүүлжэ ябана.

Эдир үетэндэ эрдэм олгожо,

Эрхим нангин һургаал заажа,

Буянтай хэрэг бүхы наһаараа

Бүтээжэ ябанат, хүндэтэ багша!

(Ц -Х.Ж. Жамьянова)

Гыма ЦЫРЕНЖАПОВА, багшын ажалай ветеран

Гэр бүлын архивһаа гэрэл зураг абтаба

Ярууна аймагай Эгэтын-Адаг