​Сэрэгэй албан сэгнэгдэдэг гү?

Игорь Кибальник

Буряад Уласай Сэрэгэй комис­сариадай ехэ даргын нэгэдэ­хи орлогшо, хурандаа Игорь Кибальнигтай Эсэгэ ороноо хамгаалагшын һайндэрэй үмэнэ уулзажа хөөрэлдэбэбди.

- Эхиндээ өөрынгөө намтартай тобшохоноор танилсуулыт.

- Би Зүблэлтэ Холбоото Уласта, Украинада, 1967 ондо түрөөб. Ню­таг дээрээ дунда һургуули дүүргээд, Челябинскын хуяг-таанхын сэрэ­гэй дээдэ һургуули дүүргээб. 1989 онһоо Буряадай дэбисхэр дээрэ сэрэгэй алба хэнэб гэхэдэ болохо. Нэгэ хирэ хоёр жэлэй туршада Шэ­тэдэ хүдэлөөд, дахинаа наашаа ерээ һэм. Байгал шадарай аймагай, ти­игээд 1998 онһоо 2000 он болотор Бүхы Буряадай Сэрэгэй бүридхэлэй эмхидэ хүдэлөөб. Юрэнхы сэрэгэй академи дүүргээд, хурандаа зинда­атай наһанайнгаа амаралтада 2010 ондо гараашье һаа, мүнөө болотор хүдэлжэ байнаб. Мүнөө даргын нэ­гэдэхи орлогшоб. Даргамнай мүнөө хоёр һараар һургуулида ошонхой.

Гэр бүлэтэйб, хоёр басагатайб. Бу­ряад газар манай бүлын үнэхөөрөө түрэл нютаг болонхой.

- Ажал тухайтнай хөөрэлдэе. Сэ­рэгэй бүридхэлэй эмхи ямар үүргэ даанхайб? Ямар ажалтайбта? Сер­дюковой сайд байхада, сэрэгтэ хабаатай бэшэ шэнги болоод байгаа бшуут.

- Нээрээшье, сэрэгтэ хамаагүй шэнги болоод байгаабди. Тэрэ саг­най үнгэрөө. Сэрэгэй бүридхэлэй эмхи Сэрэгэй яаманай мэдэлдэ орон­хой. Тиимэһээ бүрин эрхэтэй сэрэгэй эмхибди. Ондоо һанаан бодол байха ёһогүй! Энээнһээ уламжалан, Сэрэ­гэй яаман бидэндэ иимэ уялгануу­дые даалгана:

1. Сэрэгэй албада ошохо ба алба­яа дүүргэһэн эрхэтэниие бүридхэлдэ абаха;

2. Наһаараа, бэеынгээ тамираар, һургууляараа таараха хүнүүдые сэрэгэй албанда татаха (тамир муутай, һургуули багатай хүнүүдые тамир һайтай, һургуулитай болгохо ажал бэелүүлхэ);

3. Хүнүүдые ба унаа тэргэнүүдые дансада оруулха, бүридхэн эмхидхэхэ;

4. Эсэгэ ороноо аршалха һургуули залуушуулай хоорондо үүсхэхэ;

5. Юрэнхы ба уһан сэрэгтэ туһалгын ажал эмхидхэхэ;

6. Юрын ажабайдалай талаар туһаламжа хүргэхэ.

Иимэ гол шухала хэрэгүүдые нэн түрүүн дүүргэжэ байха үялгатайбди. Харин энээнһээ хажуугаар элдэб ян­зын олон асуудалнууд шиидхэгдэдэг ааб даа. Сэрэгэй бүридхэлэй эмхи бүхы бүһэтээшүүлтэй нягта холбоо­той гээшэбди.

- Мүнөө нэгэ бага түүхэеэ һаная. Мүнөө жэлнай, сэрэгэй талаар, шухала удхатай үйлэ хэрэгүүдээр баян. Хэды хоноод, сэрэгшэдэй ехэ һайндэр болохонь. Тэрэшэлэн Сэ­рэгэй бүридхэлэй эмхиин 95 жэ­лэй ой тэмдэглэгдэхэ. Эдээн тухай хөөрэжэ үгыт.

- Тиимэ даа! 1918 ондо февра­лиин 23-да хүдэлмэришэн ба таря­ашанай Улаан сэрэг бии болоо. Тэрэ гэһээр 100 жэл үнгэрбэ. Энэ ойн баяр бүхы Ород гүрэн соо үргэн дэлисэ­тэйгээр тэмдэглэгдэхэ.

Сентябрь һарада Сэрэгэй бүридхэлэй эмхинүүдэй бии болоһоор 95 жэлэй ой баһа үргэнөөр тэмдэглэг­дэхэ. Буряад-Монгол АССР-тэ 1923 ондо бии болоо. Энэ манай түүхын баримтанууд.

Октябриин Хубисхалай урда тээ, хаанта засагай үедэ, баһал шанга, хүсэтэй сэрэг байһан лэ ааб даа. Сэ­рэгэй бүридхэлэй эмхиин үүргэтэй газарнууд баһа байһан. Ород гүрэн сэрэгтээ ходо ехэ анхарал табидаг байһан. Жэшээлхэдэ, 1860-аад ону­удта Россиин сэрэгэй сайдай, гене­рал-фельдмаршал Дмитрий Милю­тинэй үүсхэлээр сэрэгтэ ехэ шэнэлэн хубилалта болоһон юм. Энэ хэрэг тусгаар ехэ һайн нүлөө үгэһэн даа.

Мүнөө манай гүрэнэй сэрэгэй сайдаар Сергей Кужугетовичэй томилогдоһоной удаа хэрэг ехэ ураг­шатай ябуулагдана. Ороноо хамга­алгын арга ехэ шанга болоо гэхэдэ, алдуу болохогүй. Сэрэгэй хангалта, журам, шанар өөдэлэнхэй. Маанадта сэрэгэйнгээ уялга дүүргэхэдэмнай урматай, хүндэтэй, үшөө тиихэдэ ол­зотойшье болонхой.

Буряадаймнай Сэрэгэй бүридхэлэй эмхи ойн баяртаа бэлэдхэл эдэбхитэйгээр ябуулна.

- Ямар аймагуудай Сэрэгэй бүридхэлэй эмхинүүдые тэмдэглэ­хээр бэ?

- Буряадай 20 аймагай Сэрэ­гэй бүридхэлэй эмхинүүдэй хоорондоһоо ажалаараа онсо илгарһануудыень жэлэй дүрбэ гү, али нэгэ дахин заабол тэмдэглэдэгбди. Теэд, би хэлэхэ байнаб, үнөөхил аймагу­уд түрүүлжэ байха гэжэ байдаггүй. Юундэб гэхэдэ, урилдаан ехэ. Гэ­бэшье Хориин Сэрэгэй бүридхэлэй эмхи, даргань Борис Цыбиков, Хэ­жэнгын – даргань Дмитрий Цыде­нов, Байгал шадарайхи – даргань Сергей Сарапин ходо һайн дүн харуулдаг. Эгээл үнинэй хүдэлдэг дид-хурандаанар Баатар Һасаранов, Сер­гей Гаврилов, Владимир Шемякин, Юрий Титов гэгшэдые халуунаар амаршалнаб. Тиигээд һая хүдэлжэ эхилһэн залуу Баяр Очировые, Сер­гей Самбаровые амаршалаад, ам­жалтатайгаар хүдэлхыень уряалнаб.

- Жэлдээ хэды хүбүүд сэрэгэй дансада абтанаб? Хэды хубинь сэрэгтэ татагданаб? Бэеын тамирай талаар хэдынь гологдоноб?

- Жэл бүхэндэ 6-8 мянган хүбүүдые бүридхэлдэ абанабди. Тэдэ­нэйнь 50-70 хубинь сэрэгтэ абта­на. Бүхы гүрэнэй тоотой жэшэбэл, энэ балай муу тоо бэшэ. Эдээнэй 10 хуби бэеын тамирай мууһаа голог­додог. Энэ хадаа ехэ гэжэ һанагшаб. Юунһээ болоноб гэхэдэ гү? Угһаа, байдалһаа, хоолһоо болонол даа. Эдэ шалтагаануудые усадхахаар. Эгээл бүхэ-элүүрнүүд, һургуулитайнууд, һүбэлгэнүүд замбуулинай, хилын ха­руулшадай, агаарай, далайн сэрэгтэ абтадаг. Буряадһаа сэрэгтэ абтаһан хүнүүд албаяа һайн гарадаг гэжэ тэмдэглэхэ байнаб.

- Уялгаяа дүүргэһэн хүбүүдтэ ямар хүнгэлэлтэнүүд, барииша бии гээшэб?

- Нэгэдэхеэр, гүрэнэй ба ду­ратайгаар ямаршье ажалда абаха ёһотой. Хоёрдохёор, дунда ба дээдэ мэргэжэлэй һургуулинуудта ороходо хүнгэлэлтэтэй. Гурбадахяар, танай хэлэһээр, басагадуудай һанаанда булюу, найдамтай, диилэнги байда­гынь дамжаггүй! Үнэн дээрээ энэш балай жаа юумэн бэшэл даа!

- Танда һүүлшын асуудал. Бу­ряадтамнай хэды хурандаанууд, жанжанууд (генерал) бии бэ? Хэ­дынь буряад бэ?

- Хэды хурандаанууд бииб гэжэ энэ бэеэрээ хэлэжэ шадахагүйб, ха­рин 4 жанжа сохом бии. Эдээнэй нэгэниинь - хушуун-жанжан Тимур Цыренжапов. Сэрэгэй түб тойрогой хуяг албанай дарга байһан хүн.

Би һамбаашалаад, танай со­ниноор болохоо байһан Сэрэгшэ­дэй һайндэрөөр хамаг Сэрэгэй бүридхэлэй эмхиин ажалшадые амаршалхыем зүбшөөгыт! Иланга­яа эгээл найдамтай, бата бэхи ара талын сэрэгшэдые - манай хани нүхэдые мүн лэ амаршалнаб! Шэнэ жэлээр! Нохой жэлээр! Сагаалганаар!

Һасаранай Булад