​Эрдэни-Хайбзан Галшиевай намтар

Дооромбо лама Эрдэни-Хайбзан Галшиев залуу­гаар Хэжэнгын дасанһаа Түбэд орон һурахаяа ошоһон юм. 16 жэлэй туршада мэдээжэ Гоман да­санда болбосорол хээд, дээдэ санаар зэргэнүүдэй нэгэндэ тоологдодог Дооромбо боложо, Түбэдтэшье, Буряадтаашье буддын шажанай шойро хаялсаанда (ла­манарай үгэ буляалдаанда) нэгэшье булигдаагүй габьяатай.

1897 оной зун 42 наһатайдаа тэрэ түрэл Худанайнгаа (Хэжэнгын­гээ) дасан бусажа, юрын лама болоһон юм. Эндээ борохоноор ажаһуугаа, һүзэгшэдтэй харилсаха­даа, нэгэшье дээрэлхэжэ байгаагүй. Хүн зон Эрдэни- Хайбзан Галшиевай нюта­гаа бусаһан тухайнь юрэ бусын түүхэ домог бэе бэедээ, үеһөө үедэ дамжуулдаг байһан.

Дооромбо лама бэеэр набтарханшье һаа, хомо­рой хомор шанга гэгшын хоолойтой һэн. Тэрэ Го­ман дасанай хуралнууд­та ном уншахадаа, суг һурадаг нүхэдэйнгөө ба аха ламанарай мянган хо­олой ниилүүлһэн дуунһаа илгархагүй гэжэ оролдодог бэлэй. Зүгөөр нэгэтэ хурал хуража байхадаа, бисалгал­да ороод, бултаниие гайхан сошордоогоо. Буряад ламын хоолойһоо аргагүй хүсэтэй дорьбоон боложо, дээрэһээ мандалтай ехэ аяга унашоо!

Ямаршье арсалдаанһаа, шойро хаялсаанһаа илаг­шаар гарадаг бэлиг шадабаритай, шажанай дээ­дэ санаар зэргэтэй, эрдэм һургуулитай, тордиһогүй зүб хэлэлгэтэй, түбэд хэлэнэй ба Буддын Һургаалнуудай гүнзэгы мэ­дэсэтэй Эрдэни-Хайбзан Галшиевта зарим зон ата­архажа эхилээ. Тиин нэгэтэ тэрэ хардуулаад, нютагай шүүхэ газар Дооромбо ла­мые саазалха гэһэн шиидхэбэри гаргаа. Шиидхэбэри соносхохо үдэртөө шүүгшэ тэрээндэ бэеэ абарха гурбан үдэрэй болзор үгөө: “Гэм зэмэгүйгөө гэршэлһэн ба­римта оложо шадаа һааш, саазаш болюулагдаха! Үгы һаа, саазалагдахаш!”.

Тиихэдэнь Дооромбо лама өөрынгөө Багшада ошоо. Багшань эндэ амар байлгахагүй, тиимэһээ ню­тагаа ошохо хэрэгтэй, нэгэл арга бии – имагтал түрэл дасанайнь Сахюусан болон дасанһаа зүүн-хойто зүгтэ оршодог һүр хүсэтэ саб­даг, нютагай эзэн, үхэлһөө, саазаһаа абаралгада туһалха гэжэ хэлээ. Гэгээрһэн баг­шань Балдан Һама бурхан ба Шалсаана Буурал Баабай тухай хэлэһэн байгаа бшуу.

Ехээр гайхаһан Эрдэни-Хайбзан Галшиев байрадаа ошожо, олон жэлэй саа­на түрэл нютагһаа Түбэд үмдөөд ерэһэн хуушан сам­саяа гаргажа, тэрэнээ Хии морин шэнгеэр модондо дээгүүр үлгөөд, Һама Сахюу­санда болон бүхы Хэжэнгые аршалжа, хаража байдаг Шалсаана Буурал Баабайда гуйн хандаа. Гурбан үдэр соо этигэл найдалайнгаа туг доро “Сольдев” мүргэл (Будда бурханай магтаал, хамгаалга ба юрөөл тухай гуйлта) хээ.

Саазын үдэр боложо, Гал­шиев саазын газарта ерэ­бэ. Шүүгшын шиидхэбэри уншажа эхилхэтэйнь сасуу тэнгэриин дуун наяршоо! Гэнтэ гэшхүүр дээрэ хүлһэ адхаһан, соройһон моритой хүн бии болошоо... Буряад үбгэнэй шэг шарай уур су­халтай, харин гартань бүхэ номо годли байгаа. Тэрэ алууршад руу үзүүртэй зэ­бэтэй дүрбэн годли нэгэ доро шэглүүлээд, уур сухалтайгаар: “Хэмнай ди­илэхэб?!” – гэжэ асуугаа. Тиихэдэнь шүүгшэ Доором­бо ламын юрын хүн бэшэ байһыень, тэрэнэй ямаршье гэм зэмэгүйень ойлгоо. Тэрэ доро сааза болюулагдажа, шүүгшэ Галшиевта Түбэд оронһоо гаража ошохыень 24 сагай болзор үгөө юм...

Багшатаяа, Гоман дасан­тайгаа хахасаад, Дооромбо лама гэртээ, Ород гүрэн руу­гаа, түрэл Хэжэнгэеэ бусаха замда гараа. Харгынь нилээд ута, удаан, аймшагтай, аюул дүүрэн байгаа. Гэбэшье эти­гэл найдалайнгаа хүсын ашаар, Хэжэнгын дасанай Сахюусан Балдан Һама бур­ханай ба Шалсаана Буурал Баабайн туһаламжаар Эр­дэни Хайбзан Галшиев бүхы бэрхэшээлнүүдые дабажа, түрэл нютагаа амиды мэндэ бусаа юм.

Дооромбо лама Гоман дасанда тохёолдоһон юрэ буса ушараа һанажа, түрэл дасандаа хуралнуудай үедэ аалиханаар уншахаяа орол­додог һэн. Теэд газаршье шэхэтэй гэдэгтэл бүхы зон тэрэнэй аргагүй шанга хоо­лойтойень мэдэдэг байгаа. Дооромбо лама дасандаа 18 жэлэй туршада хүдэлөөд, 1915 оной июниин 26-да 60 наһатайдаа нирваанда мүнхэрөө юм.

Эрдэни-Хайбзан Галшиев түрэл дайдадаа олон-олон зуун жэлнүүдтэ һайн заяа заяаһан, оюун бодолой, ухаан сэдьхэлэй эди шэди харуулһан агууехэ буряад ламанарай тоодо ородог. Дооромбо лама XII Банди­да Хамба лама Даша-Доржо Этигэловтэй, бисалгалша Соодой ламатай, мүн тиихэ­дэ XIX зуун жэлэй эсэсэй - XX зуун жэлэй эхинэй буряад дасангуудай элитэ ламанар­тай нэгэ үедэ ажаһууһан.

Дооромбо ламын Оро­дой Адаг һууринда олон үдэрэй үргэлжэдэ бисалгал хэхэ үедэнь булаг сорьёжо гараһан! Һүүлдэ нютагай зоной мэдэхэдэ, энэ булаг үбшэнһөө аргалдаг арша­ан байгаа. Тиигэжэ хүнүүд тэрээндэ ошожо, мүргэдэг, элдэб янзын үбшэнүүдээ аргалдаг болоо. Мүнөөшье сагта Ородой аршаан, зуу гаран жэлэй үнгэрөөшье һаа, аргалдаг, элүүржүүлдэг хүсэеэ алдаагүй. Иимэ ар­шаан бэшэ хаанашье үгы юм. Оршон тойронхи бай­гаалинь ямар гоё гээшэб! Аршаанайнь амтаншье юрэ буса! Хамаг юумэн эндэ эди шэдитэй...

Багшын бисалгал хэхэ үедөө сэдьхэжэ, хүн зон­до энэрил хайраараа мүндэлүүлжэ, бүхы хүн түрэлтэндэ бэлэг болгон орхиһон “Бэлигүүн Толи” бүтээлынь хадаа түбэд хэлэн дээрэ шүлэгөөр бэшэһэн шажанай һургаал заабаринуудай суглуулбари болоно.

“Бэлигүүн толиин” эхэ бэшэгые удаан сагта Ород гүрэнэй Сангхын ламанар барижа үзөөгүй байгаа. Энэ зохёолые Дооромбо ламын шаби хуушан монгол үзэг бэшэг хэрэглэн, шүлэглэмэл түхэлыень һалгаан оршуулһан юм. Энэл оршу­улгань мэдээжэ байгаа.

2008-2012 онуудта Ород гүрэнэй Сангхын хүтэлбэри тус бүтээлые ород хэлэндэ шэнээр оршуулха талаар нилээд ехэ ажал ябуулаа. 2012 оной апрель һараһаа эхилжэ, Сангхын сайт дээ­рэ “Бэлигүүн Толиин” шэнэ оршуулга бага багаар – үдэр бүхэндэ дүрбэ-дүрбэн шүлэглэмэл мүрөөр толи­логдожо захалаа.

Энэ бүтээл хэблэгдээдүй. Юуб гэхэдэ, Эрдэни-Хайбзан Галшиевай түбэд хэлэн дэ­эрэ бэшэһэн эхэ бэшэгынь олдоодүй байһан. Тиин “Бэлигүүн Толиин” буряад ба ород хэлэндэ түрүүшын оршуулгануудые хэһэн хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Цырен-Анчик Дугарнимае­вай гэр бүлын эхэ бэшэгы­ень наринаар хадагалһанай һайгаар энэ ном Хэжэнгын дасанай ламанарта буса­агдаа. Мүнөө дээрээ эхэ бэшэгһээнь оршуулга хэг­дэнхэй. Тиимэһээ зарим үгэнүүдэй ба үгүүлэлнүүдэй удхань эгсэ хубилаа.

“Бэлигүүн Толи” – ша­жанай үзэл сурталаар ажаһуудаг хүнэй ажабайдалай нэбтэрхы толи. Энэ бүтээл хадаа буряад айл бүхэнэй баримталха һургаалай ном болохо ёһотой. Харин олдоһон эхэ бэшэгһээ дэлхэйн арадуу­дай хэлэнүүдтэ оршуулагда­хадаа, бүхы хүн түрэлтэндэ туһатай болохо.

Ород гүрэнэй Буддын шажантанай Сангхын хэблэлэй албан