​Дааган далантай, буруун булшантай һайхан үбэлжэжэ байна

Владислав Сультимов

Хурамхаан руу ажалай хэрэгээр ошоходоо, аймагай засаг дарга - Һунгамалнуудай зүблэлэй түрүүлэгшэ Владислав Сультимовтай уулзажа, аймаг доторхи ажаһуудал, байдал, ажал хэрэг тухай асуудалнуу­дые табиһан байнабди.

- Владислав Викторо­вич! Хоёрхон лэ үдэрэй туршада танай аймагаар ябаад, яһала олон хэмжээ ябуулгануудые харабаб. Минии һанахада, аймаг­татнай ехэ эршэтэй ажал ябуулагдажа байна, хүн зоншье эдэбхитэй...

- Тиимэ даа, манай ай­магай эрдэм һуралсалай, элүүрые хамгаалгын, соёлой болон бусад һалбаринуудай хабаадалгатай хэмжээ ябу­улганууд үнгэргэгдэжэл бай­даг. Хүн зоной, тэрэ тоодо аймагайнгаа, уласай болон можо нютагай хэмжээндэ үхибүүдэй эдэбхитэй хаба­адажа, бэлиг шадабарияа дээшэлүүлхынь, эрдэм мэ­дэсэеэ үргэдхэхынь тулада иимэ ажал ябуулагдана. Жэ­шээнь, энэ “Эрхим һурагша” гэһэн харалганда аймагайн­гаа бүхы бэрхэ үхибүүдые хабаадуулжа, тэдэндэ ула­сай хэмжээндэ бэеэ харуул­жа, аймагаа түлөөлхэ арга боломжо олгогдоно гээшэ. Бэелүүлэгдэхэ ажалай түсэб жэлэй эхиндэ баталагдажа, тэ­рэ түсэбөөр заншалта болон бусад хэмжээнүүдые үнгэргэдэг. Соёлой эмхинүүднай ажал ябуул­жа, ехэ олзо оруулаашьегүй һаа, түлбэритэ хангалгануу­дые үзүүлжэ, баһал түсэбөө дүүргэдэг. Ажаһуугшаднай тон эдэбхитэй хабаададаг. Жэшээнь, аймагтамнай аяар арадай 6 театр бии, ондоо аймагуудта иимэ олон те­атрнууд үгы. Жэл бүхэндэ “Театрай хабар” гэжэ хэмжээ үнгэргэгдэжэ, “Арадай” гэһэн нэрэ солотой бүлгэмүүд зүжэг наадаяа дэлгэдэг. Эндэ бусад аймагай бүлгэмүүд баһал хабаададаг, тиимэһээ ганса аймаг дотороо бэшэ, бүхы уласай зэргэтэй хэмжээ үнгэргэдэгбди.

- Үнгэрһэн жэл танай аймагта хэр байба гээшэб?

- Сэхыень хэлэхэдэ, 2017 он юрын бэшэ, хүшэрхэн бай­гаа. Гэбэ яабашье, аймагай һалбаринууд түсэблэгдэһэн үйлэ хэрэгүүдээ бэелүүлээ, зорилгонуудаа дүүргээ. Али­шье шэглэлээр амжалтатай, һайн дүнгүүдые харуулаа. Буряад Уласай Засагай газа­рай дэмжэлтэ ехэ горитой үзүүлэгдэнэ ха юм даа. Жэ­шээнь, эрдэм һуралсалай һалбарида аймагай бүхы һангай мүнгэн зөөриин гурбанай хоёр хубинь шэглүүлэгдэдэг. Тиигэжэ нёдондо эрдэм һуралсалай эмхинүүд заһабарилагдаа, һэльбэн шэнэлэгдээ. Энэ ехэ хэрэг хадаа дэмжэлгын хэдэн хэмжээндэ бүтээгдээ. Мүнөө жэлдэ аймагай хоёр һургуули - Гааргын болон Аргадын - 100 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглээ. Энэ баярта үйлэ хэрэгүүдтэ дашарам­дуулагдан, заһабарилгын болон эд зөөриин-оньһон хэрэгсэлнүүдэй нөөсэ бэхижүүлгын хүдэлмэринүүд үнгэргэгдөө. 2017 ондо һуралсалай эмхинүүд шэнэ унаагаар хангагдаа. Мүнөө дээрээ һургуулинуудтамнай унаагай талаар бэрхэшээлнүүд үгы. Жэлэй туршада нэгэ автобус абаа һэмди, жэлэй эсэстэ үшөө хоёр шэб шэнэхэн унаагаар һургуулинууд хангагдаа. Энэ ехэ туһатай түсэлөөр Буря­ад Уласай һан хэрэгтэй мүнгэнэй гурбанай хоёр ху­бииень хангана, харин аймаг 30 хуби түлэнэ. Байгша ондо Сухалиин дунда һургуулиин автобусой хэрэглэгдэхэ бол­зор дүүрэхэ. Юуб гэхэдэ, һургуулиин унаа гээшэ ар­бан жэлһээ дээшэ хэрэглэг­дэхэ ёһогүй юм. Тиимэһээ өөһэдынгөө түлэхэ 30 хубииень һангай зорилгото түсэб руу оруулаабди, шэнэ авто­бус худалдажа абтаха.

- Владислав Викторо­вич, хүүгэдэй сэсэрлигүүдэй байдал хэр гээшэб, ээлжээн бии гээшэ гү?

- Мүнөөдэрэй байдала­ар, Ородой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын май һарын зарлиг бэелүүлхэ талаар манай аймагта хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ 3-һаа 7 наһа хүрэтэр үхибүүдэй ээлжээн үгы. Ехэнхи асуудал айма­гай түб Хурамхаан һууринда гарадаг һааб даа. Нёдондо 100 гаран хүүгэдэй һууритай шэнэ байшан баригдажа, ээлжээн усадхагдаа. Бүхы хүдөө һууринуудта һайн шанарай шэнэ сэсэрлигүүд хүдэлдэг, тэндэ ээлжээн үгы.

- Үншэн хэнзэ гү, али түрэлхидэй харууһагүй үлэшэһэн үхибүүдые гэр байраар хангалгын асуу­дал хэр шиидхэгдэнэ гээ­шэб?

- 2012 онһоо тусхай про­грамма эдэбхитэй бэелүүлэгдэнэ гэжэ тэмдэглэлтэй. Табан жэлэй хугасаада ай­магта үншэн хүүгэдтэ 32 гэр баригдаа. Эдэ гэрнүүд болбосон түхэлтэй, газа­агаа үмсын газартай юм. Ажаһуугшадые ниигэмэй талаар хамгаалгын яаманай эрилтээр, гэр байранууд 24 дүрбэлжэн метр талмайтай байха ёһотой. Бидэ барил­гашадтаяа эбээрээ хэлсэ­жэ, ехэ гэрнүүдые барихые оролдонобди. Урзанда 32 дүрбэлжэн метр талмайтай­гаар баряабди. Нёдондо 34 дүрбэлжэн метр талмайтай 4 гэр ашаглалгада тушааг­даа. Мүнөө дээрээ 100 үншэн үхибүүд ээлжээндэ байна. Гэр байраар хангаха арга боломжын биишье һаань, үхибүүд хүдөө аймагта бэшэ, хотодо дүтэ газарта гэртэй болохоёо һанана.

- Хүн зониие ажалаар хангалга хэр урагшатай бэелүүлэгдэнэб? Мэргэ­жэлтэдээр дуталдана гээ­шэ гүт?

- Бүхы улас дотор шэнгил байдалтайбди. Ажалгүйшүүл аймагтамнай баһал бии. Ни­лээд олон хүн һангай мэдэ­лэй һалбаринуудта хүдэлдэг: һуралсалай, элүүрые хамга­алгын, соёлой, гэр байрын. Зүгөөр ажаһуугшадаймнай ехэнхи хубинь хүдөө ажахын шэглэлээр ажаллана. Хүдөө нютагта ажаһуухадаа, малаа барингүй байха бэшэ ха юм. Үмсэдөө 5-10 толгой мал­тай хүниие ажалгүйшүүлэй тоодо оруулхагүйш. Аймаг­тамнай ажаһуудаг 14 мян­ган хүнэй 2 мянга 200-иинь хүдөө ажахыда хабаатай. Тиихэдэ харгын болон халуун уһаар, дула­агаар хангалгын ажахыну­удта, ой модо ашаглалгын, үйлэдбэрилгын һалбарида зомнай баһал ажалладаг.

Бусад аймагуудта ор­ходоо, элүүрые хамгаал­гын һалбари тон һайнаар эмшэдээр хангагданхай. “Хүдөөгэй эмшэн” гэһэн программаар залуу эмшэд манай аймагта хүдэлнэ, нютагһаамнайшье гараһан залуу мэргэжэлтэд буса­на. Тэдэ хүдөө нютаг ерэжэ, дүй дүршэлтэй болохоһоо гадна табан жэл хүдэлөөд, 1 сая түхэригэй тэдхэмжэдэ хүртэнэ ха юм даа. Һайн лэ түсэл бэелүүлэгдэнэ.

- Владислав Викторо­вич, бусад газарнуудта адли танайшье аймагта бэрхэшээлнүүд баһа бай­гаа ёһотой...

- Тиимэ даа. Һүүлэй тоо баримтануудай ёһоор, хүн зоной түрэлгэ наһа бараха ушарнуудай тооһоо доошо­лоод байна. Анхан адлишуу байдаг һэн. Мүнөө сагта ехэнхидээ зүрхэ-һудаһанай үбшэнүүдһээ, мүн нари үбшэнһөө наһа бараха ушар­нууд тохёолдоно. Эдэ бэрхэшээлнүүд бүхы Ород гүрэндэ хабаатай.

Хурамхаан аймагай түб тосхондо поликлиникын байшан хуушараа. Мүнөө дээрээ шэнэ байшан бариха асуудал шиидхэгдэжэ бай­на. Тиигэбэлнь “Олон шэ­глэлэй эмшэнэй офис. Үбшэ танилгын түб” бии боло­хо. Уласай Барилгын яаман түлэблэлгын дансануудые дурадхаха ёһотой. Удаань Арадай Хуралда зүбшэгдөөд, шэнэ жэлэй һангай мүнгэн зөөриин хубаарида оруулагдахаар хараалагдана. Гадна Хурамхаанай 2 дуга­ар дунда һургуулиин шэнэ байшан барилгын асуудал шиидхэгдэхэ ёһотой. Данса түсэб бэлдэхэ хэрэгтэ 3 сая 350 мянган түхэриг манай һанда хараалагданхай. Июль һараһаа ажал эхилээд, 2019 оной эсэстэ шэнэ һургуули ашаглалгада тушаагдахаар түсэблэгдэнхэй. Аймагай түбтэ хоёр дунда һургуули хүдэлдэг. 1 дүгээр һургуули һая баригдаһан. Харин 2 дугаар һургуули аяар 135 жэлэй саана бодхоогдоһон түүхэтэй, мүнөө һандаржа, һалажа байна бшуу.

- Хойто хүйтэн аймагуу­дай тоодо ородог Хурамха­анда хүдөө ажахы хэр эр­хилэгдэнэ гээшэб?

- Үнэхөөрөөшье, манай аймаг шэрүүншэг уларил­тай. Эрид һэлгэдэг уларил­тай Заха Хойто зүгэй айма­гуудай тоодо 1992 онһоо оруулагданхай. Зундаа аая­ма халуун, үбэлдөө 50 гаран градус хүйтэн болодог ха юм даа. Энэ үнгэрһэн долоон хоногой туршада ехэ хүйтэн байгаа. Иимэ байдалтай га­зарта хүдөө ажахы эрхилхэдэ бэлэн бэшэ. Гэбэшье гүрэнэй дэмжэлтэ тон һайнаар туһалдаг. Жэшээнь, хүдөө ажахын ехэ эмхинүүдтэ мүнөө сагта “Северный завоз” гэһэн программа һэргээгдэнхэй. Тиигэжэ 11 мян­ган гектар газарта таряа таридаг манай гурбан томо хүдөө ажахыда тус про­граммын хэмжээндэ таряа тарилгада гаргашалагдаһан мүнгэн зөөриин 90 хубинь гүрэнэй тэдхэмжээр тэхэрю­улэн бусаагдана. Энэ хадаа гүрэнэй болон уласай мүнгэн зөөриин жасануудһаа хан­гагдадаг аша туһатай түсэл гээшэ.

Һүүлэй 5 жэлэй туршада “Эхилжэ байһан фермернүүд” гэһэн программа амжал­татай бэелүүлэгдэнэ. 2012 онһоо хойшо манай айма­гай 17 фермер хабаадуулаг­даад, булта 3 сая түхэриг хүрэтэр мүнгэн дэмжэлгэдэ хүртөө юм. Тэрэ мүнгэндөө үүлтэртэ мал болон оньһон хэрэгсэлнүүдые худалдажа абаа, мүн ажахыгаа үргэдхэлгын элдэб барилгануудта гаргашалаа. Гүрэнэй талаһаа иимэ һайн дэмжэлтэ абажа байхадаа, хүдөө ажа­хынхид, үмсыншье ажахы­нууд малайнгаа тоо толгой хороохогүй гэжэ оролдо­но. Илангаяа һүүлэй хэдэн жэлнүүдэй ган гасуурташье малаа һайнаар абажа шадаа.

- Малай үбэлжэлгэ хэр үнгэржэ байнаб?

- Дааган далантай, буруун булшантай һайхан үбэлжэжэ байнабди. Ехэ хүйтэн үбэл тудаа, Уланхаан һууринда аяар 55 градус хүрэтэр хүйтэрөө. Гэхэ зуура, ма­лай тэжээл элбэг бэлдэбэл, үбэлжэлгэ аймшагтай бэшэ ха юм даа. Үдэр бүри мэдэ­эсэл суглуулагдажа, долоон хоног соо заатагүй хүдөө ажахынуудта, нютагуудта ошожо, ажал хэрэгээрнь һонирхожо, бэрхэшээлтэй асуудалнууд шиидхэгдэжэл байдаг.

Аймагтамнай Элһэндэ “Эрдэм” СПК, Аргадада “Ху­торхой” болон Элһэнэй хажууда “Арбижал” гээд гурбан томо ажахы бии. Тэдэмнай хамта дээрээ 11 мянган гектар таряалангай талмайтай гэжэ урда мэдээ­сээ бэлэйб. Үнгэрһэн жэлдэ ургаса һайнаар абтаа. Урда жэлнүүдтэ ган гасуурһаа бо­ложо, бүхы таряалангай тал­майнууд хосороо һааб даа. Нёдондошье ган гасуурһаа 45 хубяар ургаса хохидоо. Гэбэшье, байгаалиин уларил урдахи 4 жэлнүүдтэ ороходоо, һайн байжа, ногоон ургаа, ма­лай тэжээл, үбһэ хулһан ехэ­эр бэлдэгдээ. Тэрэ жэлнүүдтэ Улаан-Үдэһөө нэмэлтэ тэ­жээл худалдажа абадаг һаа, мүнөө өөһэдынгөө бэлдэһэн тэжээлээр гарасалдажа бай­набди. Энэнь хадаа гүрэнэй дэмжэлгын түсэлнүүдэй аша туһа, хүдөөгэй малшадые дэмжэлгын үрэ дүн гээшэл даа.

- Һайнта даа, Владислав Викторович!

Цырегма САМПИЛОВА хөөрэлдэбэ