​БУСАХАЛ ДАА, ХАБАР

«Зунай һүүлэй бороотой бараан үдэшэ танигдаагүй тосхоной за­йдан үйлсэдэ Намжал харгын машинаһаа бууба. Жолоошон­доо уршышаһан гурбан солхооб һарбайнгаа баярые хүргөөд, тэрэ кабинынгаа үүдэ нээбэ. Газаашаа гарамсаарнь, шии­гэй хүйтэн амисхал хамар өөдэнь сорьёодхибо. Жэжэхэн хүйтэн бороо һалхинда үлеэгдэн эршэдэжэ, суба дээгүүрнь шабжаганаад, хоротойго­ор, аягүйгөөр нюурыень шэрбэбэ. Намжал жэдэжэ, субынгаа заха бод­хообо. Тиигээд дэбтэжэ нилсайшаһан шабар соогуур холо холо һүрэн, үйлсын хойто хажуугай налшагархан сайлалгын гэр тээшэ гүйбэ…»

Намжал. Энээхэн оройдоол хэ­дыхэн мүрнүүд соо хүдөөгэймнай хэды олон хүнүүд өөрыгөө таниба гээшэ ааб? Түрэл тоонтоһоонь га­ража, хото городоор эрдэм бэдэржэ ошоод, юунэйшье боложо байгаа һаа, заатагүй һөөргөө бусажа ерэдэг жама ёһо байгаа гээбы даа. Уран зо­хёолшо Ким Цыденовэй 1960-дахи онуудай эхин дундуур бэшэһэн «Бу­сахал даа хабар» гэһэн туужын эхин мүрнүүд соо хүдөөгэй залуу Намжа­лай эрдэмтэй болоод, хүдөөгөө бу­сажа ерэхые харабабди. Энэ нээрээ Эхэ орондоо аһан ехэ дуратай эрхим хүбүүдэймнай наһанай эхин алхаму­уд дэлхэйдэ эдлэхэ наһанайнь эсэс хүрэтэр зүргэлжэ захалаад, дардам харгы боложо ошодог һайхан саг байгаа.

Дардам харгы. Харгы гээшэ элдэб байдаг. Дардам арюухан, ялхитай яаматай, ута, богони… Хүдөөһөө гар­балтай хүн ажабайдалда дүршэнги, бэлиг шадабаряараашье, алишье талаараа хүнэй эрхим хүн боложо тодордог, тиихэдээ Эхэ орондоо дурлажа, арадай ажахын али олон һалбаринуудай нэгэндэ мэргэжэл­тэн боложо гараад, түрэл нютаг, айл аймагайнгаа этигэл найдалые харюулжа, жаргалтай ябадаг үе бай­гаа. Эхэ орондоо дурлал гээшэшни заатагүй харюутай, һайхан хойшо­лонтой бэлэй. Ажабайдалай харгы гээшэ элдэб байдаг…

Үнжэгэн нимгэн сэдьхэлтэй Ким Шогдопович Цыденов оройдоол 34 наһандаа энэ дэлхэйтэй хахасаа бэ­лэй...

Энээхэн богонихон наһандаа юун гээшые байгуулжа үрдеэ гээшэб? Зарим зоной хэдэн наһан соогоо үрдихэгүй юумые үрдиһэн шэнги харагданал. Үдэһэн, тэнжэһэн ню­тагайнгаа байгаалиие эдир бага наһанһаа һайхашаажа, һайхан бо­долнуудаар эзэлэгдэн ябаһан бэлэй.

Ким Цыденовэй бэшэһэн шүлэгүүд, рассказууд уласай сони­нуудта, «Байгалай толон», «Байгал», «Байкал» сэтгүүлнүүдтэ, хамтын болоод эстрадын суглуулбаринууд­та толилогдодог, радиогоор, теле­виденеэр дамжуулагдадаг байһан юм. «Һарата һүнинүүд» гэжэ расска­зуудайнь ном 1961 ондо хэблэгдээ. Саашадаа рассказууд ба туужынь «Һарата һүни» (1977 он) болон уян­гата шүлэгүүдэйнь «Поэзиин үдэр» (1960 он) номууд гараа. «Сердце мое, Бурятия» гэһэн буряад уран зохёол­шодой суглуулбари ном соо «Одино­кий домик» гэжэ рассказынь (1970 он), «Чистое небо Забайкалья» гэһэн ном соо «На покосе» гэжэ нэрэтэй рассказынь Буряадай номой хэблэлээр гараа һэн.

Эдир залуугаар домог болон мүнхэрһэн гайхамшагта энэ хүнэй намтарые харахада, хоорондоо оройдоошье зайгүй, зүүнэй багтаха забһаргүй үргэлжэлжэ байһан үйлэ хэрэгүүд, үрдихэ гэһэндэл яарал со­огуур ошоһон жэлнүүд…

«Ким Цыденов эдир наһанһаа захалжа, уран зохёолой, эрдэм уха­анай номуудые элбэгээр уншаһан, шудалһан, олон юумэ һониноор хөөрэжэ, тайлбарилжа үгэдэг, үргэн мэдэсэтэй, бэлэдхэл ехэтэй хүн бай­гаа. Алтан дэлхэйдэ эдлэхэ ажабай­далай эхин – бага наһаяа арюунаар дурсажа, дулааханаар түүрээхэ гээ­шэ оюун бодолой, сагаан һэшхэлэй хэрэг даа. Ким Цыденов эгээл тии­мэ бодолтой, һэшхэлтэй, үшөө тии­гээд оюун мэдэрэлэй бэлигтэй хүн байгаа. Зохёолнууд соогоо гол түлэб хүнэй наһанай арюухан үглөөе, тэрэ­нэй шүүдэртэй ногоон зүлгэ хаһые эхэ байгаалиингаа энгэртэ мэшэеэн хаража, оюун бэлигэйнгээ мэдэрэлэ­эр түрэл арадтаа түүрээжэ эхилһэн ябаал...», – гэжэ нютагайнь нэрэ­тэй түрэтэй ирагуу найрагша Булад Жанчипов нүхэр тухайгаа бэшэһэн байдаг.

Тиихэдэ Ким Цыденовэй үшөө нэгэ нютагайнь хүн, үндэр нэрэтэй уран зохёолшо Цырендулма Дондо­гой иигэжэ бэшэһэн юм:

«Залуу уран зохёолшын расска­зуудые уншаһан хүн бүхэн тэрэнэй бэшэлгын шэнжые, буряад литера­турада байгаагүй маягые онсолон тэмдэглэһэн юм. Илангаяа американ зохёолшо Эрнест Хемингуэй, немец бэшээшэ Эрих Ремарк мэтын Бару­унай болон ородой зохёолшо Иван Бунин гэхэ зэргын оюун бэлигтэнэй маягые һануулна гэжэ Александр Жамбалдоржиев, Цэрэн-Анчик Ду­гар-Нимаев гэгшэд тэмдэглээ агша һэн».

Уран зохёолшо, уран зурааша, хүдөөгэй багша нютагтаа болоһон үйлэ хэрэгүүдые, юрын зоной ажа­байдалые хёрхо нюдөөр ажаглан харуулжа, зохёолоо бэшэдэг байгаа. Һургуулиин үхибүүд, багшанар, хам­тын ажахын хүдэлмэришэд тухай үнэншэмэ хөөрөө дэлгэжэ, залуушу­улай эрмэлзэл, хүсэл, наһанайнгаа харгы бэдэрэлгэдэ онсо анхаралаа хандуулха. Илангаяа байгаалиин үзэгдэлнүүдые уран хурсаар зура­глан, түрэл дайдадаа хайрын сэдьхэ­лээр хандахые уряалжа байгаал даа.

Өөрын онсо һонин бэшэгтэй уран зохёолшо Ким Цыденов 1937 оной декабриин 4-дэ Ярууна ай­магай Эгэтэ нютагта колхознигой бүлэдэ түрэһэн юм. 1944 оной на­мар Эгэтын эхин һургуулида ороо. 1948-1951 онуудаар Үльдэргын до­лоон классай һургуулида, саашадаа Нарһатын дунда һургуулида һураа. Нэгэ жэл Эгэтын МТС-тэ ВЛКСМ-эй Яруунын райкомой инструктораар хүдэлөө. 1955 онһоо эхилээд, 1960 он болотор Доржо Банзаровай нэрэм­жэтэ багшанарай дээдэ һургуулида һураа. Түүхын ба хэлэ бэшэгэй баг­ша боложо гараад, Үльдэргынгөө долоон классай һургуулиин шаби­нарта ном заагаа. 1961-1962 онуу­даар «Яруунын үнэн» гэжэ аймагай сониной харюусалгата секретаряар, мүн Хориин «Шэнэ Үдэ» сониндо хүдэлөө. Һүүлээрнь Үльдэргын дун­да һургуулида түүхэ ба ород хэлэ, литература заагаа, тэндээ захиралай орлогшоор, хожомынь захиралаар хүдэлһэн. Ким Шогдопович Цыденов ниитын ажалда эдэбхитэйгээр ха­баададаг һэн. 1966 ондо ВЛКСМ-эй XV съездын делегадаар һунгагдаһан байна…

Энэл даа эдлэһэн наһаниинь, альганай шэнээхэн саарһа аржыл­ган эреэлээд лэ дүүрэшэбэ. Тиибэ­шье эсэслэн дүүрээгүй. Үлзы һайхан Үльдэргэнь, үнэн сэхэ нүхэдынь бай­на, уг дамжуулжа ябаһан үри бэе – үхибүүдынь байна.

Багша, ирагуу найрагша, уран зо­хёолшо, уран зурааша Ким Шогдопович Цыденовэй мүнхэ дурасхаалда зорюулагдаһан «Эхэ нютаг – эльгэн тоонто» гэһэн сэдэбтэ аймагай уран бэлигтэнэй мүрысөөн эхилээд, байн, тэрэнь аймагууд хоорондын боложо, жэлдээ нэгэ дахин үнгэрдэг. Энэ на­аданай гол зорилго:

- Уран шүлэгшэ, уран зохёолшо, уран зурааша, багша Ким Цыдено­вэй бүтээлнүүдые мэдээжэ болгон дэлгэрүүлгэ;

- буряад уран зохёол дэлгэрүүлгэ;

- үхибүүдэй урлалда дүршэлые дэмжэн хүгжөөлгэ, тэдэнэй уран бэ­лигые элирүүлгэ.

Уран зохёолшын басаган Вин­дарья Ринчиновна наһанайнгаа нүхэр Эрдэм Дамбаевичтай, тиихэ­дэ Үльдэргын дунда һургуули тус мүрысөөнэй гол үүсхэл, ехэ оролдол­го гаргаһан эмхидхэгшэд болоно. Мүрысөөндэ хабаадагшад, хүндэтэ айлшад Ким Цыденов бэлигтэй уран шүлэгшэ, уран зохёолшо, уран зурааша, үндэр нэрэтэй баг­ша байһан гэжэ гэршэлэн, һургуули соо дэлгэгдэһэн номуудтайнь, гар бэшэгүүдтэйнь, үзэсхэлэнтэ һайхан зурагуудтайнь, һурагшадайнгаа шүлэг зохёолнуудыень альманаху­уд болгоһон суглуулбаринуудтайнь, баян намтарыень гэршэлһэн гэрэл зурагуудтайнь һонирхон танилса­на. Ким Цыденовэй зурагуудые, аша басаган Алимагайнь зурагуудые гэр бүлэнь һургуулидаа бэлэг болгон бариһан юм. Хүмүүжүүлхы айхабтар ехэ удхатай нааданай эмхидхэн бай­гуулагшадые нэрлэбэл: Буряад Ула­сай Болбосоролой ба эрдэм ухаанай яаман, Буряад Уласай Соёлой яаман, Яруунын аймагай захиргаанай бол­босоролой таһаг.

Наада эмхидхэн үнгэргэлгые Үльдэргын юрэнхы дунда һургуули, тиихэдэ К. Ш. Цыденовэй үхибүүд өөр дээрээ даажа абанхай. Буря­адай Уран зохёолшодой холбоон, Буряадай Гүрэнэй ехэ һургуули, Бу­ряадай дунда мэргэжэлэй багшана­рай һургуули гээд мүн лэ эмхидхэн үнгэргэлгэдэ хабаадалсадаг юм.

Ким Шогдопович Цыденов түрэл нютаг тухайгаа томохон зохёол бэшэхэ гэжэ бэлэдхэлэй хүдэлмэри ябуулжа байтараа, түргэн үбшэндэ нэрбэгдэжэ, тэрэ хүсэлөө бэелүүлжэ үрдеэгүй.

Энэ бэшэлгэ соо дээрэ, нэрлэмэ­эр газартань, зорюута нэрлэнгүй орхигдоһон «Бусахал даа хабар» гэжэ туужа 1964 ондо ном боло­жо, нара хараһан юм. Туужын эхин мүрнүүдээр энэ бэшэлгэеэ эхилээ һэмди. Эсэсэй мүрнүүдээр дүүргэе даа:

«Нюдэ һаргама хүнгэрэг саһата тала дээгүүр үбэлэй элшэгүй, ял­сагар наран доохонуур мухарина. Намжал ябажа ябатараа гэнтэ зуг татаба, хаанаб даа эндэ, хажуухан­дань байһан жаргал хубияа бэдэ­рэн ябаһандал һанаадхиба. Сэнхир үндэрөөр һүрэглэһэн эдэ хүбэн үүлэдэй түхэлдэ гү, али энэ захагүй талын хаанаһаашьеб ерэһэн һалхинай амис­хаалда гү – хүсэд ойлгожо шадабагүй, – зүгөөр ехэ холоһоо элинсэг хулинса­гуудаарнь дамжан ерэжэ, хаанаб даа зосоонь дууран хэбтэһэн эртэ урдынь зэрлиг мэдэрэл хабарай түрүүшын, тон һулахан, илгамааршье бэшэ ша­хуу шэнжын үзэгдэһые тухайлба.

Иигээд лэ удахашьегүй хабар!»

Бусахал даа, хабар. Уран зохёол­шо, һайн хүн Ким Цыденовтэ одоол ёһотой хүшөө бодхоогдобо гээшэ - тэрэнэй өөрынь бүтээһэн зохёол­нуудые согсолжо байгуулһан барю­убшатай зузаан ном. Номһоо үндэр һургаал үгы, номһоо үлүү бодол үгы, номһоо сэнтэй бэлэг үгы. Тии­гээд байхадаа, эгээл удхатай, эгээл хүндэтэй хүшөө – ном хэблэгдээ. Зо­хёол соогоо жэлэй дүрбэн сагай нэ­гэншье һаа, амидаралай, ажабайда­лай эхин, мүнхэрһэн оюунтанай угаа дамжан бусалгын хабар!

Энэ ном дээрэ хүдэлэгшэдые нэрлэебди:

Түсэлые һанаашалан удари­дагша - Доржиева-Кимэй Вин­дарья

Харюусалгата редактор - Жанчипов Булад

Согсологшод - Цыденова Анна, Доржиева-Кимэй Виндарья

Редакторнууд - Дымчикова Жанна, Дарибазарова Цырен- Ханда

Техник редактор - Доржиев Зорик

Хинагшад - Бальжинимаева Цыпилма, Гиргушкина Татья­на, Гулгенова Ирина

Электрон хэлбэридэ оруулаг­шад - Доржиева-Кимэй Вин­дарья, Цыбикова Ирина (аль­манахууд)

Загбар бэлдэһэн - Шарайд О. Галсан (Буряад-Монгол Ном хэблэл)

Ким Цыденовэй өөрынь зурагууд энэ ном шэмэглэхэдэ оруулагдаа

Николай ШАБАЕВ