​Үүлтэр һайжаруулха ажал – мал ажахы хүгжөөхэ үндэһэн

Мүнөөдэрэй байдалаар, Буряад Уласай дэбисхэр дээрэ үүлтэртэ 33 репродуктор, 5 завод хүдэлнэ. Тэдэнэй тоодо мяханай ка­зах малаан үүлтэрэй үхэр үсхэбэрилгын 11 ажахы, хальмаг үүлтэрэй үхэрэй 11 болон һүнэй симментал үүлтэрэй 1 ажахы тоологдоно. 4 ажахыда хониной үүлтэртэ репродукторнууд байгуулаг­данхай. Үнгэрһэн жэлдэ Хурамхаан аймагта хальмаг үүлтэрэй ажахы болон Хяагта аймагта казах малаан үүлтэртэ мал үсхэбэрилгын репро­дуктор эмхидхэгдэһэн байха юм. Байгша ондо Кабанскын аймагай “Ру­бин” ажахы һү ехэтэй хара-сагаан болон герефорд үүлтэрнүүдэй мал үсхэбэрилхэ үүлтэртэ репродукторай ажал эрхилхэ үнэмшэлгэтэй бо­лохын тула дансануудаа бэлдэжэ байна. Үүлтэртэ мал ажал дэмжэлгын хэмжээнүүд тухай Буряад Уласай хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой сай­дай орлогшо Петр Брыков заншалта брифинг дээрэ мэдээсэбэ.

- Үүлтэртэ бодо мал үсхэбэрилгэ дэмжэлгын гүрэнэй программын хэмжээндэ 2017 ондо гүрэнэй болон уласай мүнгэн зөөриин жасануудһаа хамта дээрээ 70 гаран сая түхэриг һомологдонхой. 2016 ондо энэл хэмжээндэ 1258 толгой үүлтэртэ мал ху­далдажа абаад, мүнгэн зөөриин гар­гаша тэхэрюулэн бусаагдаа. Харин 2017 ондо 1470 толгой мал абтаа. Эдэ тэдхэмжэ абагшад уялгаяа дүүргэжэ, малай толгой хороогоогүй, - гэжэ Петр Брыков тэмдэглэбэ.

Шэнэ албан ямар ажал ябуулхаб?

Уласай бүхы түхэлэй ажа­хынуудай малай тоо зоотехни­кын сахим бүридхэлдэ абтанхай. Үүлтэртэ ажахынуудта мяханай болон һүнэй шэглэлэй мал хэмэл аргаар үрэжүүлэгдэнэ. Энэ ехэ ажа­лые өөһэдын, уласай үүлтэртэ албангүйгөөр бэелүүлхэнь хүшэр. Тиимэһээ һүүлэй жэлнүүдтэ иимэ албан байгуулха ажал ябуулагдажа, Буряад Уласай мэдээсэлэй-оньһон аргын түбэй дэргэдэ можо нютагай мэдээсэлэй-үүлтэр һайжаруулгын түб байгуулагдаба гээшэ. Тэрэ түбые Буряад Уласай Хүдөө ажахын яама­най мал ажал хүгжөөлгын таһагай дарга ябаһан Баир Минжуров хүтэлбэрилбэ. Мүнөө дээрээ энэ һая байгуулагдаһан албан табан хүнһөө бүридэнэ. Саашадаа ажал хэрэгэй хараа бодолнууд, хараа түсэбүүд то­дорхойлогдоод, албан үргэдхэгдэхэ юм.

Үүлтэртэ мал һайжаруулгын ажал ябуулдаг шэнэ албан ганса Бу­ряадта бэшэ, харин можо бүхэндэ байгуулагдаба. Тиигэжэ бүхы малай үүлтэр һайжаруулгын ажал ябуул­га нэгэ газарта бүридхэгдэдэг, бүхы шэнэ мэдээсэлнүүд суглуулагдадаг байха юм.

- Үнгэрһэн жэлэй һүүл багаар уласай Хүдөө ажахын яамантай ехэ хуралдаан үнгэрөө һэн. Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденовэй үүсхэлээр үүлтэр һайжаруулгын албан байгуулха тухай ажал эхи­лээ. Тэрэ суглаан дээрэ малшадта, ажахынуудта энэ мэдээсэл сонос­хогдоо. Арадай Хуралшье энэ асуу­дал хиналга дороо абанхай. Үүлтэр һайжаруулгын албан хадаа мал ажа­лай хүгжэлтын үндэһэн ха юм даа, тэрээнгүйгөөр хэрэгнай урагшатай байхагүй, - гэжэ Баир Минжуров брифинг дээрэ онсолон тэмдэглээ.

Һая мүндэлһэн албан Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин захиралтай хэлсээ баталжа, эрдэмтэд­тэй суг хамта ажал ябуулха. Хүдөө ажахынууд үүлтэр һайжаруулгын ажалаар эрдэмтэдһээ туһатай мэдээсэлнүүдые абаха, харилсаа холбоотойгоор ажалаа ябуулха арга­тай болобо.

Мүн энэ түб “Буряадай” гэһэн үүлтэртэ ажал ябуулдаг нэгэдэлтэй хэлсээ баталжа, мал хэмэл аргаар үрэжүүлгын ажал ябуулха юм. Ти­игэжэ бүхы хүдөө аймагуудта иимэ аргаар үрэжүүлгын түбүүд байгуу­лагдаха.

- Мүн үүлтэртэ мал үсхэбэрилдэг ажахын зэргэтэй болохынь тула заабари зүбшэл үгэдэг, туһаламжа үзүүлдэг болохобди. Иимэ зэргэ­тэй болохо хүсэлтэй ажахынууд Буряадтамнай олон. Мүнөө дээрээ “Агын” болон “Буряадай” гэһэн бүдүүншэг нооһотой үүлтэрэй хони үсхэбэрилгын ажал ябуулагдана, данса үнэмшэлгэнүүд бэлдэгдэжэ, Москвагай эрдэм шэнжэлгын түб руу эльгээгдэнхэй. 3-5 жэлэй турша­да тэдэ ажахынууд үүлтэртэ репродукторай зэргэтэй болохо юм, - гэжэ Баир Энэбэшиевич тайлбарилба.

Алтайн хүдөө ажахы жэшээ болоо

Үүлтэр һайжаруулгын албан байгуулха талаар Буряадай түлөөлэгшэд Алтайн хизаар ошо­жо, ажал хэрэгтэйнь танилсаа. Ал­тайн хизаар хадаа Ород гүрэн до­тор хүдөө ажахыгаа тон һайнаар хүгжөөһэн, үнинһөө хойшо эрхилдэг үүлтэр һайжаруулгын ажалаа ямар­шье сагта алдаагүй газар гэжэ мэдээжэ. Һайн үүлтэрэй бухануудые үсхэбэрилдэг үүлтэртэ ажахынууд тэндэ урагшатай ажалладаг. Можо­нууд хоорондын мэдээсэлэй-үүлтэр һайжаруулгын түб баһал байгу­улагданхай. Тэндэнь аяар 50 хүн хүдэлнэ. Ганса Барнаулда иимэ 4 түб бии. Малай үүлтэр һайжаруулгын һайн жэшээ дагажа, Буряадтам­най байгуулагдаһан түб саашадаа хүгжөөгдэхэ.

Хэмэл аргаар үрэжүүлгын һайн тала

Буряад ороноймнай хүдөө ажахынуудта хэмэл аргаар мал үрэжүүлгын түбүүд байгуулагдаха гэжэ дээрэ дуулгаа һэм. Эндэ ган­са томо ажахынуудай бэшэ, мүн үмсын мал үрэжүүлэгдэхэ аргатай. Энэ зорилгоор Хүдөө ажахын дээдэ һургуули иимэ ажал хэхэ мэргэжэл­тэдые - осеменаторнуудые бэлдэдэг болохо. Тиихэдээ хэмэл онол аргаар үрэжүүлхэ, түллэхэ малай хойноһоо хараха, түрүүлхэ ажалда дүршүүлхэ юм. Мүнөө дээрээ хүдөө нютагууда­ар малай тоо толгой бүридхэгдэжэ, хаана хэды түбүүдые нээхэ тухай шэнжэлгын ажал ябуулагдана, мүн мэдүүлгэнүүдые абажа эхилэнхэй. Олон фермернүүд, гэр бүлын малай фермэнүүд, эхилжэ байһан малшад гүрэнэй тэдхэмжэ болон грантну­удта хүртэнхэй. Тэдэндэ имагтал хэмэл аргаар малаа үрэжүүлхэнь шухала. Юуб гэбэл, 50-60-аад тол­гой малтай ажахыда нэгэ буха аба­хадань, олзо оршогүй юм. Тиимэһээ иимэ түбэй туһаламжа хэрэгтэй болоно. Һаяын сагта уласай Хүдөө ажа­хын яаман Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин дэргэдэ һуралсал үнгэргэхөөр хараална.

- Хэмэл аргаар үрэжүүлгын хэ­рэгтэ гаргашалагдаһан мүнгэн зөөриин 90 хубииень Хүдөө ажа­хын яаман тэхэрюулэн бусаана. Энэ хангаалта түлбэридэ ехэ мүнгэн шэглүүлэгдэдэг болоо. Хэрбэеэ урда тээнь 1 сая түхэриг гаргашалагдадаг һаа, нёдондоной мэдээгээр, хангаал­та түлбэринүүдтэ шэглүүлэгдэһэн мүнгэнэй хэмжээн 3 сая түхэриг хүрэтэр дээшэлээ. Гүрэнэй энэ дэм­жэлтын ашаар хүдөө ажахынхид 4 мянга гаран толгой мал хэмэл ар­гаар үрэжүүлээ, - гэжэ Петр Брыков мэдээсэбэ.

Үндэһэн үүлтэртэ мал шэнжэлэгдэнэ

“Бүүбэй” гэһэн үндэһэн буря­ад үүлтэрэй хонид Буряад орондо үсхэбэрилэгдэдэг бүхы хониной 74 хубинь болоно. Энэ үүлтэр “Ба­янгол”, “Шэбэртэ”, “Үлзы” гэһэн үүлтэртэ малай репродукторну­удта үсхэбэрилэгдэнэ. Гэхэ зуура, үнгэрһэн зуун жэлэй һүүл багаар уластамнай бүдүүншэг нооһотой “Буряадай” гэһэн үүлтэр байгуулаг­даа бэлэй. Энэ үүлтэрэй хонид До­ржо Банзаровай нэрэмжэтэ ажахы­да үсхэбэрилэгдэдэг һэн. Теэд элдэб бэрхэшээлнүүдые дабажа ядаад, тэрэ завод хаагдашоо. Харин мүнөө энэ ажахы һэргээлгын ажал бэлдэг­дэжэ байна.

Үндэһэн буряад үүлтэрэй үхэр һэргээжэ үсхэбэрилхэ тухай хэдэн жэлэй туршада хэлсэдэг. Энэ ажа­лые эрдэмтэн Булат Лхасарановтай суг хамта уласай Хүдөө ажахын яа­манай мэргэжэлтэд ябуулна. Гэхэ зуура, түргөөр таргалдаг, ехэ һү үгэдэг үүлтэрэй мал үсхэбэрилгын асуудал мүнөө сагта табигдана ха юм даа. Тиимэһээ бэеэр жаахан, дары түргэн томо болодоггүй ма­най буряад мал хойшоол гарана хаш. Жэшээнь, мүнөө сагта ехэнхидээ үсхэбэрилэгдэдэг мяханай үүлтэрэй казах малаан буруунууд үдэр со­огоо 1,5 килограммаар таргална. Тиимэһээ түргэн мүрөөр таргалдаг мал үсхэбэрилхэдэнь үрэ дүнтэй хаш. Гэхэ зуура, үндэһэн буряад үүлтэрэй үхэр шэрхи, үбэлдөө тэрэнэй эдихэ тэжээл бэлдэжэ зоболтогүй, өөрөө хоолойгоо тэжээдэг хадань, тэрэни­ие холо оршодог, хада уулатай нютаг газарнуудта үсхэбэрилбэл, баһал ба­риисатай. Тиимэһээ мүнөө элинсэг хулинсагуудаймнай үсхэбэрилдэг байһан заншалта үүлтэр шэнжэл­гын ажал хэгдэжэл байна. Байгша оной һүүл багаар хуби заяаниинь шиидхэгдэхэл бэшэ аа гү?

Цырегма САМПИЛОВА

Цырегма Сампиловагай гэрэл зураг