​Бууралһаа үгэ дуулаха

Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг 86 наһатай Ринчин-Ханда Дугаровна Будаева, манай “Буряад үнэн” сониной эдэбхитэй уншагша, үе-үе болоод лэ, бидэндээ ехэ һонин мэдээсэлнүүдые хөөрэжэ үгэдэг юм. Энэ удаа балшар бага наһандань Сагаан һарын һайндэрые хайшан гэжэ тэмдэглэдэг байгааб гэжэ хөөрэжэ үгэбэ. Тэрэ үеын үйлэ хэрэгүүдые үхибүүн нюдөөрөө хараһанаа мүнөө сагай үндэр дабаанһаа шэнжэлэн хөөрэхэдэнь, оршон сагай үхибүүдтэшье, томошуулдашье ажаһуудалай жэшээ болохол ёһотой.

Бага наһанайм Сагаалган

Оронго нютагһаа 2 модо зайда оршодог “Улаан Одон” гэһэн газарта 1932 ондо долоон үхибүүтэй айлай 2-дохи үхибүүн боложо, Ринчин-Хан­да эгэшэ түрэһэн байна.

Бага байхадань, Сагаалган гээшэ ехэ хорюултай һэн. Хүн зон үргэнөөр тэмдэглэхэеэ түбэгшөөдэг байгаа. Гэбэшье багашуул айл хотоноороо наадажа ябахадаа, амтатай эдеэн бэлэг яһала абадаг бэлэй. Өөрынь түрэһэн эжы (1903 оной) гэртээ ба­гахан гунгарбаатай һэн. Тэрэнээ хара үглөөгүүр нээжэ, сэржэмээ үргөөд, хаагаад байха. Нютагайнь Ошор гэжэ үбгэнэйдэ ехэ томо бурхан табяатай, һайханаар сахигдажа байдаг һэн.

- Томо гэгшын саахар бурханда дэлгээтэй байдаг бэлэй. Одоо тии­мэ саахар бэшэ хаанашье хараагүйб, - гэжэ үндэр наһатай эгэшэ гайхан хөөрэнэ.

Мүн нютагайнь Ринчин Доржо үбгэнэйдэ ехэ томо бурхан тахигда­даг һэн. Сагаалганда түрэһэн эжынь үхэрэйнгөө үбсүү шанаад табидаг бэ­лэй.

Дайнай эхилһые элихэнээр һанана

Бэрхэ һурана гээд, Ринчин-Хан­да басагаханиие Хурамшын пионер­лагерьта эльгээгээ һэн. Тэндэ бай­тарнь, дайн эхилээ. Һүни һэрюулээд, хүбүүд, басагад гэжэ хубаагаад, Баян гол гэжэ горхоной эрьеэр мүлхюулээд, хүбүүдынь басагадаа түлхижэ унагаагаад, дайсанаа дараа гэһэн удхатай байгаа гээшэ гү даа гэжэ мүнөө тухайлхадань һанагдана.

Гэр бүлэдөө гурбан һаамхай үнеэтэй бэлэй. Дайнда туһа хүргэжэ, айл бүхэн намартаа мяха, хабартаа 50 үндэгэ, бүхэли зундаа һү тушаа­даг һэн. Ринчин-Ханда һургуулидаа ошоходоо, зуураа маслозаводто бидон соо һү абаашаха. Ганзурино станциин түмэр харгыда орооһоёо модон хайрсагууд соо хээд, тушаада­гыень һанана. Эжынь сула арһа элдэ­жэ байдаг һэн. Буу бариха хургатай бээлэй нэхэдэг, оёдог, арһан дэгэл, бээлэй совет сэрэгшэдтэ эльгээдэг байгаа.

Амтатай “варенка” асардаг бэлэй

Дайнай үедэ манай буряадууд ехэ үлдэжэ зобоогүй гэлсэдэг. Үхэр малаа баряад, һү сагаагаа эдеэд лэ ами­дараа бшуу. Хилээмэн хомор байдаг һэн. Эжынь тоһоёо худалдаад, хилээ­мэ городһоо асардаг байгаа. Сэлэнгэ мүрэнэй хүрэхэдэ, эжынь Тарбагатай тосхон ошожо, арһа шүрбэһыень элдэжэ, дэгэл юумэ оёод, хапууса, хар­таабха асарха даа.

- Зоя гэжэ нэгэ хүгшэнтэй дүтын танил болоо. Ород пеэшэн соо тыквэ булаад, тэрэнээ варенка гэжэ нэрлэ­дэг һэн. Одоол амтатай, саахартай, хүрин үнгэтэй эдеэн байгаа, - гэжэ Ринчин-Ханда абгай дурсана.

Сагаан горохтой улаан плати

Нэгэтэ эжынь барахоолхо дээрэһээ улаахан аад, сагаахану­уд горохтой плати абажа ерэбэ ха. Ринчин-Ханда тэрэ платидаа ехэ дуратай, Мартын 8, Майн 1 гээд һайндэрнүүдтэ үмдэдэг байгаа.

- Тиигэжэ хэдэн жэл үмдөө һэм. Һургуулидаа эрхим һуранаш гээд, намда 3 метр ягаахан сатин үгөө бэлэй. Һургуулиһаа ерэтэрээ, зуу дахин тэрэнээ нээжэ гаргаад лэ, ха­ран-харан, гэртээ хүрэбэб. Эжымни тэрээгээр намда плати, дүүдэмни самса оёогшо һэн, - гэжэ 86 наһатай абгай хөөрэнэ.

Ягаан, ногоон, улаан монсогорхон хампеэдхэ

Түрэһэн абань, тэрэ үеэр бодоходо, яһала шадалтай хүн байгаа ха. Юуб гэхэдэ, һүнэй, оёдолой машинанууд­тай, велосипедтэй байһан. Томо гэг­шын ялагар самовар табяатай байха. Абань Баргажан хүрэтэр улаа шэрэдэг һэн. Юуб гэхэдэ, Улаан-Үдэһөө Бар­гажан руу эдеэ хоол, эд бараа захиха­дань, мори шаргаар абаашажа үгэдэг байгаа. Тэндэһээ ерэхэдээ, абань монсогорхонууд улаан, ногоон, ягаан үнгэтэй хампеэд асардаг һэн.

Салингай орондо облигаци

Колхоздо ажал хэхэдэ, салин хүлһэ үгэдэггүй, гансал облигаци үгэхэ. Хаанашье хүдэлэ - Саянтын МТС-тэ комбайн жолоодоно гүш, колхоздо таряа хадана гүш, адлил облигаци үгэхэ. Сониной хуудаһан дээрэ обли­гациин таблица байха. Нэгэтэ Рин­чин-Ханда Дугаровна 200 түхэриг шүүгээд, Улаан-Үдэ ошожо, тэрэнээ абаа һэн. Ажалта үдэр гээд тоолохо, 50 мүнгэн, 30 мүнгэн, үритэйшье хүн байха. Ажал хэдэг хүндэ 16 ки­лограмм орооһо үгэхэ. Тэрэнээ тэ­эрмэдээд, хара талха хэжэ, хилээмэ баридаг байгаа. Үхэрэй арһаар гута­лай ула хэдэг, хониной, үхэрэй арһа Сотниково абаашаад, булгайр болгодог һэн. Нооһоо тушаагаад, валенка абадаг байгаа. Колхоз нэгэ полутор­ка машинатай байха, тэрээн дээрэ һуугаад, Сотниково ошодог һэн ха. 1973 оной ноябриин 3-да колхо­зынь совхоз боложо, салин хүлһэ үгэжэ эхилээ. СССР гүрэнэй удаа Рос­си гүрэн болоходонь, облигацинууд мүнгэн болгогдоо. 100 солхообой орондо 10 түхэриг гээд һэлгэһэн юм.

Ямаан хюдагдаа һэн

Никита Хрущевой гүрэнэй за­саг хүтэлбэрилжэ эхилхэдэ, саг гай­тайшаг болоо бэлэй. Үхэр малаа олоор үсхэжэ, үри хүүгэдээ эдеэ хо­олоор, хубсаһа хунараар хангажа байтарнь, хүдөө нютагуудаар мал үсөөрүүлжэ эхилээ. Айл бүхэн нэгэ үхэртэй, нэгэ гахай, табан хонитой байха аргатай, энэ хэмһээ үлүү гар­гажа болохогүй байгаа. Хүдөөдэ яһала туһатай ямаан огтолон үгы хэгдэһэн юм. Арад зоной арай хүл дээрээ гаража эхилжэ байхадань, ха­туу хүтэлбэрилэгшын “ухаатай” бо­долоор иимэ шиидхэбэринүүд абта­жа, хүн зоной байдал муудхаадаг ехэ гайтайл саг хадаа.

Буряадта үншэн хэнзэ байгаагүй

Ринчин-Ханда Дугаровнагай наһанайнь нүхэр Шойжи Цырен­пилович Будаев жолоошон, хэлхеэ холбооной радист байгаа. Хингаанай үндэрые дабажа, Харбин, Мукден хотонуудые сүлөөлэлсэһэн, Япон дайнда илагшын медальда хүртэһэн хүн гээшэ. Айлай гурбан хүбүүд үншэржэ, нагасындаа үндыһэн. Бу­ряад зон гээшэ наһатайшуулые бо­лон хүүгэдые үншэрүүлдэггүй, түрэл гаралынь, нютагаархидынь үргэжэ абадаг байһан.

- Харин мүнөө сагта үншэн хүүгэдэй байшанда, наһатайшуулай интернадуудта буряад зон хараг­дадаг болошоо. Энэмнай ехэ буруу юумэн гээшэл даа. Элинсэгүүдэй сахижа ябаһан нигүүлэсхы сэдь­хэл хүмүүжүүлхэл хэрэгтэй, - гэжэ үндэр наһатай эгэшэ бурхандаа на­маншалан, манай уншагшадта энхэ элүүрые, зол жаргал хүсэнэ.

Галзууд С.Цырегма