​Буряад арадай нааданууд

Арадай нааданууд үхибүүдые hүбэлгэн, шуран, хурса ухаатай болгодог гэжэ мэдээ­жэ. Yхибүүд бага наhанhаа хойшо элдэб наадануудые хадуужа абаад, өөhэд соогоо эмхидхэхэдээ, хани нүхэд боложо хүхилдэдэг юм. Шагайгаар үбэлэй сагта наада­даг, зундаа наададаггүй байгаа. Зунай сагта шагайгаар наадаа hаа, наадагшадай хүүгэдынь маяа хүлтэй болохо юм гэлсэгшэ бэлэй.

Шагай шүүрэлгэ. Наадаг­шадай дунда шагайнууд обоо­лоотой. Наадагша нэгэ шагай дээшэнь шэдээд, обоолоотой шагайнуудhаа үрдижэ абаад, шэдэhэн шагайгаа бариха ёhотой.

Барижа шадаа hаань, на­адан үргэлжэлнэ, үгы hаань, удаадахи хүниинь нааданда ороно. Тон ехэ шагай суглуу­лагша хүн илана.

Шагай таалсаан. Наадаг­шад шагайнуудые адха соогоо барижа, нюдаргануудаа урдаа бариха. Наадагша хүн бүхэнэй гар соо хэды шагай байнаб гэжэ тааха ёhотой. Шагайн тоо зүб тааhан хүн таагдагша хүнэй шагайнуудые абаха.

Шагай харбалга. Шала дээрэ 30/15 сантиметр хара­атай хабтагай табиха. Тэрээн дээрэ хоёр можоhоо хэдэ хэ­дэн шагай зэргэлүүлхэ. Хоёр- гурба метрэй газарта hуугаад, наадагшад тэдэнээ жорхо­ор харбаха. Жорхо гээшэнь эбэрээр гү, али үгышье hаа яhаар хэhэн 20-ёод см утатай годлишуу юумэн. Жорхоёо харбуул дээрэ хэхэ. Харбуул гээшэнь 40-50 см. утатай, 4-5 см. үргэнтэй мүлиhэн модон хабтагай. Жорхын унахагүйн тула харбуулай үрөөhэн заха­ар набтар, нариихан хашааhа хэнхэй.

Дүрбэн бэрхэ. Наадаг­шад хойно хойноhоо шагай хаяжа, ямар талаараа унанаб гэжэ хараха ёhотой. Дүрбэн лэ шагайгаар наададаг. Тэ­дэнээ ээлжээгээр хаяхадань, нэгэниинь бүхэ, хоёрдохинь хонхо, гурбадахинь морин, дүрбэдэхинь үхэр буугаа hаа, дүрбэн бэрхэ бууба гээшэ. Ии­гэжэ буулгаhан хүн дахин хая­жал байха.

Шагай няhалалга. Хэды­шье хүн наадабал, тоогоороо тэгшэ 20-30 шагайнуудые тараан хаяха. Тэдэнь хонхо, бүхэ, морин, үхэр боложо уна­ха. Тиихэдэнь наадагшадай нэгэн няhалжа, бүхые бүхөөр, хонхые хонхоор, мориие мо­рёор, үхэрые үхэрөөр тудаха ёhотой. Няhалhан шагайнь зуураа ондоо шагайе дайраа hаань, тэрэ хүн няhалхаяа бо­лижо, ондоо хүниинь няhалха юм. Тудагдаhан шагайшье ондоо шагай дайраха ёhогүй. Хэрбээ няhалhан шагайнь оншологдоhон шагайгаа ту­даа hаань, тэдэнэйнгээ али нэгые абаха. Адли шагайнуудай дууhатар саашань няhалха. Үлэhэн шагайень удаадахи хүниинь няhалха. Шагайнгаа дууhахада, үсөөн шагай абаг­ша хүнэй шагайн тоогоор да­хин хаяжа няhалха. Тиигэhээр нэгэнэйнь шагай дууhана ааб даа.

Мори урилдуулга. Энэ на­ада хоёр хүн наададаг. Наада­най эхиндэ арбан шагай хойно хойноhоонь hубарюулаад та­бидаг. Һубарюулан табиhан шагайнуудhаа гадна, нэгэ-нэгэ шагайгаа морин болго­жо, hубарюулhан шагайнуу­дайнгаа түрүүшын шагайн хоёр хажууда зэргэлүүлэн табиха. Тиигээд гурбан ша­гай абажа, өөдэнь хаяха. Унахадаа тэдээн соонь мо­рин буугаа hаань, хаяhан хүн өөрынгөө мориие нэгэ алху­улжа, урдахи шагайн хажуу­да табиха. Хэрбээ хоёр морин буугаа hаань, гурбадахи ша­гайн хажууда, гурбан морид буушоо hаань, дүрбэдэхи ша­гайн хажууда табиха ёhотой. Хоёрдохи хүниинь хаяха­даа, баhал мориёо тиигэжэ гүйлгэхэ. Хэды дахин хаяад байхадань, мориниинь арбан шагайгаа ходо гарадаг. Хэнэй морин түрүүлжэ гаранаб, тэ­рэнь булиhан болодог.

Авторай гэрэл зураг