​Ардан Ангархаев: «Хэлэн гээшэ нэгэ үдэрөөр хосорхогүй»

Буряад хэлэнэй байдал тухай өөрынгөө һанамжа олоной дуулатар хэлэдэггүй хүн мүнөө сагта айхабтар үсөөн. Гол түлэб буряад хэлэн иигэд гээд хосорхонь, мартагдахань гэжэ зар тунхаг тараагшад олон. Харин үндэһэн хэлэеэ һайн мэдэхэ олониитын нарин бэшээшэд гү, али эрдэмтэдэй һанамжа сүбэй иимэ сагта тон шухала болоно. «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшан зохёон байгуулагша, Буряадай арадай уран зохёолшо, гүн ухаанай эрдэмэй кандидат, түүхын эрдэмэй доктор, Ородой Холбоото Уласай соёлой габьяата ажал ябуулагша Ардан Ангархаевай һанамжа эгээл мүнөө сагта шухалын шухала болобо.

Ардан Лопсонович Ангархаев – буряад уран зохёолой амиды классик. Уран зохёолоо, шүлэгөө бэшээд лэ, наһанайнгаа амаралтада гараһан хүн хадаа бэеынгээ амарые харахын орондо тэрэ бу­ряад арад зондо аша туһатай эрдэмэй хүдэлмэри ябуулна. Жэшээнь, энэ жэлэй түрүүшын гурбан һарын туршада Ардан Ангархаевай буряад хэлэ­нэй үгэнүүдэй хаанаһаа гараһаниие тайлбарилһан толиин гурбадахи боти нара харахань.

«Этимологи гээшэмнай үгын удха, гарбал тайлбарилһан гэһэн удхатай. Буряад ямар үгэ хаанаһаа дамжажа ерээб гэжэ энэ эрдэм ухаан шу­далжа элирүүлнэ ха юм. Юрын ород-буряад толи абаад харахадамнай, тэрэмнай нэгэ хэлэнһээ нүгөөдэ руунь оршуулаад лэ, дүүрэнэ гүб даа. Ха­рин этимологиин толи доторхи статьянуудые ха­рабалтнай, нэгэ үгые дууһан тайлбарилхын тула гурба-дүрбэн нюур дээрэ бэшэхэ шухала. Буряад Уласай түүхэдэ иимэ толи анха түрүүшынхиеэ хэ­блэгдэжэ байна», - гэжэ Ардан Лопсонович буряад зондо һүүлшынгээ һони дуулгана.

Үгэ гээшэ шэдитэй зүйл. Урагша-хойшоо нүүдэг. Нэгэ арадһаа нүгөөдэдэнь шэлжэн ородог. Тиигэжэ байтараа гэдэргээ бусаһан олохон ушар­нуудые элитэ уран зохёолшо, эрдэмтэн элирүүлжэ үрдеэ.

«Энэ толи бүтээхын тула олон ном хэрэглээб. Ганса хэлэнүүдээрнь бараглахадамни, дүшэ га­ран хэлэ шэнжэлээб. СССР-эй эрдэмэй академиин гаргаһан түүрэг хэлэнүүдэй этимологиин толи бии юм. Тэрээнһээ өөрэгүй зузаа-зузаан номуудые баранииень иража хараагүйдөө, хайшан гээд бу­ряад хэлэнэй этимологиин толи гаргаха хүмши? Заримыень хараад, заримыень хаяжархибал, тэ­рэмнай ямар ажал болохоб даа? Тунгус-манжа хэлэнүүдые зэргэсүүлһэн толи гэжэ байдаг. Энэ бүлэгтэ 30 гаран хэлэн ородог. Ород хэлэеэ баһал шэнжэлхэ хэрэг гараа. Ород хэлэнэй Сибириин нютаг хэлэнүүдэй этимологиин толи гэжэ бии юм. Тэрээн дотор ехэ һонин шэнжэлгэнүүдые хээб», - гэжэ Ардан Ангархаев сэхыень буудана.

Буряад хэлэнэй этимологиин толи зохёохын тула ондоо арадуудай хэлэнэй толинуудые ша­гаагаад һууха бэшэ, эрдэмтэнэй бэдэрхэ, онгилхо зүйлнүүд айхабтар олон байба.

«Буддын шажанай нэрэ томьёонуудһаа, гүн ухаанай зүйлнүүд, санскрит, хитад, иран, перс хэлэнүүдһээ шэлжэжэ, буряад хэлэндэмнай ороһон үгэнүүд үй түмэн. Олон арадууд адлирхуу байдалда ажаһуухадаа, аралжаа наймаагаа ябуул­жа байха үедөө нэгэ хэлэтэй болошодог байна. Би өөрөөшье гайхашооб, - гэжэ Ардан Ангархаев бэ­еэрээ мэдэрһэнээрээ хубаалдана. – Жэшээнь, ар­гамжа гэжэ үгэ хадаа ёһотойл буряад үгэ юм ааб даа гэжэ хүн бүхэн һанана ёһотой. Тэрэниие шэн­жэлээд үзэхэдэмни, аргамжа гэжэ үгэмнай иран, перс хэлэнүүдһээ шэлжэн ороһон байна. Перс хэлэнһээ хайшан гээд дамжаад ерээб гэжэ хэдэн номуудые хуу һэхэжэ харахадамни, аргамжа гэжэ үгэмнай иран, перс хэлэнүүдтэ монголшуудһаа ошоһон байна. Тэдэнэй хэлэндэ хүсэд ороод байһанаа гэдэргээ бусаа. Түүхэ соёлоороо холбоо­той байхадаа, арад бүхэн өөрөөшье мэдэнгүй, бэе бэеынгээ үгэнүүдые өөрынгөө хэлэлгэдэ хэрэглэ­дэг болошоно».

Ород хэлэнэй, соёлой нүлөө буряад хэлэндэ аюултай гү?

Буряад арад Ородой Холбоото Уласай бүридэлдэ 360-аад жэлэй туршада ажаһууна. Бал­шар бага үхибүүднай эжы абынгаа, элинсэг хулинсагуудайнгаа хэлэндэ һурахын орондо ородоор ярижа ороно. Энэ үзэгдэл буряад хэлэндэмнай хэр аюултайб гэжэ Ардан Лопсоновичһоо асууһамнай иигэжэ харюусаба:

«Үнэхөөрөөшье, ород арадтай үнинэй хамта байнабди. Трактор гэжэ үгын орондо юун гэжэ буряадаар хэлэхэбши, теэд? Мүнөө болоходо, энэ үгэмнай манай буряад лэ үгэ хүсэд болоо гэ­эшэ. Нүгөө талаар бодоходо, ород гүрэн дотор ажаһуунабди гээд, ород арадай зан абари бэедээ шэнгээбэ гээшэбди гэжэ һанаһанай үлүү. Энээниие нэгэ иимэ жэшээ бултанда ойлгосотойгоор, тодо­ор харуулха ха. Хадамда гараад, бүхы наһаараашье ажаһуубал, үбгэндөө тон адли болохомни гэжэ хэлэһэн эхэнэртэй үшөө дайралдаагүйл байнаб. Тиимэһээ үхибүүднай ород болошогшоб гэжэ ехэ­эр айһанай хэрэггүй юм».

Баяр ЖИГМИТОВ