​Энэрхы сэдьхэлтэй багшамнай

Багша...

Ямар сэлмэг үгэ гээшэб,

Ямар дулаан үгэ гээшэб!

Багша…

Ямар түрэл үгэ гээшэб,

Ямар уужам үгэ гээшэб!...

(Д. Батоболотова)

Багша... Хүн бүхэндэ энэ үгэ ямар удхатайб? Багша хүн сэдьхэлэйнгээ баялигые дууһан үхибүүдтэ бэлэглэжэ, үргэн дэлисэтэйгээр гүн уха­анай үүдэ нээжэ, ухаан болон сэдьхэлэй талаар һурагшадтаа гүнзэгы эр­дэм мэдэсэ үгэжэ, үргэн харгыда гаргалсадаг бшуу.

Багша хадаа шабинарай хуби заяанда ехэ­хэн үүргэ дүүргэлсэһэн хүнүүдэй нэгэн, хоёрдохи эжы гэхэдэ, алдуу болохогүй гэжэ һананаб. Хурамхаан аймагай Дэрээнэй дунда һургуулида ород хэлэ ба литература зааһан, мүнөө һаяын үдэрнүүдтэ ная наһаяа тэмдэглэһэн хүндэтэ багша Евдокия Гомбоевна Дондупова тухай манай зураглал.

Евдокия басаган Шалсама ба Дон­доб Гомбоевтоной гэр бүлэдэ тон одхон, зургаадахи үри боложо түрэһэн намтартай. Бүри бага наһанһаа хатарха, дуу дуулаха, ном уншаха ду­ратай һэн. Теэд мэдэнгүй байтарнь һургуулиин хүхюу хаһа дүүрэжэ, ажабайдалай үргэн харгыда гара­ха саг ерээ. Евдокия басаган аяар холын 1960-аад онуудаар Буряадай багшанарай дээдэ һургуулиин ород хэлэ болон литературын таһагта һуража дүүргээд, түрэһэн нютагаа буса­жа, ажалайнгаа намтар эхилһэн юм. Тэрэ дүшөөд жэлэй туршада, наһанайнгаа амаралтада гаратараа, Дэрээнэйнгээ дунда һургуулида ажаллаһан.

Евдокия Гомбоевна - шанга, эрилтэ ехэтэй, үнэн сэхэ, тэсэмгэй, харюусалгатай, шударгы һайн зан­тай багша. Ганса энээгээр һайн та­лань дүүрэнэ үгы гээшэ. Иимэ бэрхэ хүнтэй суг ажаллажа байһан багша­нарташье гоё, мүн һурагша бүхэн гүнзэгы эрдэм мэдэсэ үгэдэг баг­шада заалгахаяа хүсэһэн лэ байгаа ёһотой. Хүдөөгэй буряад хэлэтэй хүүгэдые ород хэлэндэ һургахын хажуугаар, хэшээлдээ дурлуулжа, һурагша бүхэнэй һонирхол татуулжа шадаха гээшэ тиимэшье бэлэн хэрэг бэшэ байһан байха.

“Бидэ, һурагшад, һонирхолтой, уд­хатай хэшээлнүүдыень хүлеэжэ ядан байгша һэмди. Багша ямаршье аман зохёол дээрэ тогтон хөөрэхэдөө, уран зохёолшо энэ зохёолоороо тэрэ сагай юу харуулааб, юу тэмдэглэ­эб гэжэ ойлгуулха гэжэ оролдодог һэн. Литературын хэшээлнүүдэй үедэ ухаа нэмэхын хажуугаар, оюун сэдьхэлэй талаар хүгжөөбди, харин ород хэлэн дээрэ алдуугүйгөөр бэ­шэжэ һургаһандань ажабайдалайм­най харгы сарюун, хүнгэн шэнгеэр үзэгдэдэг”, - гэжэ шабинь Светлана Жамсаранова хэлээ бэлэй.

Хүдөөдэ багша байха гээшэ ехэл хатуу үүргэ юм. Юуб гэбэл, бүхы зоной альган дээрэ байһан шэн­ги ябаха гээшэ орёо. Эндэ һайн һаналтайгаар, үнэн сэхээр, дурлал ехэтэйгээр хүдэлжэ, хүүгэдтэшье, гэртэхиндэшье жэшээ харуулан хүмүүжүүлхэмнай шухала боло­но. Евдокия Гомбоевна заяандаа­шье шангаар зангаржа байгаагүй, хүүгэдтэ хододоо анхаралтайга­ар хандажа, зэмэтэй байбалнь, зүрхэндэнь хүрэтэр, дахин орой­доо муу ябадал гаргахаар бэшээр, үхибүүнэй һайн талыень тэмдэглэн, һургаалай үгэнүүдээр ойлгуулдаг байгаа.

Евдокия Гомбоевна А.И.Герценэй нэрэмжэтэ Ленинградай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуули түгэсхэһэн химиин багша Цы­дып Цыренович Майоровтой хуби заяагаа ниилүүлжэ, олон жэл­дэ таһалгаряагүй түрэһэн нютагтаа хүдэлжэ, дээдэ ша­тын багшанарай тоодо ороо юм. Ню­тагтаа эбтэй эрхим бүлэ гэлсүүлэн, гансашье һургуулиин ажалда бэшэ, мүн нютагай олониитын ажалда хам оролсожо, уран һайханай то­глолтодошье, театрташье хабаа­далсажа, совхозой, нютагай элдэб ажалда ябалсадаг байгаа. Табан үри хүүгэдые хүлыень дүрөөдэ, гары­ень ганзагада хүргэн хүмүүжүүлжэ, бултандань дээдэ мэргэжэл олгожо, мүнөө аша зээнэрээрээ тойруулан, ажа­на тэнюун ажаһууна. Ехэ хүбүүн Ев­гений Цыдыпович бэри Эржена Владимировна хоёрынь эжыдээ гурбан зөөлэниие эдлүүлжэ байдаг бшуу.

Евдокия Гомбоевнае ородоор хэлэбэл, “над ней годы не власт­ны” гэһэн эхэнэрнүүдэй бүлэгтэ оруулхаар. Тэрэ ная наһанай үндэр дабаанда гараашье һаа, сэдьхэлээрээшье, шарайгаараашье сэбэр зандаа. Хүндэтэ багша хүн зоной нюдэ баясуулмаар, наһанай элдэб бэрхэшээлнүүдтэй дайралдаба­шье, сарюун, һонор ухаатай, һайн һанаатай ажаһууна.

Хэды олон сагай үнгэрөөшье һаа, заалгаһан шаби бүхэнэйнь до­соо багшын зан, шарай, миһэрэл мартагдахаар бэшээр үлэһэн байха. Нютагайнь ехэнхи зон Евдокия Гом­боевнагай һурагшад гээ һаа, алдуу болохогүй.

...Эхин түрүүн эрдэмэй үүдэ нээлгэһэн,

Эдир хүүгэдэй досоо зула бадарааһан,

Элбэг мэдэсэ ухаан соомнай үлөөһэн

Эльгэ зүрхэндэ эгээл нангин багша гээшэ!...

– гээд, ная наһанайнь ойн баяра­ар хани халуунаар амаршалаад, олон тоото шабинарайнь зүгһөө доро дохин, элүүр энхые хүсөөд, сэдь­хэл дүүрэн, сээжэ тэнюун ябахыень хүсэнэбди.

Любовь ЦЫБЕНОВА

Гэр бүлын архивһаа гэрэл зураг абтаба