​«Үнэнэй» суута редактор

Буряад Уласай хүндэтэ эрхэтэн Р.Б. Гармаевай 80 наһанай ойдо

Буурал толгойтойшье һаа, са­лигар, сарюун шарайтай, сэб сэхэ нюргатай, эршэтэйгээр алхалһан наһажаал хүнэй Буряадай ниислэлэй Зүблэлтэ талмайһаа Ленинэй гудамжаар доошолжо ябахые үдэр бүри обёор­дог зон үсөөн бэшэ ёһотой. Таниха хүнүүд дүтэлжэ, халуунаар мэндэ­шэлхэдээ, хүндэлжэ байһанайнгаа тэмдэг харуулдаг, һанаа зобоо­жо байһан али нэгэн асуудалаар һанамжыень дуулахаа хүсэдэг. Тии­гэхэдэнь тэрэ хүн уулзаһан, хандаһан хүн бүхэндэ урин зөөлэнөөр ханда­жа, түни түбшэнөөр харюусаха зан­тай юм. Энэ аха захатамнай хэн бэ гэхэдэ, Буряад Уласаймнай хүндэтэ эрхэтэн, арад зон соогоо мэдээжэ, үндэһэн сониноо арбан табан жэл шахуу хугасаада амжалта ехэтэйгээр эрхилжэ ударидаһан Ревомир Баярович Гармаев мүн.

Зээнсэр хүбүүнэй үнэр һайхан

Гуурһа нэгэтэй аха нүхэрнай ал­тан дэлхэйдэ хүн боложо мүндэлһөөр 80 наһанайнгаа ойн баярые эдэ үдэрнүүдтэ угтажа байна. Гэр бүлынгөө, үри хүүгэд, аша, зээнэрэй дулаахан дүхэриг соо, олон тоото түрэл гара­лайнгаа, хамта ябаһан, ажаллаһан нүхэдэйнгөө дунда наһанайнгаа ээл­жээтэ ехэ ойн баярай дабаа дабахадаа, зээнсэр хүбүүхэнэй хоншуухан үнэр абан таашааха жаргалтай.

Эжы абынгаа дурасхаалда, гэр бүлэдөө, холо ойрын түрэлнүүдтээ Ревомир Баяровичай дулааханаар хандада­гынь гайхалгүй. Арадаймнай заншал, ашата эхэ эсэгын үеһөө үедэ нангинаар сахигдажа дамжуулагдадаг һургаал, түрэл нютагай, тэрэ үеын болбосо­рол, хүмүүжүүлхэ сэсэн дүримүүд өөрынгөө нүлөө үзүүлээшьегүйдэнь аргагүй.

Эрхим хүндэтэ эсэгэеэ, Баргажан аймагай Барханай сомоной “Мүчин” колхозой гэшүүн Баяр Пиртанович Гармаевые Ревомир Баярович дулааханаар дурдажа бэшэһэн байдаг. Залуу ябахадаа, абань комсомолой эмхиин секретаряар һунгагдаһан. Эсэгэ оро­ноо хамгаалгын Агууехэ дайнда 1941 ондо мордожо, оройдоол гушан нэгэн наһатайдаа баатарай үхэлөөр алдалан унаһан юм.

Нүхэрөө алдаһан эжынь, Дарима Санжиевна Гармаева, дүрбэн үхибүүгээ гансаараа үндылгэжэ, хүлынь дүрөөдэ, гарынь ганзагада хүргөө. Дайнай ха­туу шэрүүн жэлнүүдтэ колхоздо ажал­лажа, “халуун шулуу долёоһон” хайра­та эжынгээ 61 наһатайдаа бурхандаа мордоһон тухай Ревомир Баярович сэдьхэлэй шаналалтатайгаар бэшэһэн байха юм.

Харгын аюулда орожо, хара залуу­гаар халин ошоһон Вера эгэшэеэ, Буряадай эрдэмэй түбтэ ажалладаг байһан эр­дэмтэн Ринчин ахайгаа һанан- дурсан үгүүлхэдээ, сэдьхэлэйнь байдал ямар байгааб гэжэ абаһаар ойлгохоор. Бэ­лигтэй хүнэй бэшэһэнтэй танилсаха­да, уншагшада дамжуулхаяа һанаһан бодолынь эли тодоор үзэгдэдэг гээшэ. Үгэ бүхэниинь һуурияа олонхой, тааруу зохидоор хэрэглэгдэнхэй...

“Өөрыгөө магтажа хөөрэхэ дурагүйб”

Ревомир Баяровичтай һаяхана уулзажа, ойн баяртатнай зорюулжа, үндэһэн буряад сонинойнгоо ээлжээтэ дугаарта арбан табан жэл ша­хуу ахамад редактораар хүдэлһэн тан тухайгаа зураглал толилхо зорилго­той байнабди, өөр тухайгаа минии мэдэхэгүй, дуулаагүй һонин барим­тануудые хөөрэжэ үгыт гэжэ ханха­дамни, ахатамнай аягүйрхэхын ехээр аягүйрхэжэ: “Өөрыгөө магтажа, нам­тараа хөөрэжэ һуухада, арайл буруу гэжэ һанагшаб”, - гэбэ. Табан жэлэй саада тээ барлуулһан “Сэдьхэлдэм сэн­тэй нэрэнүүд” (“Дорогие моему серд­цу имена”) гэжэ номоо һарбайгаад: “Энээхэн номой эгээл хойнонь минии бэшэһэн “Үе саг ба өөр тухайгаа” гэжэ дурсалга байха, хараарайт”, - гэжэ хэлэ­хэдэнь, тэрэ суглуулбари дуратайгаар абабаб.

Теэд өөрыень яажа нэгэ зааха­шье һаа хөөрүүлхэб гэһэн бодол толгойһоом гараха юм бэшэ. “Ара талаһаань” ороо һаам яадаг юм ааб гээд: “Буряад үнэндөө” ахамад ре­дактораар ажаллажа байха үедэтнай олон тоото һонирхолтой ушарнууд болодог лэ байһан байха. Хоёр-гурбы­ешье һаа, хөөрэжэ үгыт”, - гэжэ “буу­дахадаа”, одоол “онобо” хэбэртэйб. Аха нүхэрэймни шарай гансата хубил­жа, һөөргөө залуу болошоһон мэтэ, үнгэрһэн жэлнүүдээ ойндоо бусаажа, болоһон ушарнуудаа хүхюутэйгээр хөөрөө һэн.

Поршоонхотой тэмсэһэн дарга

“Буряад үнэн” газетэдэмнай Зэдэ, Захаамин аймагуудаар өөрын (тусхай) корреспондент гэжэ байгаа. Тэрэ хүн нэгэ фельетон соогоо аймагай дарга шиидам баряад, үйлсөөр пор­шоонхо намнана гэжэ бэшэһэн байба. Үмсын зөөритэй тэмсэжэ байха үедэ болоһон ушар. Тэрэ фельетоной сониноймнай ээлжээтэ дугаарта хэблэгдэн гараһанай удаа намайе партиин обком руу дуудаба.

Нэгэдэхи секретарь Андрей Уруп­хеевич Модогоев ехэ сухалтайгаар намайе угтаба. Хажуудань республикын прокурор Борис Цыбикович Цыденжапов һууна. “Эдэшни намайе одоол “алаал даа” гэжэ һанабаб.

- Аймагай даргые, угайдхадаа нэгэ­дэхи секретарь хүниие юундэ иигэжэ бэшэнэ гээшэбта! Нэрыень хухалжа байнат! – гэжэ Модогоев шангарба.

Хожом мэдэхэдэм, прокурор Бо­рис Цыбикович “Буряад үнэндэ” хэблэгдэһэн фельетон уншаад, Андрей Урупхеевичтэ хөөрэхэдөө, манай сониниие, намайе дэмжэжэ, зарим дар­ганарнай аймагууд соогоо иигэхэдээ, арайл хатуугаар абалсана, зарим га­зартань үлүүшье гарана гэжэ хэлэхэеэ һанаһан байгаа. Теэд Андрей Урупхее­вичэй һанамжаар, үндэһэн буряад сонимнай аймагуудай дарганарай нэрэ хухалһан юумэн бэшэхэ ёһогүй байгаа.

Һүүлэй һүүлдэ нэгэдэхи секрета­риин сухал таража, дахин иимэ ал­дуу бү гаргагты гэжэ буряад занша­лаа баримталан хэлээгшэ һэн. Харин кабинедһээнь гарахадаа, ганса бэшэ хэдэн “үһэнэйнгөө сайһые” ойлгоо бэлэйб...

Хамбын тагаалал тухай

Үндэр түрэлтэ нэгэ Хамба ламын тагаалал болоходо, “Буряад үнэнэй” таһагые даагша, суута ирагуу найраг­ша Цырендулма Цыреновна Дондогой богонихон мэдээсэлэй тэмдэглэл бэл­дэжэ, сонинойнгоо дүрбэдэхи нюурта толилхо болобобди. Тиихэ үедэ бурхан, шажан тухай гансашье үгэ дуугараа һаа, “һалаа” гээшэш. Сониной алдуу­нуудые заһадаг һүниин жэжүүр намда хонходожо: “Байза, иимэ юумэ толил­ходомнай ямар байгаа юм? Гаргахам­най гү газетэдээ?”, - гэжэ асууба. “Яаба гээшэб, гаргая”, - гэжэ харюусабаб.

Хойто үглөөгүүрынь, хара эртэ, ажалдаа хүрэжэ ерээгүйдэм, обкомһоо намда хонходожо: “Хамба ламын наһа барахада, та, партиин обкомой газетэ, юуштэй юмта?”, - гэһэн хатуу асуудал табигдаа бэлэй. Газетэдэ гараһан юумые һүхөөр сабшажа хаяха бэшэш, га­шуун эмыень залгихал баатай бологдоо һэн даа...

Сагай һэлгэлдэхэдэ, зангууд хубилдаггүй

Далаад оной эхеэр, буряад хэлэнэй хэшээлнүүдэй тоое эрид үсөөрүүлжэ байһан үедэ, “Үнэнэй” редактораар ажал­лаха үйлэтэй байһан хүм гэжэ Ревомир Баярович хөөрэнэ. Элдэб суглаа, ху­ралдаануудта, зүбшэн хэлсэлгэнүүдтэ хабаадалсаха үедөө, буряад хэлэ һургуулида зааха асуудалнуудаар үгэ хэлэжэ, дарганарай һанамжа ондоо болгохо гэжэ оролдоод, шоодборишье бологдоһон юм даа гэжэ ахатамнай хөөрэбэ.

...Хэр угһаа хойшо хара сагаан, үнэн худал, һайн муу тэмсэдэг гээшэ бэзэ. Сагай хубилжа, саашаа дабша­ха бүри, гүрэнэй байгуулалтын, нам, засагай һэлгэлдэхэдэ, энэ тэмсээн замхадаггүй. Сагай эрхэ өөрынгөө дүримүүдые тогтообошье, үхэлгүй зарим үзэгдэлнүүд үнөөхил хэбээ­рээ байдаг. Өөрынгөө ажалай намтарһаа нэгэ хэды ушар Ревомир Баяровичай дурсахада, энэ бодол бүри эли тобшололдо намайе асарха юм.

- Партиин обком руу саг үргэлжэ дуудуулдаг байһан ушар шалтагаамни нэгэл хүнэй “ажал” байһан юм. Тии­хэ үедэ буряадаар уншадаг ноёд хомор байгаа. Минии мэдэхээр, обкомдо ган­сахан лэ хүн уншажа, республикын дарганарта “Буряад үнэнэй” толилол­гонууд тухай “зүбөөр” дуулгадаг бэлэй, - гэжэ ахамад редактор байһан ахатан хөөрөө.

Хубиингаа дүримөөр

...Үгэһэн номыень хажуудань һуугаад уншашаха бэшэб даа. Гэртээ ерээд, тэрэнииень иража, хэлэһэн дур­салгатайнь танилсахадам, Ревомир Баярович өөрынгөөл “дүримөөр” тэрэ­ниие үгүүлһэн байба. Өөр тухайгаа юу бэшэхэ юм! Дайнай үедэ, һүүлээрньшье нагаса баабайндаа байһанаа, багшын мэргэжэлтэй гурбан нагаса эгэшэ­нэрэйнгээ гэртэ байжа, харгалзалга, харууһан доронь һургуули хэһэн ту­хайгаа бэшэхэдээ, тэдэ зон тухайгаа, ажалайнь болон дайшалхы габьяа ту­хай хөөрэхэ юм.

Һураһан һургуули бүхэндөө эрдэм заалгаһан багшанараа захаһаань захадань хүрэтэр шахуу, нэрэ, обог, ал­дараарнь гуримшуулжа бэшэнхэй. Бүхы наһаараа нягта нарин, хамаг юумэндээ гурим, журамтай ябаһан хүнэй бүтээлнүүдые уншахадашье зо­хид. Бодолнуудынь хуу жэгдэ, һубарин болоһон үйлэ хэрэгүүд сагайнгаа яба­саар тааруулагданхай. Бидэнэрэй, мүнөөнэй сэдхүүлшэдэй, ахатанһаа абаха жэшээ олон байна даа!

Засагай жолоодо

- “Буряад үнэндөө” үшөө оройдол хэдэхэн һара хүдэлбэл, арбан табан жэлээ хүсэлдүүлхэ һэм. Теэд Верхов­но Соведэй депутадаар гурбадахияа һунгагдаһанайм удаа намайе уласай парламентын түрүүлэгшын орлогшо­ор һунгажа, шэнэ ажалтай болоо хүм, - гэжэ ахатан дурсан хөөрэбэ.

Верховно Соведэй һүүлшын зарлал Буряад Уласай шэнэ Үндэһэн Хуули ба­талан абаһан түүхэтэй. Энэ ехэ ажалда Ревомир Баярович хабаадалсаһан юм. Тэрэ хүшэр үедэ Буряад орон дотороо тогтууритай байдал сахиха талаар парламент нилээн ехэ ажал ябуулаа.

Һунгагдаһан болзоройнгоо дүүрэхэдэ, Ревомир Баярович удаань гүрэнэй албанда ябаа, республикын Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшоор – Хэрэгүүдые эрхилэгшээр, хэлэнэй бодолгын талаар гүрэнэй албанай хүтэлбэрилэгшөөр ажаллаа. Арбан гурбадахи жэлээ уласай ветерануудай зүблэлэй түрүүлэгшээр хүдэлһэн зан­даа.

Ревомир Баярович Гармаевай ажа­лайнь габьяа олон тоото орден, медальнуудаар, гүрэнэй бусад шагналнуу­даар тэмдэглэгдэһэн юм.

Үндэһэн сонинойнгоо редакто­раар арбан табан жэлэй туршада ажаллаһан үндэр наһатай хүндэтэ ахатанаа “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшанай коллектив хани халуунаар амаршалаад, элүүр мэндэ, золтой, жаргалтай, арад зонойнгоо аша туһада яларан ходо ябыт даа гэжэ үреэнэ.

Баяр БАЛДАНОВ