​Арадтаа аша габьяатай хүнүүдэй нэгэн бэлэй

Эгсэ 80 жэлэй саана, 1938 оной январиин 22-то, Ярууна айма­гай Эгэтэ нютагта ажалша, малша бүлэдэ - колхозой мал ажалай бригадир Андай Албаше­евичэй болон һаалишан, һүүлдэнь хони харадаг байһан Аганья Прокопьев­нагай бүлэдэ - Костя хүбүүн түрэжэ, багаһаа һүбэлгэн хурса, шуран түргэн, эжы, абадаа туһалха гэжэ орол­додог байгаа. Тэрэнэй гэртэхин 1930-аад оной эхеэр Ойхонһоо зөөжэ ерэһэн юм. Холые харадаг Нострадамус мэтэ эжынь нагаса абаһаа – алдар су­ута мэдэлшэн, олондо мэ­дээжэ аргашан, юумэнэй болохые уридшалан хэ­лэдэг, үльгэрлэн дуулга­даг байһан Барнаашкаһаа угайнь үндэр залгаа эхитэй байгаа бшуу.

1945 оной апрель һарада Андай Албашеевич эсэгэнь баруун фронтдо баатарай үхэлөөр алдалан унажа, Костя хүбүүн нилээд ехэ туршалгануудые хоёр дүүтэеэ бэе дээрээ үзэһэн байна. Аяа хайрата эжынь унаһан малгайгаа абангүй гэхээр ехэ амжалтатай хүдэлжэ, түрүүшүүлэй дун­да ябаа.

Костантин Албашеев

Хүн болохо багаһаа

Эхэ, эсэгынгээ һургаалаар ажалдаа нарин нягта хан­дасатай, бэрхээр һурадаг хүбүүн түрүүн Эгэтэдээ, уда­ань Үльдэргэдэ, Комсомолой 7 жэлэй, тиихэдэ Нарһатадаа, 1955 ондо Улаан-Үдэдэ ин­тернат һургуули (үншэрһэн үхибүүд һурадаг байгаа) дүүргэһэн юм. 1960 ондо Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуули дүүргэжэ, зоотехник мэргэжэлтэй болоһон К.А. Албашеев залу­угаар Яруунынгаа совхоздо түрүүн отделениин зоотех­нигээр, һүүлдэнь ахамад зоотехнигээр, удангүй тон харюусалга ехэтэй ажал­тай захиралай тушаалда амжалта түгэс ажаллаба. Харин ахамад зоотехнигэ­эр хүдэлхэ үедөө Москва­да ВДНХ-да бүхэсоюзна зүблөөндэ хабаадаһан юм.

«Үнеэдээ һубайруулхагүйн тула саг соонь үрэжүүлхэ, үүлтэрыень һайжаруулха хэрэгтэ эрдэмэй эрилтын ёһоор анхаралаа табижа шадаа һаа, харахат, уданшьегүй эрхим үүлтэртэ симментал буруу, хашара­гуудаа хүдөө аймагуудай ажахынуудта, уласһаа гаду­уршье наймаалжа, совхоздоо нилээд ехэ олзо оруулхаб­ди», - гэжэ Константин Анда­евич мэдүүлһэн юм.

“Энэ зорилгоёо жэншэдгүй бэелүүлжэ шадаа. Жэшэ­энь, Шэрэнгиин фермынхид нэгэ үнеэнһээ жэлдээ 2000 литр хүрэтэр һү һаадаг бо­лоо бэлэй», - гэжэ мэдээжэ уран зохёолшо, Яруунаһаа уг гарбалтай Сергей Цырен­доржиев 60 наһанайнь ойдо хани нүхэр тухайгаа 1998 оной январиин 22-ой «Буря­ад үнэн» сониндомнай урин дулаанаар бэшэһэн байдаг.

Тэрэ үедэ Яруунын совхоз Буряадтаа түрүүшүүлэй тоо­до орожо, баяжажа, ехэ аша үрэтэй, олзо орошотой ажа­хы болоо бэлэй. Мяханай герефорд үүлтэрэй үхэрнүүдые холын гүүртэнүүдтэ тэжээ­жэ эхилээ. Гансашье эрдэмэй замаар ажалаа залаа бэшэ, мүн лэ урданай буряад ёһо заншалаар, Аганья Проко­пьевна эжынгээ заабаряар туранхайшаг, залуу, үлбэр бэетэй малаа аарсаар (зоной уудаг урданай ундаар) хо­оллуулжа, гарзалхыень бо­люулдаг байһан. ВЛКСМ-эй съездын делегадай, зондоо эрхим жэшээ харуулһан за­луу захиралай ажахы эрхи­лэлгын шэнэ арганууд ту­хай «Сельская жизнь» гэһэн СССР, Орос гүрэнэймнай жур­нал бахархан бэшээ, баясан хөөрөө бэлэй.

Залуу захирал ажахын бүхы һалбаринуудта ажалай тоосоо нэбтэрүүлхэ хэрэг эрид шууд ябуулжа шадаа һэн.

Арадаа хүтэлхэ абьяас бэлигтэй

Дүршэлөө оронойнгоо хүдөө ажахын ударидагшад­тай хубаалдажа эхилһэн бэлигтэй хүтэлбэрилэгшэ ВДНХ-гай алтан болон хүрэл медальнуудаар, мүн В.И. Ленинэй 100 жэлэй ойн хүндэлэлэй медаляар шагнагдаһан байна. Харин табан жэлэй габшагай ажа­лай үрэ дүнгөөр өөртөө, ажалшадтаа шанга эрилтэ­тэй, өөр дээрээ даалгагдаһан харюусалгаяа һайн мэдэр­дэг, үдэр, һүни гэнгүй ажал­ладаг, хүдөө ажахынгаа хүдэлмэришэдөө шалгадаг, тэдээндээ этигэдэг, найда­даг байһан Константин Ан­даевич 1971 ондо, оройдоол 33 наһандаа, СССР-эй эгээл ехэ шагналда – Ленинэй ор­дендо хүртэһэн габьяатай юм.

Жэл болоод, 1970 оной декабрь һарада партиин Ярууна аймагай райкомой нэгэдэхи секретариин уял­га арад зонойнгоо этигэл найдабаряар бэелүүлжэ, хүдөө ажахыгаа үргэжэ, түрүү һуури эзэлжэ байһан аймагынь дамжуулагдадаг Улаан тугаар нэгэнтэ бэшэ шагнагдаа бэлэй. Түрэл аймагтань һүнэй болон мяха­най үрэ бүтээл элбэгээр ол­зоборилхо, бодо мал түргэн аргаар тэнжээхэ талаар уласай семинарнууд, сугла­анууд, зүблөөнүүд бэрхэ хүтэлбэрилэгшын дэмжэлгэ­эр оло дахин эмхидхэгдэһэн байна.

Аймаг дотор Тулдуунай, Целиннэ, Эгэтын шэнэ со­вхозууд эмхидхэгдээ бэлэй. Колхоз-миллионер болоһон аад, нэгэ бага доройтоһон Эгэтынгээ ажахы дахин һэргээхэ хэрэгтэ, түрэл ню­тагаа үргэн хүгжөөхэ ажал­да нилээд ехэ оролдолго гаргаһан, һургуули, бусад барилгануудые, малай бай­рануудые барюулһан габья­атай байна.

Москвада КПСС-эй ЦК- гай дэргэдэ ВПШ дүүргэһэнэйнгээ һүүлдэ парти­ин Улаан-Үдын хүдөөгэй райкомые һунгалтын һүүлдэ толгойлжо, һү, мяха үйлэдбэрилгын хэдэн ажа­хы байгуулжа, Улаан-Үдэ хотынгоо зониие эдеэ хоо­лоор гүйсэд хангаһан юм. Тиигэжэ механизациин аша туһаар ниислэл хотынхид­най анха түрүүшынхиеэ гэ­хээр шэнээр буйлуулагдаһан үрэ бүтээлээр – һү, мяха, үндэгөөр, овощоор хан­гагдажа эхилээ бэлэй. Дүй дүршэл ехэтэй, урагшаа һанаатай, һанаһанаа заабол бэелүүлдэг сэхэ сэбэр, шан­га зан абаритай, зоной түлөө зоригтой, хүхюун, дорюун ябадаг байһан Константин Андаевич табан жэлэй тур­шада КПСС-эй ЦК-да эм­хидхэлэй-партийна таһагта хүдэлхөөр уригдажа, Ом­скын, Шэтын можонуудай, Тывагай, Буряадай уласуу­дай залан хүтэлбэрилэгшэ боложо, ехэ туһа нэмэри үзүүлһэн юм.

Анхан иимэ харюусалга­тай ажалда ороходонь, уран зохёолшо нүхэрынь - Сер­гей Цырендоржиев иигэжэ бэшэһэн байдаг:

«Буряадууд үни заяанһаа гэрлэжэ байһан залуу хоёр­тоо:

«Сэргэдэ уяха моритой, ЦК-да һууха хүбүүтэй боло­оройгты», - гэжэ үреэдэг бэ­лэй. Шимни тиимэл хүбүүн байшабаш», - гэжэ нэгэтэ би хүхеэ бэлэйб. Константин даруугаар энеэбхилэн, үһэеэ эльбээд хэлээ һэн:

«Энэшни, нэгэдэхеэр, эжы, абын буян. Хоёрдохёор, нээрээшье аза талаан, ехэ харюусалга. Гурбадахяар, ажалаймни намтар, залуу наһамни шиидхэхы үүргэ дүүргэһэн байна».

Бэлигтэй сэтгүүлшэн Ва­лерий Базарович Бадмаев 2008 ондо гараһан баримта­та туужа («Мечтал о карье­ре специалиста-аграрника, стал деятелем государствен­ным») соогоо К.А. Албашеев тухай гүн удхатайгаар, тон үргэнөөр хөөрэһэн юм.

Улас түрэ хүтэлхэ баян онол аргануудтай уласай хүдөө ажахын габьяата хүдэлмэрилэгшэ К.А. Ал­башеев КПСС-эй Буряадай обкомой хоёрдохи секрета­ряар һунгагдан уригдажа, уласайнгаа Верховно Со­ведэй З удаа, мүн РСФСР-эй Верховно Соведэй депута­даар, тиихэдэ партиин XXVII съездын болон бүхэсоюзна партийна конференциин де­легадаар баһал һунгагдажа, түрэл арад зонойнгоо аша туһада горитойхон хуби­таяа оруулаа. Хүдөө ажа­хын ажалшадай, юрын эрхэтэдэй гуйлтануудые бэелүүлжэ, туһалһанайнгаа түлөө олон тоото шагналда, Хүндэлэлэй грамотанууд­та хүртэһэн буян хэшэгтэй хүтэлбэрилэгшэ юм.

Амаралтадаашье, гэр бүлэдөөшье дэмжэлгэтэй

байһан Константин Ан­даевич 1998 ондо пенси­дэ гарабашье, уласайнгаа хүдөө ажахын сайдай нэ­гэдэхи орлогшоор, мал ажахын таһагай дарга­ар ехэ аша үрэтэйгөөр ажаллаһанайнгаа, хонидой үүлтэр һайжаруулгада га­бьяатай байһанайнгаа түлөө гүрэн түрынгөө Хүндэлэлэй грамотаар шагнагдаа. БГСХА- гай «Почётный выпускник академии» гэһэн тэмдэг­тэ, гүрэнэйнгөө олон тоото Хүндэлэлэй грамотануудта хүртөө, хүдөө ажахынгаа эрхим ажалшадые дэмжээ, дээрэ үргөө. “Буряад үнэн” сониной эмхидхэдэг «Буряадай түрүү хүнүүд» гэһэн мүрысөөнэй “Сагаан үбгэн” номинацида 2003 ондо ми­нии бэшэһэн К.А.Албашеев илахал ёһоороо илаһан бай­на.

Бэлиг талаангыень, ха­рюусалгата ажалыень бүхы наһаараа дэмжэһэн, үргэһэн, ариг сэбэрээр, нягта нари­наар хаража, абажа ябаһан, баһал Яруунада түрэһэн наһанайнь хани нүхэр тухай хэлээгүйдэ аргагүй. «Бай­гал» журналда техническэ редактораар олон жэлдэ ам­жалтатай хүдэлһэн, сэдьхэл баянтай, сэбэрхэн шарайтай, урин зулгы, хүхюун дорю­ун зантай, һайхан хоолой­той Зоя Ользоновнатаяа 4 хүүгэдые гарынь ганзагада, хүлынь дүрөөдэ хүргэһэн байна. Эгээл ехэ Ольга Кон­стантиновна басаганиинь психологиин эрдэмэй кан­дидат, харин Эдуард, Ма­рина, Андрей үхибүүдынь олзын хэрэг эрхилэгшэд болонхой. Олон аша зээнэ­рэйнь дунда омогорхол бо­лохо Алёна ашань «Түб Ази­ин мисс» мүрысөөнэй алтан дангина болоо, мүн «Краса России-1999» гэһэн һайхан дангинануудай бүхэроссиин конкурсдо шалгараа, «Бу­ряадай түрүү хүнүүд» мүрысөөндэ «Наран Гоохон» болоо бэлэй.

“Хамалган хашалганай үедэ сагдаанарта сохюулһан, хүлөө хухарһан Эгэтын да­санай Михуулай ламхайе машина дээрэ шэдэхээ бай­хадань, Эгэтын залуу хүбүүд – Орбодоев Ользон Алба­шеев Андай хоёр - гүйлдэжэ ерээд: «Байгыт, ламашье хадаа хүн гээшэл», - гэлдэн, гар дээрээ үргэжэ, гэрһээ асарһан сагаахан һэеы шэр­дэг дээрээ үбгэжөөлые хэбтүүлээ һэн. Албашеевтэнэй хүндэмүүшэ бүлын, мүн хүүгэдэйнь, аша зээнэ­рэйнь ерээдүйе, һайн яба­хыень зүгнөө ха даа», - гэжэ мэдээжэ ирагуу найраг­ша, “Буряад үнэндэмнай” сэтгүүлшэдые бэрхээр һургаһан манай багша, Яруунаһаа, Эгэтын-Адагһаа уг гарбалтай Цырендулма Цыреновна Дондогой удха­лан хөөрөө бэлэй.

СССР гүрэнэй хэмжээн­дэ дээдын тушаалнуудые эзэлһэн, Буряад Уласайнгаа хүдөө ажахые хүгжөөһэн, ажалша, малша арадаа, юрын хүнүүдые, түрэл зо­ноо дэмжэһэн, үргэһэн ал­дар солото хүтэлбэрилэгшэ, урагшаа һанаатай удари­дагша, эрилтэ ехэтэй эсэ­гэ, үбгэн аба, мүнөө ами­ды мэндэ ябаа һаа, 80-ай дабаанда хүрэхэ байһан Константин Андаевич Ал­башеевэй алдар нэрэ, аша туһатай ажал хэрэгүүд, мүнхэ дурасхаал нүхэдэйнь, нютагаархидайнь, түмэн зоноймнай, түрэл гара­лайнь зүрхэ сэдьхэлдэ хэ­тын хэтэдэ үлэхэ. Ерээдүйн үеынхид, үхибүүдынь, аша зээнэрынь, зээнсэр- нүүдынь хэһэн хэрэгыень үргэлжэлүүлхэ, нэрыень нэрлүүлхэ байха гэжэ эти­гэнэбди, найданабди!

Бэлигма ОРБОДОЕВА