​Буряад хэлэнэй олимпиадын дүн

Дунда һургуулида һурадаг һурагшадай дунда эм­хидхэгдэдэг олимпиадын можо нютагтахи ша­тые буряад хэлэндээ ульгам, түрэл нютагайнгаа, үндэһэн арадайнгаа түүхэ һайн мэдэхэ хүбүүд, ба­сагад бусадһаа түрүүн дабажа гараба.

Олимпиадада хабаадажа байһан һурагшад ямар да­абариин ушархые сагһаань урид яашье мэдэхэ аргагүй. Тиимэһээ юунэйшье боло­бол, бэлэн байха зэргэтэй. Буряад хэлэнэй олимпи­ада аяншалга болон энэл һалбарида үзүүлэгдэдэг хан­галтануудые шудалдаг Бай­галай колледждо үглөөнэй 10 сагта эхилээ. Уридшалан хараалагдаһан энэ сагтаа олимпиада эмхидхэгшэд конверт нээжэ, үхибүүд ямар даабаринуудай тудалдаһаниие мэдэжэ абаба. Буряад хэлэнэй олимпиадын 14 даабари аяар 7 хуудаһа эзэлнэ.

Буряадай үндэһэтэнэй 1 дүгээр лицей-интерна­дай 9-дэхи ангиин һурагша Гомбожаб Нагулаев «Буряад үнэн» сониной уншагшадтай иигэжэ һанамжаараа хубаал­дана:

- Би багшанартаяа хам­та олимпиадада эртээнһээ бэлдэжэ эхилээ һэм. Һургуулидаа 8-дахишье, 9-дэхишье ангинуудта үзэһэн хамаг сэдэбүүдээ зада дабтааб. «Буряад хэлэн – түрэлхи хэлэн» гэһэн ниитэ гаршагтай олимпиадамнай «Буряад хэлэн – гүрэнэй хэ­лэн» гэжэ олимпиадада ор­ходоо һураггүй орёо гэжэ би хэлэхэ байнаб.

Буряад Уластахи болбо­соролой дээдэ һургуулиин буряад хэлэ, литература хүгжөөхэ лабораториие да­агша Баярма Цырендоржи­евагай һанамжа уншагшад­тамнай баһал һонин байхаар хүлеэгдэнэ:

- Иимэ олимпиадану­удай үедэ тон һонюуша, бэрхэ, өөрын бодолтой, алдуугүйгөөр бэшэдэг үхибүүд элирүүлэгдэдэг гэ­эшэ. Олимпиадада хабаададаг үхибүүд түрэл хэлэндээ хүндэтэйгөөр хандадаг юм.

Хорёорхин абьяастай даа

«Манай Аалан һуурин хэр угһаа буряад зоной ажаһуудаг нютаг юм, - гэжэ Ааланай дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Баярма Шираповна Ши­рапова хөөрөөгөө эхил­бэ. – Һургуулидамнай мүнөө дээрээ 45 үхибүүн һурана. Номоо «Буряад хэ­лэн – түрэлхи хэлэн» гэжэ хүтэлбэреэр үзэнэбди. Хэшээлнүүдтэмнай ехэ саг үгтэдэг. Жэшээнь, 5-дахи ангиинхид долоон хоногтоо 5 сагай туршада буряад хэ­лэеэ шудална. 6-дахи анги­инхид тэдээнһээ юугээршье дутанагүй: мүн лэ 5 сагай туршада дасхалнуудта харюусажа, даабаринуудые дүүргэжэ, түрэлхи хэлэнэйн­гээ оньһыень олоно гээшэл даа. 10-дахи, 11-дэхи анги­нуудта һурадаг үхибүүд бу­ряад удха зохёол үзэнэ гээшэ ааб даа. Манай һургуулида 8-дахи ангида һураха һурагшад мүнөө жэлдэ үгы. Буряад хэлэнэй олимпиада­да 9-дэхи ангиин һурагша Алтана Раднаева гурба­дахияа хабаадажа байна. Тэрэ 7-дохи ангида һурадаг байхаһаа хойшо уласайн­гаа хэмжээндэ мүрысэжэ эхилһэн габьяатай».

Хонгор һайхан Хори ай­маг Аалан, Анаа горхонуудай эрье зубшаад ажаһуудаг бу­ряадуудаар дүүрэшэнэгүй. Нилээн үргэн талатай. Бэ­лигтэй багшанартай, эр­хим һурагшадтайшье. До­мог суута Хориин 1 дүгээр болон 2 дугаар дунда һургуулинуудай үхибүүд буряад хэлээ гэмгүй һайн үзэдэг байна гэжэ ажагла­маар. Теэд тэндэмнай ород хүүгэдэй олон һэн тула «Бу­ряад хэлэн – гүрэнэй хэлэн» гэжэ программаар һуралсал ябуулагдана.

“Мүнөө жэлдэ Хори ай­магаа түлөөлжэ, Ааланай басагантай хамта дүрбэн үхибүүд олимпиадада оро­бо. 8-дахи ангиин һурагша Бата Дондоков Любовь Цы­реновна Батуева багшатаяа болон минии шаби Таня Цыбикжапова Хориин 1 дүгээр дунда һургуули түлөөлнэ. Хориин 2 дугаар дунда һургуулиһаа 8-дахи ангиин һурагша Банзарагша Балда­нов ерээ. Тэрэниие олимпи­адада Людмила Николаевна Дугарова бэлдээ. Банзараг­ша Бата хоёр түрүүшынхиеэ хабаадажа байбашье, дааба­ринууднай яһала ойлгосо­той байгаа гэжэ мүрысөөнэй эсэслэхэдэнь тэмдэглээ», - гэжэ Хориин 1 дүгээр дунда һургуулиин буряад хэлэнэй, уран зохёолой багша Лариса Дамбаевна Ванжилова бая­раараа хубаалдаба.

Буряад хэлэнэй ниитэ байдал

«Буряад хэлэн – түрэлхи хэлэн» гэжэ ниитэ гаршаг­тай олимпиадада энэ жэл­дэ оройдоол 19 һурагша хабаадаба. «Буряад хэ­лэн – гүрэнэй хэлэн» гэжэ хүтэлбэреэр һуралсалаа ябу­улдаг һургуулинуудай олон һэн тула аяар 60 хүн тэрээн­дэ мүрысөө», - гэжэ Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай мэр­гэжэлтэн Татьяна Кузнецова мэдээсэнэ.

«Урда жэлнүүдтэ ор­ходоо, «Буряад хэлэн – гүрэнэй хэлэн» гэһэн хүтэлбэреэр эхэ хэлэеэ шу­далдаг һурагшад олон бай­на. «Буряад хэлэн – түрэлхи хэлэн» гэжэ хүтэлбэреэр үсөөн хүн тэмсээндэ оро­бо», - гэжэ суг хүдэлдэг нүхэрэйнгөө хэлэһэн үгэнүүдые Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай мэргэжэл­тэн Жаргалма Цыбандор­жиевна Дондокова баталба. – 8-дахи, 9-дэхи ангинуудта һурадаг үхибүүдтэ тусгаар зохёогдоһон даабаринуудые би үлүү орёо гэжэ хэлэхэгүй байнаб. Номдоо хурса, бэрхэ багшатай һурагшад амжал­та туйлахаараал туйлаха. Буряад хэлэ үзэдэг бүхы ню­тагуудай һургуулинуудай түлөөлэгшэд олимпиадада хабаадахаяа ерээ. Гэхэ зуу­ра Хойто-Байгалай аймагай Северобайкальск хотодо буряад хэлэн заагдадаггүй гээшэ аабза. Тиимэһээ тэндэһээ хүн үгы. Энэ жэл­дэ Тарбагатай аймаг бу­ряад хэлэнэй олимпиа­дада анха түрүүшынхиеэ хабаадажа байна. Кабан­скын аймагай үхибүүд «Бу­ряад хэлэн – түрэл хэлэн» гэжэ хүтэлбэреэр үзэдэг үхибүүдтэй мүрысэнэ».

«Һайнаа үргөөд, муугаа дараад ябая» гэжэ буряад сэсэн арадаймнай һургаал бии гээшэ ааб даа. Хэды ти­имэшье һаань, гуулингыень гаргажа, буряад сэдьхэлтэ олониитын һанаа зобоомо зүйлнүүд дээрэ тогтоогүйдэ аргагүй. Баргажан, Зэдэ, Түнхэн, Ярууна аймагууд «Буряад хэлэн – түрэл хэлэн» гэжэ олимпиадада дан үсөөн һурагшадые эльгээнэ. Дурдагдагша аймагуудта­хи һургуулинуудта һурадаг үхибүүд гэртээ буряад хэ­лэн дээрэ тордиһогүйгөөр хөөрэлдэдэг һэн тула «Бу­ряад хэлэн – түрэлхи хэ­лэн» гэжэ программаар һуралсалаа ябуулдаг аад, бэеынгээ амарыень хаража, «Буряад хэлэн – гүрэнэй хэ­лэн» гэжэ олимпиадада ха­баадахые эрмэлзэнэ.

Илалтын туяада хүртэгшэд

8-дахи анги. «Буряад хэ­лэн – гүрэнэй хэлэн»

Өөрлигэй дунда һургуулиин 8-дахи ангиин һурагша Валентина Тапхаро­ва 75 оноотойгоор гурбадахи һуури эзэлээ. Хяагта аймагай Хүдэриин дунда һургуулиин һурагша Мария Серебрен­никовагай олоһон 82 оноо эзэндээ хоёрдохи һуури ол­гобо. Хориин 2 дугаар дунда һургуулиин һурагша Банза­рагша Балданов 90 оноотой­гоор түрүүлбэ.

9-дэхи анги. «Буряад хэ­лэн – гүрэнэй хэлэн»

Бэшүүр аймагай Шэ­бэртын дунда һургуулиин һурагша Аюна Цыбикова гурбадахи һуурида гараба гэжэ дүнлэлтэй. Тэрэниие буряад хэлэндэ Соёлма Бату­евна Ешиева һургана.

Улаан-Үдэ хотын 9 дүгээр дунда һургуулиин 9-дэхи ан­гиин һурагша Сыженьдаоли­ма 90 оноотойгоор хоёрдохи һуури эзэлээ. Тэрэ буряад хэлэеэ Баярма Цырендаши­евна Дубчиновагай мэргэн хүтэлбэри доро үзэнэ гээшэ. Улаан-Үдэ хотын хэлэ бэ­шэгэй 3 дугаар гимназиин һурагша Сарюна Бимбаева мүн лэ 90 оноо оложо, хоёр­дохи һуури хубаажа абаба. Багшань – Марина Юрьевна Цыренова.

Аха аймагай Өөрлигэй дунда һургуулиин 9-дэхи ангиин һурагша Сарюна Самсонова түрүү һуури эзэлбэ. Марина Николаев­на Самбяловатай олимпи­адада эртээнһээ бэлдэжэ эхилһэнэйхи иимэ үндэр ам­жалта туйлаба ха гэжэ багса­амжалалтай.

8-дахи анги. «Буряад хэ­лэн – түрэлхи хэлэн»

Адиса Цыренова Мухар- Шэбэр аймагай Хүсөөтын дунда һургуулиин һурагша мүн. Тэрэ бүхэли жэлэй тур­шада Игорь Фёдорович Па­хомовой хэшээлнүүдтэ яба­даг. Харин буряад хэлэнэй олимпиадада бэлдэдэг амя­араа багшатай. Баярма Гри­горьевна Маншееватай нэ­мэлтэ хэшээлнүүдтэ ябадаг байһанайнгаа ашаар Адиса 40 оноо оложо, хүндэтэй гур­бадахи һуури эзэлбэ.

Сарюна Батодоржиева Улаан-Үдэ хотын Буряадай үндэһэтэнэй 1 дүгээр лицей-интернадта һурадаг юм. Эсэ­гын шүлһэн, эхын һүмбэй, багшын һургаал энэ басаганда һайн шэнгэнхэй гэжэ эли. Юуб гэхэдэ, энэм­най Баяр ба Арюна Батодор­жиевтанай үри ха юм. Тэрэ 43 оноодо даабаринуудаа дүүргэжэ, Светлана Гончи­ковна Будаинай багшалхы бэлиг гэршэлбэ.

Хэжэнгэ аймагай Вик­тор Санжимитыпович Мун­кинай нэрэмжэтэ лицей һургуулиин һурагша Соёлма Шойжилова 51 оноотойгоор түрүү һуурида гараба. Энэ басаган Галина Раднаевна Цыреновада буряад хэлэ заалгана.

9-дэхи анги. «Буряад хэ­лэн – түрэлхи хэлэн»

Эржен Чимитдоржиевна Гомбоевагай шаби, Аха ай­магай Сорогой соёдой дунда һургуулиин һурагша Надеж­да Шагдурова 42,5 оноотой­гоор олимпиада түгэсхэжэ, гурбадахи һуурида гараба.

Римма Бадмаевна Буда­жаповагай шаби, Бата Базароной нэрэмжэтэ Дээдэ-Хэ­жэнгын дунда һургуулиин һурагша Сэлмэг Ачитуева даабаринуудые дүүргээд, 50,5 оноо оложо, хоёрдохи һуури эзэлбэ.

Ааланай дунда һургуулиин Алтана Раднае­ва 53,5 оноотойгоор буряад хэлээр Буряад Уласай олим­пиада шүүбэ.

Баяр ЖИГМИТОВ