​Эмтэ ургамалнуудые элдэн хэрэглэхэ

Улаан-Үдэдэ хоёр үдэрэй туршада Байгал шадархи дэбисхэр дээрэ эм домто ургамалай һалбари байгуулха асуудалаар ехэ хуралдаан үнгэргэгдэбэ. Тус хэмжээ ябуулга Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын хүдөө ажа­хын үйлэдбэриин болон хүдөөгэй дэбисхэрнүүдые хүгжөөлгын талаар орлог­шо, хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой сайд Даба-Жал­сан Чирипов хүтэлбэрилбэ. Буряад Уласай ниигэмтэй харилсаа холбоонуудай та­лаар агентство энэ хурал­даа үүсхэн эмхидхээ.

Хэмжээ ябуулгада Мо­сква хотоһоо болон бусад можонуудһаа эрдэмтэд, сэг­нэн шэнжэгшэд, хүдөө ажа­хын мэргэжэлтэд, боро арга хэгшэд, хүдөө ажахы эрхи­лэгшэ фермернүүд болон эм домто ургаса хэрэглэ­жэ, эдеэнэй болон эмнэл­гын зүйлнүүдые буйлуулан үйлэдбэрилдэг эмхинүүд хабаадалсаа.

Һүүлэй үедэ эм домто ургамал хүгжөөлгын асуу­дал хаа–хаанагүй зэдэлдэг болонхой. Ородой Холбоото Уласай дэбисхэр дээрэ энэ түсэл Юрэнхылэгшын дэмжэлгын грантын ашаар бэелүүлэгдэнэ гэжэ тэмдэглэлтэй. Түсэл гүрэндэмнай дүрбэдэхи жэлээ ябуулагда­на. Саашадаа үргэдхэгдэжэ, гүрэнэй 9 можо газарнуудта, тэрэ тоодо Байгал шадархи Эрхүү можодо ба Буряад Ула­ста хүдэлжэ эхилхэ. Хүдөө ажахын сайд Даба-Жалсан Чириповэй мэдээсэһээр, ма­най нютагта хэр угһаа хойшо эм домто ургамалнууд хэрэ­глэгдэдэг байһан юм.

- Эм домто ногоо ургуулдаг һалбари байгуулхадаа, эндэ хэдэн албангууд ха­баадуулагдаха бшуу. Ямар аймагта ургамал ургуул­хаб, ямар аргаар буйлуу­лан үйлэдбэрилхэб гэжэ эр­дэмтэд шэнжэлхэ, Элүүрые хамгаалгын, Хүдөө ажа­хын яаманууд гээд булта хүгжэлтын асуудалнуу­дые шиидхэхэ ха юм даа. Тиигэжэ булта нэгэдэжэ, байһан дүй дүршэлөөрөө хубаалдажа, дутуу дунда­нуудыень, хүгжэлтын хараа түсэбүүдые зүбшэлсэжэ, нэгэ һалбари байгуулха. Хүдөө ажахын нэгэ һалбари болгожо хүгжөөхэ, гүрэнэй талаар дэмжэхэ гэхэһээ эхи­лээд, ажал дүүрэн. Ургуулха­даа, тэрэнээ хаана хадагал­хаб, хайшан хэхэб гэхэ мэтэ асуудалнууд гараха. Манай Буряад орон Европо Ази хо­ёрой уулзуур дээрэ оршодог. Тиимэһээ энэ ажал заатагүй хүгжөөхэ ёһотойбди, - гэжэ Даба-Жалсан Шагжиевич мэдээсэбэ.

Мүнөө жэлэй хабарай та­рилгын хаһада эм домто ур­гамал ургуулха талаар тур­шалгын ажал ябуулагдаха. Энэ хэрэгтэ Буряад Уласай һанһаа 10 сая түхэриг гарга­шалагдахаар түсэблэгдэнэ. Тус асуудал Арадай Хуралай апрелиин сессиин хараада табигдаха юм.

Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо Вячеслав Ирильдеевэй хэлэһээр, мүнөө сагта гүрэнэй гү, али можо нютагай өөһэдын хүгжэлтын һайн эрхэ байдал тогтоогдонхой.

- Нютагтаа эдэй засаг бодхоохо ямар нэгэ һалбари хүгжөөхэ арга бии болоо. Жэшээнь, манай улас био­фармацевтикэ болон эм дом­то ургамал ургуулха бүхы арга боломжотой. Газар дэ­бисхэршье, хэрэгтэй мэргэжэлтэдшье, хүгжөөхөөр багахан үйлэдбэринүүдшье бии, - гэжэ Арадай Хуралай һунгамал тэмдэглэбэ.

Буряадай хүдөө ажахын эрдэм шэнжэлгын түбэй эр­дэмтэд, биологиин эрдэмэй доктор, профессор Лубсан-Зонды Будажапов мүнөө хэл­сэгдэжэ байһан энэ шухала асуудал хадаа Буряад Уласта тон хабаатай гэжэ онсолоо.

- Манай эндэхи үзэсхэлэн һайхан байгаалитай, элдэб уларилай шэнжэтэй, ой мо­дото, хада тайгата, тала ну­гата газарта, үнэхөөрөөшье, элдэб янзын эм домто ур­гамал ургадаг, тэдэниие хүгжөөхэ арга боломжо бии. Манай шэнжэлгын түб туршалгын 4 ехэ талмай­тай. Аха, Баргажан, Бэшүүр, Кабанск гээд аймагуудаар 2-һоо 10 гектар хүрэтэр дэбисхэрнүүдтэ туршалгын талмайнуудые хэрэглэн, һайн ажал ябуулмаар. Эл­дэб ургамалнууд, жэмэс, эм домто ногоотой баян газар гээшэ, - гэжэ эрдэмтэн тэм­дэглээд, дутуу дундануудые тодоруулба. - Уридшалан бодомжолоод, ямар дутуу дундануудтай ушархабибди гэхэдэ, нэгэдэхеэр, эм домто ургамал ургуулдаг эрдэм­тэд дуталдаха, хоёрдохёор, ургуулһан, үйлэдбэрилһэн эм домто ургасын зүйлөө худалдаха газар олдохогүй бшуу.

Үнэхөөрөөшье, Ородой Холбоото Уласай дэбисхэр дээрэ эм домто ургамал наймаалха дэлгүүрэй үсөөн байһыень “Эм домто урга­малай һалбари һэргээлгын” түсэлэй хүтэлбэрилэгшэ Андрей Козко онсолон тэм­дэглэбэ. Гэхэ зуура, тэдэ зүйлнүүдые тон ехээр хэрэглэдэг Хитад гүрэниие жэшээ болгон харуулба.

- Хитадай заншалта эм­нэлгэ тон эршэтэй хүгжэнэ, һүүлэй 5 жэлэй туршада эм домто ургамал хэрэглэлгэ хоёр дахин дээшэлээд бай­на. Гэбэшье, тэндэ тиимэ ногоо ургуулха арга болом­жонь хизаарлагданхай, жэл бүри һуларжал байна. Тэ­дэнэй хэрэглэдэг эм домто ургамалай шанар ехэ түргэн муудажа байна. Иимэ ушар­та манай гүрэнэй арга бо­ломжо ехэ дээшэлнэ. Энэ дэлгүүр руу һайн шанартай, бэедэ хорогүй, ариг сэбэр ургамалнуудые дурадхажа, зүрхэтэйгөөр орохо арга нээгдэнэ, - гэжэ тэрэ тайлба­рилба.

Урда-зүүн Азиин дэлгүүртэ эм домто ургамалнууд тон хэрэгтэй ха. Эндэхи дэлгүүр мүнөөшье ехэ, харин 20 жэ­лэй үнгэрхэдэ, дүрбэ дахин ехэ болохоор хараалагда­на. Тиимэһээ тус дэлгүүрэй дүрбэнэй нэгэ хубииень манай Ород гүрэн эзэлэн оро­хо арга боломжотой. Тэрэ­нэй түлөө мүнөө энэ эхилжэ байһан түсэл руу хамсыгаа шаман, булта орохол хэрэг­тэй бшуу.

- Энэ ехэ олзо оршотой түсэл. Нэгэ гектар талмай дээрэһээ 1,5 тонно эм дом­то хуурай ногоо суглуулхаар. Нэгэ килограмм ургамал 3 доллароор наймаалагдаха гэлэй. Нэгэ гектарһаа 4,5 мянган доллар гараха. Ха­рин мүнөө ургуулжа байһан шэниисэһээ 182 доллар аба­хат. Иимэ ехэ олзо оршотой һалбари болоно ха юм, - гэжэ Андрей Козко баримталба.

Мүн тэрэнэй хэлэһээр, Хитад гүрэндэ эм домто ур­гамал үйлэдбэрилгын ехэ үйлэ хэрэгүүд һэлгэгдэжэ байна. Япон гүрэн бултанһаа урид ногоое гранул болгожо үйлэдбэрилөөд, хэрэглэхэдэ аятай, бэлэн болгоо. Тэдэнэй удаа Тайвань баһа хэрэглэжэ, үйлэдбэриингөө хүгжэлтөөр Хитадые 15 жэлээр хүсөө. Гэбэшье Хитад гүрэн үлэжэ байнгүй, тэдэниие хүсэхэеэ оролдоно. Мүнөө дээрээ аяар 6 үйлэдбэри байгууланхай.

- Манай гүрэн Хитад гүрэнтэй нэгэдэжэ, ажал ябуулхадаа, арга боломжонь ехэ болоно. Түсэлэй гол шэглэл хадаа заншалта эмнэл­гэдэ хэрэглэлгэ болоно. Ара­дай боро арга гээшэ үбшэ аргалха бэшэ, һэргылэмжын шэглэлдэ хабаатай. Энэ арга манай эмшэд тон һайнаар ойлгожо, алишье эмнэлгын хэрэгтэ хэрэглэмээр, - гэжэ түсэлэй хүтэлбэрилэгшэ мэ­дээсэбэ.

Нэмэжэ хэлэхэдэ, сэгнэн шэнжэгшэдэй һанамжаар, Буряад ороной байгаалиин уларил эгээл эм домто ур­гамал ургуулхада таарама. Тиимэ ургамалнууд хүйтэн, шэрүүн уларилда һайнаар ургадаг юм ха.

Байгша ондо Юрэнхылэг­шын дэмжэлтын жаса Бай­гал шадарай дэбисхэр дээрэ эм домто ургамалай һалбари хүгжөөлгын түсэл һомолжо эхилээ. Буряадай Толгой­логшо Алексей Цыденовэй дэмжэлгээр уласай Хүдөө ажахын яаман Ниигэмтэй харилсаа холбоонуудай та­лаар агентствэтэй суг хамта энэ түсэл бэелүүлнэ. Тус нии­тэ эмхиие Лариса Бочанова хүтэлбэрилдэг юм.

- Һайн сагта Ород гүрэн хари гүрэнүүдтэ жэл соо 100 мянгаад тонно эмэй ур­гамал эльгээжэ наймаалдаг байгаа. Харин мүнөө сагта бусад гүрэнүүдһээ тон ехээр тэдэ зүйлнүүдые асаржа хэ­рэглэнэ. Теэд Буряад орондо 2 мянгаад янзын ургамал ургадаг ха юм. Тэдэнэй 40 янзань эрдэмтэ эмнэлгэдэ, 23-иинь эмэй үйлэдбэридэ элбэгээр хэрэглэгдэнэ, - гэжэ Лариса Бочанова мэдээсэбэ.

Хоёр үдэрэй турша­да һонин, удха шанар­тай хөөрэлдөөнүүд олоор дэлгэгдээ, хабаадагшад һанамжануудаараа, дүй дүршэлөөрөө хубаалдаа. Хоёрдохи үдэртэнь Буряадай хүдөө ажахын үйлэдбэриин эмхинүүдтэй дүхэриг шэ­рээ эмхидхэгдэжэ, ямар арга боломжотойгоо, ямар үйлэдбэри мүнөө сагта ду­радхахаар бэлэн байһанаа харуулбад.

Гэхэ зуура, энэ түсэл үүсхэгшэдэй түсэбөөр, ерээдүй сагта, онсолбол, 2035 ондо манай гүрэнэй можо нютагуудта гурба мянга ха­хад түбүүд байгуулагдаха, тэдэнэй тоодо Буряад Улас оролсоно. 25 агротехно­парк, тэдэнэй хоёрынь ма­най эндэ байгуулагдаха. Эм домто ногоо үйлэдбэрилгын түрүүшын шата бэелүүлдэг гурба мянгаад хүдөө ажа­хын үйлэдбэрииин хамжаанууд бии болохо. 300 мян­гаад фермерэй ажахынууд ажаллажа байха. Тиигэжэ 20 жэлэй туршада хүдөө нюта­гууд һэргээгдэхээр, ажалта һууринууд байгуулагдахаар хараалагдана.

Мүнөө дээрээ тур­шалгын гурбан ажахы ажаллажа эхилэнхэй. Брянскын мо­жодо женьшень ургуулдаг ажахын үрэ бүтээл Хитад­та үйлэдбэрилэгдэһэнһөө холо дээрэ шанартай гэжэ шэнжэлэгшэд онсолно. Алтайн хизаарта КФХ бо­лон ногоо үйлэдбэрилгын түрүүшын шатын эмхи бай­гуулагдана. Барнаулда “Ал­тайский букет” гэһэн ажа­хы-туршалгын талмай бии болгогдоо. Тэдэнэй тоодо иигэһээр манайшье хүдөө үйлэдбэрилэгшэд хам оро­жо хабаадахань дамжаггүй. Юуб гэхэдэ, хуралдаанай түрүүшын үдэр Буряад Ула­сай Засагай газарта эм дом­то ногоо болон ургамал, жэ­мэсэй зүйлнүүдые Буряадта үйлэдбэрилдэг эмхинүүд үзэсхэлэн дэлгээ.

Буряад Уласай Тол­гойлогшын ба Засагай газарай Захиргаанай Хү- тэлбэрилэгшын орлог­шо – Гүрэнэй хүтэлбэри һайжаруулгын хорооной түрүүлэгшэ Ирина Смоляк энэ дэлгэгдэһэн үзэсхэлэндэ хабаадажа байһан Буряадай хүдөө ажахын эрдэм шэн­жэлгын түбэй ажал онсо тэмдэглээ:

- Ямар гайхамшаг зүйлнүүдые үйлэдбэрилнэб! Имбирьтэй шүүһэн тураха­яа һанаһан хүндэ туһатай. Джем, варенинүүд. Тыквэ болон шасарганатай шүүһэн саахаршьегүй аад, ямар ам­татайб. Мүнөө эдэ зүйлнүүд наймаанда үгы, байһаар бии болохол ёһотой. Манай эр­дэм шэнжэлэлгын институт өөһэдын шасарганын янза зохёогоо. Эндэхи ажахы Бу­ряад Уласай Худалдаа наймаанай болон үйлэдбэриин яаманай дэмжэлтэдэ хүртэжэ, үйлэдбэриин түхеэрэлгэ худалдажа абаад, ажалаа үргэдхэхэнь.

Цырегма Сампиловагай гэрэл зурагууд