​Бэеэ хүсэһэн хойноо өөрыгөө олоһон хүн

Юрии Шапеевэй гэрэл зураг

Январиин янгинама хүйтэн нэгэ үдэр баян дэлгэр Ярууна аймагай газар дайдада тэбхэр табин жэлэй саана хүбүүн үри түрөө бэлэй. Дарма-Базар Дондокович эсэгэнь, Дарима Жамбаловна эжынь угаа баясажа, Амгалан гэжэ тэрэнээ нэрлээ.

Эгэтын-Адаг нютагта ажаһуудаг буряадууд элинсэг хулинсагуудайн­гаа сахижа ябаһан ёһо заншалнуу­дые жэншэдгүй нангинаар хэр угһаа сахидаг юм гэжэ үргэн олониитэ­дэ мэдээжэ. Эртэ урданайшье, мүн мэтэр болоһон домог үльгэрнүүд мүнөөшье болотор энэ нютагай нэгэ захаһаань эхилээд, нүгөөдэ заха руунь ама дамжа-дамжаһаар, сахилгаан түргөөр таража байгша. Зүблэлтэ засагай үедэ лама бурхан тухай шанга-шангаар хөөрэлдэхэнь хорюултай байгаа. Харин победээр­хинэй амые коммунис парти тагла­жа бираагүй. Ушар иимэһээ Амгалан хүбүүмнай хара бага ябахаһаа хой­шо Ярууна аймагай гэгээн ламанар тухай һонин-һонин, гайхалтайшье хөөрөөнүүдые олон удаа һонирхон шагнадаг һэн. Тиигэ тиигэһээр буд­дын шажан энэ хүбүүхэнэй сээжэдэ хүсэд шэнгэбэшье, өөрөө лама боло­хоб гэһэн бодол тэрэнэй ухаа заяан­да арайл ороодүй байба. Амгаламнай Эгэтын Адагайнгаа дунда һургуули дүүргээд, хамтын ажахыдаа бүхэли жэлэй туршада ажаллаба. Машина ябуулхадаа, дүрэтэй байхыень кол­хозой ноёд хараад, Улаан-Үдэ хотодо оршодог ДОСААФ руу ябуулһаниинь, Амгалан жолоошоной курс амжал­татайгаар дүүргэбэ. Тиигэһээр бай­тарнь, сэрэгэй албанда мордохо саг ерэжэ, Монгол ороной Улаан-Баа­тар хотодо шадарлаһан совет сэ­рэгтэ алба хааба. Армиһаа ерэхэдээ, үнөөхил хамтынгаа ажахыда жолоо­шонойнгоо ажалда бусаа һэн.

Колхозой ажал хэзээшье хүнгэн байгаагүй ха юм даа. Тэрэ тоодо жолоошонооршье хүдэлхэнь наадан­хайн хэрэг бэшэ. Таряан болон мал ажал үдэр байна гү, һүни болобо гү гэжэ асуудаггүй. Хэхэ юумэн үгы гэжэ тэндэ хэзээшье байдаггүй. Хэды тиимэ байбашье, Амгалан жолоошон зүрхөө үхөөд орхидоггүй һэн. Теэд нэгэтэ тэрэ бодожо бодожо, Эгэтын дасанда хубарагаар оробо.

Дасанай ламанар бүхэли үдэрэй туршада маани мэгзэмээ уншажа, бүхэли үдэрөөрөө хүлөө дабшалаад лэ, бурханай урда һуужа үгэдэг гэһэн бодолдо, эндээ гэжэ хэлсэхэдэ, олон зон хэзээ нэгэтэ эзэлэгдэһэн лэ байха. Теэд тэрэмнай үнэн дээ­рээ тиимэ бэшэ. Буряад орондомнай үбэлынь ута, зуниинь богони. Түлеэ залһанда гараад, тэрэнээ асаржа ха­халаад, ябталха, уһа саһа зөөхэ, эдеэ хоол бэлдэхэ, зулаа голлохо, шара тоһо хайлуулха болон бусад ажал ямаршье дасанда заха хизааргүй юм. Энээниие Амгалан хубараг Ивалгын дасанда һураха үедөө һайн ойлгожо абаа. Заримдаа үнөөхи жолоошо­ноороо хүдэлжэ ябаха юм аад гэжэ дотороо һанаадшье абаһан байха. Гэбэшье, багшанарынь һайн бай­жа, хара хүн ябаһан Амгаламнай һанаһандаа хүрэжэл һалаа. Цыден-Дамба гэбшэ лама, Доржожаб гэжэ нэрэтэй зурхайша лама, мүн Монгол, Түбэд оронуудһаа морилһон ашата багшанараа мүнөө Эгэтын дасанай шэрээтээр һуугааша Амгалан лама һайханаар дурсан, бүхы наһаараа тэдэнэртээ үнэн зүрхэнһөө һүгэдэн ябадаг.

1993 он бэлэй. Энэ жэлдэ Амгалан Дашицыренов Эгэтын дасанай лама болобо. Саб гэмэхэн, гурим журам­тай залуу ламые Доржо Цыденов шэ­рээтэ гэбгы болгобо. Уншалгануудай болоходо, хуралнуудай хурагдахада, Амгалан лама даажа абаһан уялга­нуудаа эрхимээр гүйсэдхэдэг байба. 1997 ондо Амгалан Дашицыренов соржо лама болобо. Харин 2000 ондо Эгэтын дасанай шэрээтээр һууба.

18 жэлэй туршада таһалгаряагүй Эгэтын дасандаа тон үндэр шэрээ эзэлжэ байһан Амгалан шэрээтэ га­раа хабсараад, нэгэшье һуудаггүй.

«Зандан Жуу бурханаймнай ор­доной хушалта үмхирөө. Тэрэниие урилха хэрэг бии, - гэжэ Амгалан шэрээтэ сэхэ руунь дарана. – Модоор бариһан модон хоёр дуганай орондо хирпиисээр шэнэ дугануудые барил­тай. Энэмнай хуу мүнгэнэйл хэрэг ха юм даа».

Эгэтын дасан үмсэдөө 220 толгой хони барина. Дасанда хара-боро ажалай ехэ һэн тула зургаан хүн салин дээрэ һууна. Зайн гал, түлеэ залһан гээд, тоолохо болоо һаа, гаргашанууд олон ааб даа.

«Зандан Жуу шүтөөмнай бүхы дэлхэйдэ мэдээжэ ха юм даа. Гунан дэлхэйн үнсэг бүхэнһөө һүзэгшэд Эгэтын дасан зорюута ерэжэ, һүгэдэн мүргэдэг юм. Ушар иимэһээ ордоной хушалта һаяын сагта урил­ха хэрэгтэй. Тиин бидэ бүгэдэ буря­ад арадтаа хандажа, үнэн зүрхэнэй хандиб үргэжэ, саглашагүй буян оло­хыень уряалха байнабди», - гэнэ Ам­галан лама.

2018 оной январиин байдалаар харахада, Эгэтын дасанда 11 лама һууна. Эхэ зургаан зүйл хамаг амита­най амгалан байдалай түлөө тэдэнэр хуралаа хуранад. Дүйсэн үдэрнүүдтэ манжын хурал, үдэр бүхэндэ Чой­жол сахюусан хурагдадаг байха юм. Ярууна аймагай түб һууринда оршо­дог Нарһатын дуганда Сэнгэ лама Жаншаб лама хоёр нангин энэ хэрэг бүтээнэ. Зунай зулгы сагай дунда һарада Зандан Жуугай ехэ наадан бо­лодог. Тэрээндэ ганса яруунаархин бэшэ, бүхы буряад арад хабаададаг заншалтай. Ородой Холбоото Уласай Буддын шажантанай заншалта Санг­хын Бандида-хамба лама Дамба Аю­шеев уншалга бүтээгээд, сугларһан зон «Эрын гурбан нааданда» хам ородог. Хурдан хүлэгэй соло, мэргэ­нэй бара, барилдаашанай магтаал­нууд үдэрөөр дүүрэн зэдэлдэг, баян бардам бэлэг сэлэгүүд урилдаан бо­лон тэмсээнүүдтэ эрхимлэгшэдтэ ехэ-ехээр барюулагдадаг.

«Ярууна аймагай Иисэнгын ажаһуугша Цыренжаб Цыбикович Ринчинов (арад зондоо Журбаан гээд мэдээжэ байһан) 1937 ондо Эгэтын дасанай хаагдахые хоёр нюдөөрөө хараһан юм, - гэжэ ажалай вете­ран Бадма-Доржо Пылович Бар­дуев 2006 ондо «Ярууна» сониндо бэшэһэн байдаг. – Тэрэ 1908 ондо түрэһэн. Найма наһа хүсэхэдөө, Эгэтын дасанай хубарагаар ороод, гэбшэ лама болоһон. Журбаан Цы­ренжаб дасанаа харууһалдаг тула гол дасанайнгаа суурга саашань хадагалһан байгаа. Гайхалтайнь гэ­хэдэ, ээрэдэг үхибүүн тэрэ суургаар адислуулхадаа, ээрэхэеэ болишодог һэн. Цыренжап Цыбиковичэй бүхы наһаараа абажа ябаһан суургыень түрэлхидынь Амгалан шэрээтэдэ дамжуулаа”.

1937 ондо Цыренжап Ринчи­нов сүлэгдөөд, Эрхүү хотын агаа­рай онгосонуудай буудал барилсаа. Үдэ мүрэн дээрэ уһанай модондо хүдэлөө. Хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, нютагаа бусаа. Тиигээд 1937 ондо Зандан Жууе Эгэтын дасанһаа аба­ашахыень хараа. 1991 ондо Зандан Жуугайнгаа вертолёдоор бусаха­дань, үндэр наһатай үбгэжөөл одоо ехээр баясаа бэлэй. Энэ түүхые Бад­ма-Доржо Бардуевта Цыренжаб Рин­чиновэй ехэ басаган Цырен-Дулма Сандановна Дымбрылова (Цыбено­ва) хөөрэжэ үгэһэн байна.

Эгэтынгээ дасанда мүргэдэг бүхы жиндагуудай зүгһөө таби наһанайнгаа ой угтажа байһан Амгалан ламадаа элүүр энхые, аза жаргал үнэн зүрхэнһөө хүсэхэ ду­ран хүрэнэ.

Цырен-Дыжит САНДАКОВА, Баяр ЖИГМИТОВ

Хандиб оруулха данса:

Местная религиозная организация буддистов

Эгитуйский дацан «Дамчой Равжелинг»

ИНН О3О5ООО365 КПП О3О5О1ОО1 БИК О48142727

р/с 4О7О381О759О8ОООООО4

к/с 3О1О181О4ОООООООО727