​Хадата Буряадай хии морин сэрбэлзээд...

Нуртаархин - Сагаалган 2018

...Буряадай эгээл томо угуудай нэгэн - хонгоодор уг буурал түүхын гүн соогуур, хуннуудай үедэ мүндэлһэн, Агуу Монгол гүрэн түрые байгуул­гада өөрын хубита оруулһан гээд түүхэшэ эрдэмтэд тоолодог. “Монголой нюуса тобшо” соо Тэмүүжэнэй эсэгэ Есүүхэй хонгирад угай Дай Сэцэнэй басагаар бэри хэхэ гэлсээд тараһан... Удаань шахардуу хатуу байдалда ороод байхадаа, хонгирад угай һамганайнгаа – Бортэгэй булган дэгэлые хэрээдэй хаанда бэлэглэжэ, хүсэндэнь түшэглэһэн бэлэй гээд эрдэмтэн Л.Гумилев бэшэһэн байдаг. Булган дэ­гэлэй удхые булюу ехэ гээшьегүй һаа, Тэмүүжэнэй эзэн хаан болохо замые хонгирад зоной нээжэ үгэһэниинь арсашагүй юм гээд түүхын эрдэмэй доктор А.Л.Ангархаев баталдаг заншалтай. Мүнөөнэй Монголой Хүбсэгэл аймагай хотогойто угтан болон хонгоодорнууд шуһан түрэлэй байһан гээд түүхэшэ эрдэмтэн Б.С.Дугаровай шэнжэлгын баримтануудтайгаар хэлэхэдэнь, хэн һөөргэдэхэ бэлэй?

Эгээл эдэ хоёр түрүү бо­долто ахатамнай, мүн Буряадай арадай элитэ ирагуу найрагша Л.Д.Тапхаев түүхэ руу түгэншэлхэ, үнгэрһэн саг тухай мэдэсэеэ арьбажуулха, ерээдүй руу яагаад дабшаха тухай бодожо үзэхэ гэжэ 90-ээд онуудай эхеэр, Түнхэн, Аха, Захаамин, Алайрые угай шэнжээр нэгэдүүлһэн ехэ хүдэлөө эхилээ бэлэй.

Мүнөө һая үнгэрһэн Хон­гоодорой Сагаалган уласхоорондын хэмжээнэй болоо, Монголой Булган аймагай Тэшэг сомонһоо хабаадаг­шад өөрын һанамжатайгаар ерээ бшуу. “Хонгоодорнуудай түүхэ, мүнөө саг ба хүгжэлтэ” гэһэн дүхэриг шэ­рээгээр энэ һайндэр нээгдээ.

Анхандаа энэ үүсхэлые нютаг нютагтаа халуунаар дэмжэжэ байһан уула хадын эдэбхитэй түрүү хүбүүд – фестивалиин эмхидхэлэй хо­рооной түрүүлэгшэ, Арадай Хуралай депутат В.Н. Лыгде­нов, “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшанай захирал-ахамад эрхилэгшэ Б.Д.Балданов хоёр хамсыгаа шуужа, халан үргэлжэлүүлжэ байһанаа гэршэлээ бшуу.

Хори, хонгоодор, эхи­рэд, булагад гээд өөр өөрын һалаагаар түүхэеэ шудалхада, удаань нэгэ һаба-гол руугаа олоһоноо “юулэхэдэ”, тиин бүгэдэ Буряадайнгаа түүхые эбтэйгээр бүрилдүүлхэдэ ашагтайл даа гээд түүхын эрдэмэй кандидат Б.В.Данилов, Ахын дасанай шэрээтэ, ула­сай үсөөн тоото үндэһэтэнэй эблэлэй түрүүлэгшэ Норбо лама гэгшэд һанамжалан хэ­лэбэ. “Буурал сагаан Мүнхэ Һарьдагай хормойһоо, үндэр сэбэр газарһаа орон дэлхэй­дээ Сагаалганай амаршалга эльгээхэдэ, Буряад ороноо һайханаар гэрэлтүүлэн та­рана”, “Саяан үндэр уулын орьёл оройнь бүхы бурхадуудай суглаа-зүблөөгөө зарла­даг газарынь” гэһэн үнэтэ үгүүлэлдэ үнэншэмөөр мэтээр һанагдаха юм.

Хорёод шахуу элидхэлэй олон соонь сэдьхэл хужарлуулма, шүүжэ абама зүйлнүүд яһала байгаа. Хон­гоодор угай хүүгэдэй наадануудые эмхидхэлтэй гү? Арсиин (сэгээн) дуун гээ­шын уг удха тухайнь бодожо үзөөд, ондоогоор нэрлэхэ саг болоо гү? Ямар ушарһаа Алайрта илангаяа олон эрдэмтэд урган гараһан бэ? Залуу халаанаа хото город нүүлгэнгүй, хада уулата ню­тагуудтаа тогтонижуулан һуурижуулха тухай, аглаг Ахада онсо түрэлэй мал ажа­хы эрхилэлгые хүгжөөлгэ, замбаа зүбөөр буйлуулха болон туһа тухайнь, хонгоодор нүүдэлшэдэй “Хара­моритон” гэһэн дайшалхы һургуулиин нюусанууд ту­хай хэдышье ханамжатай соносо гэмээр. Хонгоодор угай уран зохёолшод тухай эрдэмтэн Т.В.Самбялова, энэ угай зоной театральна ис­кусствада оруулһан хубита тухай эрдэмтэн В.Д.Бабуева, һэер шаалгые һэргээхэ ту­хай Г.Н.Зурбаков, түбэд ме­дицинын хүгжэлтэдэ хонго­одорнууд эмшэдэй оруулһан хубита тухай Е.А.Бартанова тобшо мэдээсэлнүүдые хээ.

- “Буряад үнэн”, “Бай­гал” сэтгүүлнүүдэй нэгэшье дугаарые алдангүй унша­дагби. Наһаараа ондоо тээ ажаһууһаншье һаа, нютагтаа бусаад, эдэ хэблэлнүүд соо бүхэли баялиг олоноб. Һайнта даа. Би литературна хэлэеэ, мүн нютаг хэлэнүүдээшье яряа зугаадаа дэмжэдэгби, - гэжэ Захаамин нютагһаа гарбалтай сэрэгэй албанай ветеран С.Ш.Сосоровой хэлэ­хэдэнь, һанаанда таатай зо­хид байгаа.

- “Алайрай тайшаа Пётр Баторовай, Аляатаһаа урган гараһан уран зохёолшо Жан Зиминэй архивууд шэнжэ­лэгшэдээ хүлеэнэ. “Гэсэр” түүрээгшэдэй ойн баярнууд ерэхэ жэлһээ һубарижа эхил­хэнь, эртээнһээ бэлэдхэл за­халха хэрэгтэй, - гэжэ БНЦ- гэй аспирант Г.В.Махачкеева һанамжаяа хэлэбэ.

Бэлигто Зундуев, Молон Шойдоков

Юрэнхыдөө, унтаһыень һэреэхэ, мартаһыень һануулха гэһэн угаа аятай үгэ бии. Илангаяа һонин һорьмой “аг­нан шүүрдэдэг” сэтгүүлшэдтэ туһатайл даа. Зарим элидхэлнүүдэй ород хэлэн дээрэ найруулагдаһаниинь таагүйшэг ха гэжэ һанагдаа һэн. Теэд һураһан юумэеэ һураар татахагүйш... Текстнь бүхы дээрээ буряад байгаад, орёо ойлгосыень ород дээрэ бага зэргэ тайлбарилаа һаа, хамаагүй һэн бэзэ.

- Эльгэ зүрхэндөө буйлуулан ябаһыемнай шэнэ, эр­шэтэй халаанай халан абаад дэмжэхэнь угаа һайшаалтай. Хада уулаяа зубшаад, олон ондоо уг омогуудай зон ажаһууна, ушар иимэһээ энэ һайндэрөө ондоогоор нэрлэхэдэ ямар юм гэһэн һанамжашье ороно. Уулын уладай уулзалга гээд нэгэ үедэ хэлэдэг һэн хабди. Ха­дын горходой харьялаа долгин-дуһал мэтэ, халуун һэшхэлэйнгээ хубитые бүгэдэ Буряадайнгаа оюун ухаанай, бэлигэй сан нөөсэдэ оруулжа ябабал, хонгоодор – хонгирад угсаатанай харгы замынь ута, холын хараатай байхань дамжаггүй, - гээд, А.Л.Ангархаев тобшолон хэ­лэбэ.

- Байгал, Хүбсэгэлнай хүйһөөрөө хоорондоо хол­боотой, ушар иимэһээ хоёр ороной ой тайгата дэбис­хэрынь ойроо хүртэшэгүй зэндэмэни зандаа үлэһэй, зо­ной һуудал байдалда таатай байһай, залуушуулнай нютаг нугадаа эзэн мэдэрэлтэйгээр һуурижан түбхинэһэй – эдэ бүгэдын түлөө ажалнай хэмжээлэшэгүй ехэ. Хадата Буряадай Хии морин сэр­бэлзэхэдээ, талата Буряадаа арюудхан хиисэнэ гэжэ сана­артан зомнай боди сада мэ­дэрэлээ бидэндээ дуулгана. Иимэ һайхан дүрэ үзэгдэл хэтын байг, бүгэдэ Буряадтамнай эб ёһоной оршон мандаг, - гэжэ Б.Д.Балданов бата үгөөр дүхэриг шэрээе түгэсхэбэ.

Галина БАЗАРЖАПОВА-ДАШЕЕВА

Сэнгэ Ринчиновэй гэрэл зурагууд