​Оюутан хаһадаа ушарһан нүхэдни

Мүнөө сагта элдэб һайндэрнүүд бии болоо. Ян­вариин 25-да Татьянын үдэр гэхэ гү, али Оюута­дай үдэр тэмдэглэгдэдэг болон­хой. Энэ һайндэр Москвагай ехэ һургуулиин байгуулагдахада, аяар 1855 онһоо тэмдэглэгдэжэ эхилээ. Үнэн алдартанай һүмэдэ Нангин Татьянын дурасхаалда уншал­га үнгэргэгдэдэг һэн. Тиигэһээр Октябриин Хубисхалай һүүлээр энэ һайндэр хоригдоо. МГУ-гай ректорээр Виктор Садовничиин томилогдоһоор, 1992 онһоо, тус һайндэр һэргээгдэһэн байна. Харин бидэ, зүблэлтэ үеын оюутад, һайндэрөө июнь һарын хуушаар тэмдэглэ­дэг заншалтай байгаабди. Тэрэ хаһамнай бидэндэ эгээл жаргал­тай саг бэлэй.

Зүблэлтэ засагай үедэ үнгэрһэн оюутан хаһамнай хэзээдэшье сэдьхэлдэмнай дулааханаар һанагдадаг. Манай үетэн энэл хаһадаа суг хамта һураһан нүхэдтэеэ бүхы наһаараа нүхэсэжэ ябадаг. Ажабайдалай али­шье сагта, баяртайшье, уйдхартай­шье ушарта, ходо хамта, бэе бэеэ дүнгэлсэн, аха дүүһээ үлүүгүй харил­сажа байдаг гээшэбди. Бэеэ хүсэжэ, гэр бүлэ болоод, үри хүүгэдээ та­нилсуулжа, түрэл мэтээр харилсу­улжа байдагбди. Уулзаха бүхэндөө оюутан хаһадамнай болоһон энеэдэтэй, һонирхолтой ушарнуудаа хөөрэлдэжэ, эгшэтэрээ энеэлдэдэг­бди.

Мүнөөдэрэй хуудаһанда Буряадай Гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулида намһаа нэгэ курс доогуур һураһан, мүнөө уластаа мэдээ­жэ багшанарые урижа, оюутан хаһа тухайгаа дурсан хөөрэһыень толил­бобди. Эдэ хоёр нүхэд басагадаа за­луугайнь, үшөө хадамда гараагүй ябаһан түрэлхи нэрэ обогоорнь нэр­лэжэ бэшэһүү даа.

Цырма Дашинимаева Светлана Аюшина хоёр манай хуудаһанай айлшад боложо буугаа.

- Үнэхөөрөө, бидэниие яагаа бэрхэ дуудабаш. Бидэшни шамдаа одоо хүхюутэй гүйлдэжэ ерэбэлди. Оюутан хаһынгаа үдэр бүри тухай хөөрэбэл, үльгэр мэтэ түүхэ ааб даа. Нэгэ хэдыень хөөрэел даа, - гэжэ тэдэ хоёрни баясан хэлэбэд.

Хүбэн хүүртиг, кирзовэ сабхи

- Нэгэдэхи курсын оюутад болоод лэ, сентябриин 1-дэ Баргажан аймаг руу колхоздо гарабабди. Минии гэр­тэхин намда хүбэн хүүртиг, кирзовэ сабхи барюулаад, город эльгээбэ. Арсаха бэшэ хадаа, тэрэнээ асараад, хүгшэн эжындээ “мартаһан” боло­од, үглөөгүүрынь хүнгэхэнөөр хуб­салаад, чемодан баринхай юм авто­бус соо һуужа һуубаб, - гэжэ Цырма хөөрөөгөө эхилбэ. - Хүдөөгэй нама­рай ажалнуудта оюутадые абааша­хаа ерэһэн автобусууд олоороо ин­ститудай дэргэдэ зогсонод. Манһаа байха, ахалагша курсын оюутад булта автобусууд руу ашалдана. Гэн­тэ шагнан гэһээмни, хүнүүд: “Эндэ нэгэ хүгшэн Дашинимаевае бэдэрнэ, хэн бэ, алим бэ?” – гэлдэжэ эхилбэ. Энээнииень би дуулаад, одоо уна­шан алдааб. Харан гэһээмни, хүгшэн эжымни тэрэ хүүртиг сабхи хоёры­емни үхибүүнэй һууряар орёонхой, һугадаа хабшуулһан юм зогсожо бай­ба даа. “Үгы, энэ, шолмо даһаа, юундэ мартаабши? Арай гэжэ шамайе оло­жо ерэбэб”, - гэхэдэнь, эшэжэ үхэшэн алдаад, тэрэ асарһан орёолтыень ав­тобусой ара тала руу шэдэжэрхибэб.

Зориһон газартаа хүрэжэ, дурата дурагүй тэрэ туламаа буулгабаб. Манай бүлэгые гурба-дүрбөөр хубаажа, хүдөө заимканууд руу эльгээбэ. Би, Люба, Бадмажаб, Үлзытэ гээд Шиигтэ гэжэ газарта малшанайда ошообди. Хур бороодо сохигдожо унашаһан үбһэ ногоо асаар өөдэнь бодхоогоод, хажу­ураар сабшадаг байхабди. Хүбүүднай шадалтайнууд, тэндэхи зонтой морин тармуураар ябаха. Люба бидэ хоёр зааһан газартань ошоод, сабшажашье хүсэд шадахагүйнүүд, үдэр һалгаажал ябаа гүбди даа.

Тиигэһээр байтарнай, хүхэ бороо орожо, хүнгэн хубсаһаар ерэһэн бидэ дааража эхилээд лэ, тэрэ углууда ха­яатай байһан хүбэн хүүртиг, кирзо­вэ сабхимнай одоол хэрэгтэй болоо һэн. Хүбүүднай эреэд лэ, үмдэжэ эхи­лээ. Тиигэһээр хэн үрдинэб, тэрэм­най үмдэжэ, буляалдадаг болообди. Һүүлдэнь хүгшэн эжыдээ одоо ехэ баярые хүргөө бэлэйб.

Дараанса хадажа, хана шабажа һураа бэлэй

Нэгэдэхи курсын һүүлээр оюу­тадай отрядуудые зунай амаралта­да барилгын ажалда ябуулдаг саг һэн. Энэ бүлэгые Мухар-Шэбэрэй һуургуулиин барилгада эльгээгээ. Үшөө хабараар, “Бурятэнерго” эмхиин түлөөлэгшэд ошожо, шабар, цемент хайшан гэжэ худхахаб, дараанса яагаад хада­хаб гэжэ заадаг байгаа. Тэрэнээ дүүргээд, үнэмшэлгэнүүдые абаба ха.

- Баригдажа байһан һургуулиин нэгэ таһаг соо түмэр оронуудые та­бяад байрладаг һэмди. Цемент худ­хажа, шэрэдэг носилка соо хээд лэ, дээшэнь гаргахаш. Нэгэ хүнэг хэдэг аад, оло дахин ябахаа залхуураад, Дабаажаб бидэ хоёр гурбан хүнэг хээд, одоо арай шамай, иишэ-тии­шээ найгаһаар, шэрэжэ асараабди. Тиигээд лэ нэгэ хүнэгөөр шэрэдэг болообди, - гэжэ Света хөөрэнэ.

Бүхэли үдэртөө ажал хээд, үүр сайтар нютагай соёлой байшанда хатарха. Хара үглөөгүүр һэлгэшэгүй бригадир, командир Дулма Ми­хайлова шанга гэгшээр: “Бодогты, ажалдаа гарая!” - гэжэ хашхархал даа. Хүхюу энеэдэтэй, эсэхэ сусахаа мэдэхэгүй залуушуул студотрядта ябаһанайнгаа түлөө 90-ээд солхообтой болоһон, угаа урматай гэртээ бусаа бэлэй. Тэрэ мүнгөөрөө хубсаһа хунар абаха, гэртэхиндэшье туһа болодог һааб даа.

- Би тэрэ гэһээр нютагтаа олон айлда дараанса хадахыень, хана шабахыень заажа үгөө һэм. Иимэ ажал хэжэ һураалди даа. Тэрэмнай бултандамнай угаа хэрэгтэй байгаа, - гэжэ Светлана Аюшина хөөрэнэ.

Хэндэшье хэрэггүй хирпиисэ

- Нэгэтэ бүлэгэймнай бэеэр эгэ­эл үндэр томо басагадые заажа бай­гаад суглуулаад, Баярые командир болгоод, машинада һуулгажа, город руу гүйлгүүлбэд, - гэжэ Цырма уда­адахи хөөрөөгөө эхилбэ. - “Шулуты” гэжэ түмэр харгын станци ерээд, гурбан часай туршада платформо­ор дүүрэн хирпиисэ буулгахыень даабари үгэбэ. Хоёр поддон шэн­ги юумэ олоод, тэдэ шэб шэнэхэн хирпиисэнүүдые һайханаар ябталжа байтарнай, нэгэ дарга гүйжэ ерээд, үй-татай, шаг шуяа табишаба:

- Үгы, энэ яажа байна гээшэбта?! Иимэ удаан гоёожо ябталаа болоболтнай, түмэр харгын хии һаатажа, миин байлга ямар үнэтэй болохоб. Үтэр түргэн бүхы хирпиисэеэ газар руу шэдэгты. Энэл болзор соо плат­формо хооһон болохо ёһотой! - гэбэ даа. 

Манайшни хүйхэршүүл шэб шэнэ­хэн хирпиисэнүүдые газар руу бута- няза шэдэжэл эхилээ гүб даа. Одоо гамтай байгаа даа: аргааханааршье шэдэхэдэ, шулуун газар дээрэ бэе бэетэеэ сохилдоһоор, бутараал ааб даа. Гайхалдажа, харамнажа байгаад, тэрэ түмэр харгын платформыень хэлсэгдэһэн болзортоо хооһолоод лэ үгөө бэлэй. Ехэ гайхалтай саг байгаа бэшэ гү? Гүрэнэй хирпиисэ гамтай бэшэ, бүтэнииень лэ түүжэ хэрэглэ­эд, эбдэрхэй, холторхойнуудыень ха­яад лэ орхихо. Гэхэ зуура, поездоор ерэһэн хирпиисэ шэб шэнэхэнүүд, яг байса ябталаатай байгаа һэн. Ти­игэжэ хэндэшье хэрэггүй хирпиисэ хаядаһан болодог байгаа бшуу.

Эб найрамдалай отрядта ябаа

Удаадахи жэлынь Монгол ороной оюутадтай суг хамта Баргажан аймагай Нестериха гэһэн тосхондо норко амита үсхэбэрилгын завод бариһан юм. Завод талмайгаа үргэдхэжэ, ою­утадай хүсөөр барилга хээ хаш.

Норко амита хаража үзэхэ гэхэ­дэнь, энэ тусхай журамтай ажахыда ондоо хүниие оруулдаггүй гээ бэлэй. Үбшэ хабша оруулхат гэжэ һэргылээ.

- Эндэ баһал шабар худхажа, це­ментээр хана бариха ажалда одоол дүршэһэн бидэ шармайжал ажаллаа гүбди даа. Ута үйлсөөр нүгөө заха хүрэтэр үглөө бүри хара эртүүр гэш­хэлхэш. Хоёр таһалгатай гэрэй нэгэн соонь бидэ, нүгөөдэ соонь монгол оюутад байрлаа. Бүхэли үдэртөө ажаллаад, бүхэли һүнеэрээ үүрэй сайтар, монгол, буряад дуугаа дуу­лажа, ехэ хүхюу байдалтай һэмди. Үнөөхил командир Дулмамнай хара үглөөгүүр үтэр бодогты гэжэ хаш­харха. Тэрэнэйнгээ үгэ булта дуу­ладаг бэлэйбди. Ехэ эбтэй эетэй, үшөө олон монгол нүхэдтэй болоод, һүүлдэнь уласхоорондын гоё марка­нуудтай бэшэгүүдые абажа, бэшэл­сэдэг бэлэйбди. Һүүлдэнь тэдэмнай дахин Буряад орон ерэжэ, одоо гоё уулзалга хээ һэмди, - гэжэ Цырма хөөрөө.

Үбэлдөө эдихэ овощтой болоо һэн

Мүн һуража байхадаа, ходол эл­дэб янзын хамтын ажалнуудта хабаадуулагдадаг бэлэй. Нэгэ дахин Стеклозаводто оршодог овощ хада­галдаг газар ерээд, огородой урга­сын үжэхэгүйн тула сэбэрлэбэ. Све­тамнай бэрхэ, һанаамгай: мэшээг, тулам, авоськануудые абаад ошобо даа. Бултыемнай хубаарилаад, ши - морхообто, ши - свеклада, ши - ха­пуусада, би хартаабхада ошоһуу гээд заабарилба. Нүхэд басагадайнгаа ду­рата дурагүй үгыень дуулаад, ажал­лажа байтарнь, Света гүйжэ ерээд: “Үгы, юу һуунат? Би таанадта юун­дэ туламуудые үгөө хүмбиб?! – гэбэ даа. Тиигэжэ тэндэхи ажалшадтай хөөрэлдөөд, бүхэли үбэлөөрөө эдихэ овощтой, хоёр мэшээг хартаабхатай ерээ бэлэй.

Түнхэндөө хүгшэн эжытэеэ үндыһэн Оля угаа һанаамгай һэн. Хамтын байра соогуур хаяатай шэл амһарта суглуулаад, сэбэрээр угаагаад табижархиха. Басагад ямар хашартай юу­мэн гээшэб даа гэжэ һанаашье һаа, баһа хэрэгтэй юм гү даа гээд, үгыень дуулажа, шэл амһарта суглуулдаг байгаа. Нэгэтэ мүнгэншье дууһаа, стипендиин гаратар үшөө удаан хүлеэхэ хэрэгтэй. Оля сүүмхэ, чемо­дануудаа хооһологты гэжэ захираад, тэрэ угаагдаһан шэл амһартануудаа суглуулаад, дүтэхэнэ байһан “Сте­кляшка” гэжэ нэршэһэн магазин ошожо, бултыень тушаабад. Аяар 70 солхообтой болоод, бүхы эдеэгээ аба­ад, бэшэндээ таба-табан түхэригөөр кинодо ошогты гээд тарааба даа. Иигэжэ эбтэй эетэй ажаһуугаал даа, тэрэ үеын оюутад.

Хострюултай шүлэн үгы болошоо

Хамтын байрада ажаһуухада, эл­дэб юумэн боложол байха. Энеэдэтэйшье, гомдолтойшье ушарнууд тохёолдохол даа. Нэгэтэ Света эдеэ шанаха ээлжээндээ амтатай гэгшын шүлэ табиба. Тэрэнээ һахижа байга­ад шанана. Шүлэниинь болобо хэ­бэртэй. Тиихэдэнь һонгиноёо хэршэ­хэеэ таһалга руугаа ороод, һөөргөө бусахадань, үнөөхи хострюултай шүлэниинь байхагүй. Света иишэ-тиишээ гүйбэ даа, хари даа, хулууһан таһагайхид үүдээ нээжэ үгэхэл байгаа ха. Амтатай шүлэ хүлеэжэ байһан нүхэр басагадынь Светэеэ зэмэлээд лэ, үлэн хооһонууд унтаба даа. Света хүгшэн эжынгээ үгэһэн томо хострюулда ехэтэ һанаагаа зобоһондоо унтажа ядаад, бодоод лэ, эдеэ шанадаг таһаг руу шагаана. Һүниин 15-гүй часта харан гэһээнь, тэрэ амһартань хооһон, угаагдаагүй шэгтээ плита дээрэнь табяатай бай­ба. Иимэ ушарнууд олоор болодог һэн. Шараһан хартаабхатай хубар­даашье үгы хэгдээ бэлэй. Хамтын байра соо хүдөөгэй үхибүүд байдаг хадаа, бултандамнай мяха эльгээдэг һааб даа. Теэд холодильник байха бэшэ, сонхынгоо газаа үлгэжэ хадагалхабди. Нэгэ үглөөгүүр һэрин гэһээмнай, хоёрдохи дабхарай бүхы сонхонуудта үлгөөтэй мяхан булта үгы болошоһон байгаа. Газааһаа ута модоор татажа, хулуужархёо бэлэй.

Иимэл байдалтай тэрэ үеын ою­утад олоһоноо хубаалдажа, бэе бэеэ дүнгэлсэжэ, нэгэ табагһаа эдижэ ажамидарһан хадаа, бэе бэедээ ямар нэгэ түрэлһөө өөрэгүй боложо, тон эбтэй эетэй, эльгэлэн, мүнөөшье бо­лотороо ажаһууналди даа.

Цырегма САМПИЛОВА