​Үбэлэй дэгэл үргэлжэ үмдэе

Февралиин 14-дэ Улаан-Үдэ хотын Арадай уран бүтээлэй уласай түбтэ үбэлэй буряад дэгэлнүүдэй харалга мүрысөөн үнгэрбэ. Буряадай соёлой сайд Соёлма Дагаевагай дурадхалаар гансал үбэлэй дэгэлнүүдые дэлгээһэн харалга мүрысөөн анха түрүүшынхиеэ болобо. Урид хоёр жэлэй нэгэ удаа бүхы буряад хубсаһанай илгаа харуулһан хэмжээн эмхидхэг­дэдэг һааб даа.

Буряад хубсаһанай түүхэһээ

Буряад арадаймнай хубсаһан аалиханаар байгуулаг­дажа эхилээд, арбан юһэдэхи зуунай эхиндэ дүүрэн түхэлдөө ороһон. Гуталтай, гоёолтотой, тиихэдэ бүхы уг гарбалнуудта, тэрэ тоодо хори, эхирэд, булагад, хон­гоодор, сонгоол ба сартуул гээд илгаатайгаар таарама зохидоор эсхэгдээ.

Буряад хубсаһан хадаа ехэнхидээ Ази түбэй түхэл шэнжэ шэнгээһэн. Тиихэдэ зүүн ба баруун буряадуудай хубсаһан, тэрэ тоодо мал­гайнь, гуталынь, дэгэлынь илгардаг. Гадна басагадай, һамгадай, бүһэтэй хүнэй хубсаһан гээд мүн лэ илга­атай. Жэшээнь, баруун бу­ряадуудай бүһэтэй хүнэй хубсаһанай хормойнь даб­харлалгаараа, шаль захаа­раа ондоотой бшуу. Харин һамгадайнь дэгэлнүүдтэ ап­пликаци, шэмэг оёдол (вы­шивка) хэжэ оёдог байгаа. Хубсаһаарнай бүхы соёл, ёһо заншал элирдэг гээшэ. Илан­гаяа хубсаһан буряадуудай нүүдэл байдалда, байгаа­лиин уларилда, теэд хажуугаарнь мори унаад ябаһан хүнэй хүдэлсэдэ һаалта хэ­хээр бэшээр оёгдодог һэн. Бүһэтэй хүнэй дэгэл зунай ба үбэлэй гээд хубаардаг. Ти­ихэдээ дэгэлынь гадар ба дотор хормойтой, сээжэтэй, ара талатай, энгэртэй байха ёһотой. Бүһэтэй хүнэй дэгэ­лэй тон ехэ гоёолтонь - эн­гэр. Энгэрынь гурбан ондоо үнгэ бүдөөр торгоотой: тон доронь шара гү, али улаан, дундань хара, дээдэ тала­дань сагаанааршье, ногооно­оршье, хүхөөршье хээд оёдог һэн. Дэгэлэй гол шэнжэ гэхэ­дэ, бүһэ болоно. Бүһэ элдэб хэмжүүртэй байжа болодог. Һамгадай хубсаһан үмдэ ба самсаһаа бүридэдэг, харин тэрээн дээгүүрээ дэгэлээ үмдэдэг байһан. Дэгэлнүүд һомон гү, али басаган ба һамган дэгэл гээд илгардаг. Басагад һомон дэгэл үмдөөд, дээгүүрнь бэһэ зүүдэг, саашаа басагадай 13-14 наһа хүсэхэдэ, үһэниинь зурга­ан гэзэгээр гүрэгдэхэ, дэгэ­лынь сээжэ хормойтой оёг­додог, тиин тэрэ оёдолынь дээрэһээнь туузаар хаагда­даг. Басагад уужа үмдэдэггүй бэлэй. Харин хадамда гара­хадань, үһэниинь хоёроор гүрэгдэжэ, дэгэлэйнь сээжэ, хормойнь дундаа хуняагдаатай, хамсынь ээм мүрынгөө газарта баһал хуняагданхай байха. Теэд заал һаа дэгэл дээгүүрээ уужа үмдэдэг бэ­лэй.

Гэбэшье ганса гоёолто дэ­эрэ бү тогтоһуу.

Конкурсһоо тэмдэглэл

Буряад арадаймнай ехэ һайндэр - Сагаалганиие уг­туулан, энэ мүрысөөндэ мэр­гэжэлтэ хубсаһа зохёогшод, уран һайханай бүлгэмүүд бо­лохо “Лотос”, “Тоонто”, мэр­гэжэлтэн бэшэ аад, өөрын дураар хубсаһа оёгшод, шэнэхээнэйхид олоороо хаба­адаба. “Хүүгэдэй хубсаһан”, “Эжы баабайн хөөрхэхэн” ба томошуулай “Үбэлэй хубсаһан” гэһэн шэглэлээр мүрысөөн үнгэрөө.

Оёдолшон бүхэн өөрын талаан бэлигээ харуулжа, шадамар бэрхээр оролдожо оёһон хубсаһануудынь хүн зоной нюдэ хужарлуулаа, ба­ясуулаа бшуу.

Жэшээнь, Дарима Хур­хесова өөрөө мэргэжэлээ­рээ хирург-эмшэн юм. Анха түрүүшынхиеэ ойндоо хүрэһэн Алдар хүбүүндээ дэгэл оёһоноо хөөрэбэ, харуулба. “Хүгшэн эжымнай конкурс болохоёо байна гэхэдэнь, хабаадаха гэжэ шиидээб. Теэд оёжо дүүргэһэнэйнгээл һүүлээр хубсаһанай шанар эли тодо болодог гэжэ мэ­дээб. Түрүүшынхиеэ оёжо туршааб, оёдолшон бэшэб,”- гэжэ Дарима Будаевна хэлэ­нэ һэн.

Хүүгэдэй номинацида Чимитцырен Раднаевна Дармаева хорёод жэлэй тур­шада Үндэһэтэнэй буряад лицейдэ хүүгэдтэ хубсаһа оёдог байна. “Мэргэжэлтэ оёдолшон бэшэб. Эжынгээ заагшаар 1993 онһоо эхил­жэ оёдогби. Өөрөө Шэнэхэ­эн нютагһаа уг гарбалтайб. Хүмүүжүүлэгшээр ажалла­дагби,” - гэжэ хөөрэбэ.

Шэнэхээнэйхид тон оло­ороо гоё гэгшын дэгэлнүүдээрээ тайзан дээрэ гаража, урда сагһаа абажа ябаһан элинсэг хулинсагайнгаа ёһо заншалтайгаа жюриин гэшүүдтэ гэршэлбэ.

“Тоонто“ ансамблиин хубсаһанууд болбол аймаг ба нютаг бүхэнэй уг изагуур­та тааруулан оёгдоһон бай­жа һайшаагдаба. Эндэ “То­онто” ансамблиин дизайнер Цыпилма Цыдендоржиевна Батуровагай хэһэн ажалынь сэгнэшэгүй ехэ гэжэ тэмдэ­глэхэ хэрэгтэй.

Теэд мүрысөөнэй дүн га­ража, шалгарагшад элир­бэ. Соёлма Бадмаева, Да­рима Хурхесова, Сэсэгма Соголова, Цыцыгма Балдано­ва гэгшэдтэ энэ мүрысөөндэ хабаадаһанайнь түлөө ди­пломууд барюулагдаа.

“Хүүгэдэй хубсаһан” “Эжы баабайн хөөрхэхэн” гэһэн номинацида тусхай шан Чимитцырен Дармаевада үгтэжэ, тэрэ 6000 түхэригтэ хүртэбэ. Харин түрүүшын һуурида, 35000 түхэригтэ Буддын шажанай ехэ һургуулиин “Уран гартан” кружогой багша Баярма Ми­тупова хүртэжэ, илагша болобо.

“Үбэлэй хубсаһан” но­минацида шангай гурба­дахи һуурида, диплом­до арадай зүүн зүгэй хатарнуудай “Лотос” ан­самбль, хүтэлбэрилэгшэнь Татьяна Ци-Ю-Фа ила­жа, 15000 түхэриг шанда хүртэбэ. Шангай хоёрдохи һуурида, дипломдо ба 25000 шанда арадай ансамбль “Тоонто”(дизайнерынь Цы­пилма Батурова) хүртөө. Түрүүшын һуурида Шэ­нэхээн нютагай эблэлэй­хид гаража, 35000 түхэриг мүнгэндэ хүртэбэ. Эндэ бүлэг авторнууд, тэдэнэй дунда Дамдинай Дарима, Эр­дэниин Намсалма, Түдэбэй Мажагма, Жалсарын Балма гэгшэд өөрынгөө хубита оруулаа гээшэ.

Хабаадагша бүхэн өөрын оёдолой нюусатай байгаа ёһотой. Тиибэ яабашье энэ конкурсдо хабаадагшад бу­ряад ёһо заншалаа алдаагүй, саашань үри хүүгэдтээ дам­жуулжа, оёдолой һабагшатай хубаалдажа, һургажа ябана бшуу. Саашадаа элинсэг ху­линсагайнгаа мүнөө боло­тор абаад ерэһэн буряад хубсаһаяа ямаршье сагта булта үмдэжэ, гоёшоожо ябахамнай сэнтэй.

Анна Огороднигой гэрэл зурагууд

Любовь ЦЫБЕНОВА