​Уран зохёолоо хэр зэргэ мэдэнэб?

Байгша оной январиин 16- 17-до Байгалай аяншалгын колледждо буряад уран зохёолоор уласай олимпи­ада үнгэргэгдэбэ. Энэ хэмжээ ябуулга багахан тоглолтоор нээгдэжэ, 29 дүгээр Буряад гимназиин захирал, Үндэһэн буряад һургуулинуудай эблэлэй түрүүлэгшэ Баяр Шира­пов, Байгалай аяншалгын кол­леджын захирал Валерий Сергеев, Буряадай Ехэ һургуулиин Буряад хэлэнэй түбэй эрдэмэй ахалагша хүдэлмэрилэгшэ, педагогикын эр­дэмэй кандидат, доцент, жюриин түрүүлэгшэ Ольга Бадмаева болон Дорнодохиной дээдэ һургуулиин (Восточно институдай) буряад хэлэнэй болон эвенк хэлэ бэшэ­гэй тэнхимэй доцент, хэлэ бэшэ­гэй эрдэмэй кандидат, Буряад хэлэнэй түбэй эрдэмтэн, жюриин түрүүлэгшэ Лариса Халхарова гэгшэд үхибүүдтэ амжалта хүсэжэ, буряад уран зохёолоо шэнжэлжэ, шудалжа, уншажа байхыень уря­алаад, эдэнэй дунда ерээдүйн сагай уран зохёолшод ябана гэжэ мэдүүлбэ.

Даабаринууд жэлһээ жэлдэ орёо болоно

Тус олимпиадада 10-11-дэхи ангиин һурагшад уран зохёолой болон уран зохёол шэнжэлэлгын хоёр секцинүүдтэ хубааржа мүрысэбэ. Жэл бүхэндэ январь һарада буряад хэлээр болон уран зохёолоор олим­пиада үнгэргэгдэг заншалтай. Мүнөө жэл 30 үхибүүд уласай хэм­жээндэ мүрысэхэ дуратай байһанаа мэдүүлээ. Иигэжэ ерэхэдээ, энэ жэл­дэ үсөөн үхибүүд хабаадаба гэжэ дүн гаргахаар. Тиигэбэшье, уласаймнай буряад аймагуудай, мүн ниислэл хо­тодо оршодог Буряадай 1 дүгээр ли­цей-интернадай шабинар эдэбхитэй­гээр хабаадаба.

- Жэлһээ жэлдэ яһала олон үхибүүд хабаададаг. Тиимэһээ бу­ряад уран зохёолоо шэнжэлдэг, түрэлхи хэлэн дээрээ зохёохы ажал ябуулдаг, туршалгануудые бэшэдэг үхибүүд бии. Харин харамтайнь гэ­хэдэ, энэ олимпиадада түрүү һуури эзэлһэн үхибүүд буряад хэлэ, уран зохёол саашадаа шудалангүй, он­доо шэглэлээр һурахаяа ябашадаг. Нэгэдэхи һуури эзэлһэн үхибүүд ямаршье шалгалтагүйгөөр Буряа­дай Ехэ һургуулиин Дорнодохиной дээдэ һургуулиин буряад хэлэ бэшэ­гэй таһагта орохо аргатай. Минии һанахада, жэлһээ жэлдэ олимпиадын даабаринууд хүндэ боложол бай­даг юм. Мүнөө үеын эрилтэнүүдтэ таарама даабаринууд үгтэнэ. Энэ олимпиада хоёр шатаһаа бүридэнэ: түрүүн аймагуудта, саашадаа можо нютагай хэмжээндэ үнгэргэгдэнэ, - гэжэ Лариса Цымжитовна мэдээсэнэ.

Олимпиадын үедэ

Ябууд дундаа шүлэг бэшэнэ

Уран зохёол шэнжэлэлгын сек­циин даабаринуудые ЕГЭ-гэй эрилтэнүүдтэ тааруулан зохёодог юм. Тиихэдэ уран зохёолой хэлтэстэ зохёохы ажалнууд ороно. Ямар нэгэн уран зохёолоор өөрынгөө һанамжа, най­руулга бэшэжэ тушааха, шүлэг зохё­охо мэтын даабаринууд үгтэнэ. Эндэ үхибүүдэй зохёохы бэлиг шадабари, буряад хэлэн дээрэ тордиһогүй хур­саар бэшэлгэ элирүүлэгдэнэ. Жэ­шээ болгон, нэгэ даабари дурадхая: «һайхан сэдьхэл» гэһэн сэдэбээр ба­гахан найруулга-бодомжолго бэшэхэ (танай ажабайдалда дайралдаһан һайн һанаатай, һайхан зантай хүн тухай найруулга бэшэгты. Энэ хадаа танай эжы аба, нүхэд, ахай, абгай, эгэшэ, дүүнэр болон бусадшье зон байжа болоно).

10-20-ёод жэлэй саанахи һурагшадтай мүнөө үеын үхибүүдые зэргэсүүлжэ хараа һаа, мүнөөнэй үхибүүд хэр хурса хэлэтэй, бэрхээр һанамжануудаа бэшэжэ шадаха бай­на гээшэб? Энэ асуудалда Лариса Халхарова иигэжэ харюусаа:

- 10-20-ёод жэлэй саада тээ һураһан һурагшадтай зэргэсүүлхэ болоо һаа, тад ондоо юм ааб даа. Тэрэ үеын үхибүүдэй хэлэн шудар­гы, хурса байһан. Иимэ һанамжа, эссенүүдые бэрхээр бэшэдэг һэн. Ха­рин мүнөө үеын үхибүүд ондоохон, юуб гэхэдэ, мүнөө сагта интернедэй, гар утаһанай нүлөө байнал даа. Тии­гэбэшье буряад хэлэн дээрээ бэшэхэ бэрхэ үхибүүд бии гэжэ тэмдэглэл­тэй. Мүнөө олимпиадада “Буряад хэлэн - түрэл хэлэн” гэһэн шэглэлэ­эр буряад уран зохёолоо үзэдэг ай­магуудай болон Улаан-Үдэ хотын 1 дүгээр лицей-интернадай һурагшад хабаадана. Буряад хэлэеэ хүгжөөхэ талаар аргагүй олон хэмжээ ябуул­ганууд, мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг. Гэхэтэй хамта буряад хэлэ бэшэгэй мэргэжэлтэдые олоор бэлдэжэ эхи­лээ һаамнай, аргагүй үрэ дүнтэй бай­ха гэжэ һанагдана. Юундэб гэхэдэ, тэдэ үхибүүд багша мэргэжэлтэй бо­ложо, нютагайнгаа һургуулинуудта буряад хэлэеэ, уран зохёолоо ургажа ябаа улаан бургааһадта, залуушу­улда хүргэжэ, һонирхолыень тата­бал, буряад хэлэмнай хэзээдэшье хосорхогүй гэжэ найданабди.

Буряад Уласай Болбосоролой бо­лон эрдэм ухаанай яаманай мэргэжэлтэн Жаргалма Дондокова баһал һанамжаараа хубаалдаа:

- Минии һанахада, үхибүүдэй буряад уран зохёолоор мүрысэжэ байһаниинь һайшаалтай. Мүнөө жэлдэ хабаадагшад үсөөн. Юундэб гэхэдэ, аймагай шатада хабаадаһан үхибүүдэй ехэнхинь абаха ёһотой баллнуудайнгаа 60 хубии­ень хүсэлдүүлээгүй ушарһаа уласай хэмжээндэ гаража биранагүй. Нёдондо олимпиадада баһал үсөөн үхибүүд байгаа. Ямар ушарһаа иимэ байдал тохёолдооб гэхэдэ, үхибүүд буряад хэлээрээ ном багаар уншана. Түрэл хэлэн дээрээ ном уншаагүй һаа, хайшан гээд, хаанаһаа мүнөө үеын уран зохёолшод, ирагуу най­рагшад урган гарахаб даа гэһэн асуу­далда эзэлэгдэдэг болоод байнаб.

- Би 7-дохи ангиһаа хойшо эл­дэб янзын олимпиадануудта, тэрэ тоодо бүхэроссиин хэмжээнэй мүрысөөнүүдтэ, ехэ эдэбхитэйгээр хабааданаб. Харин буряад уран зохё­олоор олимпиадада түрүүшынхиеэ хабаадабаб. Даабаринуудынь ехэ хүндэшье һаа, һонирхолтой байна. Буряад зоной гол уялга хадаа түрэл хэлэеэ саашанхи үенүүдтээ дамжуул­ха, мэдэхэ, сахиха болоно бшуу. Иимэ олимпиадануудай үнгэргэгдэхэдэ, энэ хэрэгнай яһала бүтэмжэтэй, урагшатай байна гэжэ һананаб. Тус мүрысөөн намда ехэ һайшаагдаа. Тиигээд нүгөө жэл баһал ерэжэ хаба­адахаяа һананаб, - гэжэ Хуса Намса­раевай нэрэмжэтэ Хэжэнгын дун­да һургуулиин 10-дахи “а” ангиин һурагша Сарюна Дашиева хэлээ.

- Энэ олимпиада намда угаа орёо шэнгеэр үзэгдэбэ. Ехээр һанаагаа зобооб. Цырен-Долгор Бадмаевна Бадмацы­ренова багшатаяа бэлэдхэл хээбди. Бүхы даабаринуудыень бэшээд га­рааб, һайн һуури эзэлхэб гэжэ най­данаб. Шүлэг зохёохо даабари намда ехэ һонин байба. Өөрөө урид шүлэг зохёожо үзөөгүй байбашье, энэ даа­бари намда тон һайшаагдаа, - гэжэ Буряадай үндэһэтэнэй 1дүгээр ли­цей-интернадай 10-дахи ангиин һурагша Дашабямбын Уян хэлээ.

Олимпиадада хабаадагшад

Уран зохёолой секцидэ

10-дахи ангиин һурагшадай дунда шалгарагшад (7 хабаадаг­шад сооһоо)

Хурамхаан аймагай Барханай дунда һургуулиин һурагша Сэсэг­ма Раднаева 82 оноотойгоор 3-дахи һуурида гараба, багшань Э.О. Цыре­нова.

Буряадай үндэһэтэнэй 1 дүгээр лицей-интернадай һурагша Уян Дашабямбын 83 оноо абажа, 2-дохи һуури эзэлбэ, багшань Ц-Д.Б. Бадмацыренова.

Хуса Намсараевай нэрэмжэтэ Хэ­жэнгын дунда һургуулиин һурагша Сарюна Дашиева 84 оноотойгоор түрүүлбэ, багшань Д.А. Будаева.

11-дэхи ангиин һурагшадай дунда шалгарагшад (10 хабаадаг­шад сооһоо)

Зэрэлгээтэ Зэдэ аймагай Цагаа­тайн дунда һургуулиин һурагша Ли Мүнхэ Зула 74 оноотойгоор ёһотой 3-дахи һуурида гараба, багшань Б.Д. Балданова.

Хуса Намсараевай нэрэмжэтэ дун­да һургуулиин һурагша Сэлмэг Галданова 78 оноо абажа, 2-дохи һуури эзэлбэ, багшань С.Ц. Сультимова.

Баргажан аймагай Уланай дунда һургуулиин һурагша Алина Бадмае­ва 80 оноотойгоор түрүү һуури эзэл­бэ, багшань Г.С. Менгалова.

Уран зохёол шэнжэлэлгын секцидэ

10-дахи ангиин һурагшадай дунда шалгарагшад (4 хабаадаг­шад сооһоо)

Загарай аймагай Асагадай интернат-һургуулиин һурагша Дол­жид Иванова 41 оноотойгоор 3-дахи һуурида гараба, багшань О-Х.Н. Нан­затова.

Хэжэнгын интернат-һургуулиин һурагша Эмилия Цырендоржиева 45 оноо абажа, 2-дохи һуури эзэлбэ, баг­шань Л.Н. Абидуева.

Буряадай үндэһэтэнэй 1 дүгээр лицей-интернадай һурагша Ека­терина Борисова 64 оноотойгоор түрүү һуурида гараба, багшань Л.С. Ширапова.

11-дэхи ангиин һурагшадай дунда шалгарагшад (5 хабаадаг­шад сооһоо)

Захаамин аймагай Бүргын дун­да һургуулиин һурагша Дарижап Хаптагаева 53 оноотойгоор 3-дахи һуури эзэлээ, багшань Д.Б. Цынгеева.

Хурамхаан аймагай Дэрээнэй дун­да һургуулиин һурагша С. Эрдынеева 60 оноо хүсэлдүүлжэ, 2-дохи һуурида гараба, багшань Б.Б. Цырендашиева.

Хуса Намсараевай нэрэмжэтэ дун­да һургуулиин һурагша Б.Базарон 65,5 оноо абажа, түрүү һуури эзэлбэ, багшань С.Ц. Сультимова.

Сэсэг ШОЙНХОРОВА

Авторай гэрэл зурагууд