​Асагадай дасанай ехэ ламанар

19-дэхи зуун жэлэй эхиндэ Буряад ороной дэбисхэр дээрэ 36 дасан байһан юм. Дасан бүхэн өөрын баян түүхэтэй. Бидэ уншагшадайнгаа һонорто сонинойнгоо хуудаһанууд дээрэ Асагадай дасанай түүхэ тухай бэшэхэ зорилготойгоор Агван Доржиевай нэрэмжэтэ жасын хүтэлбэрилэгшэ Тарба лама Доржиевтай уулзажа, ехэ һонин мэдээнүүдые абаһан байнабди.

Асагадай дасан юугээрээ онсо илгаатайб гэхэдэ, эндэһээ 7 хамба лама­нар гараһан байха юм.Тарба ламын мэдээсэһээр, бэшэ хаанашье иимэ да­сан үгы, гансал Монгол орондо 9 хутагта хамбанарай гараһан дасан бии.

Агван Доржиевай аша габьяа ехэ

Цанид хамба Агван Доржиевай намтар, ажаһуудал, буряад арадай, буддын шажанай хүгжэлтэдэ үзүүлһэн нилээд ехэ аша нүлөө тухайнь оло дахин хэлэгдэдэг. “Буряад үнэндэмнай” баһал бэшэгдэһэн.

Агван Доржиев 

Нёдондо июнь һарада Агван До­ржиевай жаса Түнхэнэй дасанай шэрээтэ Дашанима ламатай суг Түбэд ороной Дармасала хотодо “Агван Доржиевай бусалга” гэһэн үзэсхэлэн дэлгэһэн байна. Энэ үзэсхэлэнэй ашаар Түбэд арад Агван Доржиевай үнэн нэрэ,арюун сэбэр һанал бодолыень, ажал ябуулгынь удха шанар ойлгожо абаа бшуу.

- Ушар юуб гэхэдэ, олон зон Агван Доржиев хадаа Ород гүрэнэй тагнуул­шан байгаа гэлсэдэг. Тэрэнь тиимэ бэшэ, буддын шажанай түлөө орол­дожо ябаһан хүн байгаа гэжэ харуул­ха - манай шухала зорилго. Хэрэгнай яһала бүтөө. Үнэхөөрөө, Агван До­ржиев түгэд зоной түлөө һанаагаа зобоһон, буддын шажан дэлгэрүүлхэ гэжэ оролдоһон, өөрын бодолоор Санкт-Петербургда дасан барюулһан хүн гэжэ зон ойлгоо, - гээд Тарба лама онсолно һэн.

Мүнөө жэл Монгол орондо Агван Доржиевай жасын үзэсхэлэн дэлгэхэеэ бэлдэжэ байна.

Агван Доржиев 1938 ондо Улаан-Үдын түрмэ сооһоо үгы болошоһон юм. Тэрэ 1937 оной ноябрь һарада тушаагдаһан байгаа. Шорондо һуухадань, үни үхөө юм даа гээд, хараад ерэхыень харуулшаниие эльгээгээ ха. Тэрэнэй үүдэ нээжэ ороходонь, модон табсан дээрэ Агван Доржиев бэшэ, нарай нялха үхибүүн байгаа бшуу. Сошоһон харуулшанай үүдыень хаа­гаад, ноёдтоо дуулгаад,булта сугларан ерэхэдэнь, шорон соонь хэншье үгы байшоо.

Хамалганай үедэ, дасан дугануудые үгы хэжэ байгаа сагта, Агван Доржиев хара амяа хаража, хари гүрэншье эр­тэлэн ябашаха аргатай байгаа бшуу. Теэд буддын шажанта буряад арадаа аршалха, хамгаалха үүргэеэ бэелүүлжэ шадаа. Һандаргагдажа байһан дасан дугануудые арамнайһаань сүлөөлхэ хэрэгтэй байгаа. Хэрбэеэ арамнай хуряажа абаагүй һаань, буряад арад­та үшөө хэсүү байха һэн, магад, бүхы арадшье хосорходоо болохо һэн.

- Энэ хадаа буряад арадай урда Аг­ван Доржиевай ехэ аша габьяа гээшэ, - гэжэ Тарба Доржиевич онсолбо.

Хори буряадуудһаа гараһан түрүүшын хамба

Шойдор Мархаев (Мархайн хамба) - Хориин арбан нэгэн эсэгынхидһээ гараһан Бандида Хамба лама. Хүбдүүд омогой 14-тэйхэн хубараг хүбүүхэниие Сүүгэлэй дасанда Шой­рын һургуулида һурахыень эльгээһэн ха.

Мархайн хамба

Мархайн хамба хадаа хори буряа­дуудай газар дайдаар будаадын шажанай дэлгэрээд, дасан дугануудай бии болоод байхада, Хамба лама Доржо Заяевай Бандида хамба ламанарай тушаал бии болгоһоной үе сагһаа 9 дүгээр Бандида хамба лама гээшэ.

Шойдор Мархаев Сүүгэлэй дасан­да һураха үедөө Баргажанай тайшаа Сахаровта бэшэг бэшэдэг бэлэй. Бул­ганай арһа хаана худалдаа һаа, загаһа хаана наймаалаа һаа, ямар олзотой байхаб гэһэн зүбшэлнүүдые үгэдэг байһан. Тэдэ багсаамжалһан дурад­халнуудынь үнэхөөрөө бүтэжэ, тайша­ада олзо ородог байгаа.

Мүнгэ табиһан хүн хамбые шэлэдэг һэн

Нэгэтэ Галуута нуурай дасанда хамба ламын һунгалта болобо. Мар­хайн лама хамба болохо хүсэлшьегүй, миин лэ һонирхожо, тиишээ ошоһон байба.

- Тэрэ сагта ехэ һонёор һунгалта үнгэрдэг байгаа. Ламын аша габьяа хараада абтадаггүй, харин ямар нэгэ баян хүн шажанай һанда ехэ мүнгэ оруулбал, хамба ламые шэлэхэ эрхэ­тэй болодог һэн. Тиигэжэ Сахаров тай­шаа ехэ мүнгэ шэдээд, Мархайн ламые хамба болгоо бшуу, - гэжэ Тарба лама хөөрэбэ.

Сахаров тайшаа дабжаан дээрэ һууһан хамба лама болохо хүсэлтэй ламанарые шэртээд: «Эндэтнай хамба болохо хүн үгыл, - гээд, доро һууһан залуу ламанар соогуур хараашалаад, Мархайн ламаһаа: «Ши намда бэшэг бэшэдэг хүн гүш?» - гэжэ асуугаад, тэ­рэниие Бандида хамба лама болгоһон юм гэдэг.

Дасанай хубилган шэнэдхэлгэ хэһэн

Мархайн хамба ламын аша габьяа гэхэдэ, тэрэ хори буряадуудай дасануудта хубилган шэнэдхэлгэ хэһэн юм.

Тэрэ сагта хүн зон һанаһан лэ га­зартаа дасан бодхооходонь, заримдаа тэндэнь һууха ламашье байхагүй, ерэ­хэ жиндагуудшье үгы, хооһон зогсодог байһан. Харин хубилган шэнэдхэл­гын ашаар нэн түрүүн Хамба ламаһаа асуугаад, зүбшөөл абаад, нангин шүтөөнэй газарнуудые бодхоодог бо­лоо. Мүн нютаг бүхэнэй ажаһуугшад өөһэдынгөөл дасан ошожо мүргэдэг, жэшээнь, Яруунын хүн Түнхэнэй да­сан ошохо ёһогүй һэн. Ламанарташье энэнь хабаатай байгаа. Эдэ бүгэдые Мархайн хамба журамлажа, хэншье хаанашье лама болохо, хаанашье, ямар­шье газарта дасанда орохо эрхэтэй болоо.

- Дасан дугануудай журам сахил­гада Доржо Заяев хамбын аша габьяа нилээд ехэ. Гэхэ зуура, Мархайн хамба Зонхобо бурханай хубилгаан байһан гэлсэдэг. Зонхобо хадаа Түгэдэй ша­жан мүргэлэй хубилган шэнэдхэлгэ хэһэн хүн ха юм даа, - гэжэ Тарба лама мэдээсэбэ.

Тэрэнэй хэлэһээр, Галуута нуурай болон Хилгантын дасануудай өөһэд хоорондоо тоосолдожо, жиндагуудаа буляалдажа, аягүй байдалда ороод байхадань, Мархай лама тэрэ муу үйлэ болюулһан ха.

Нюуса эрдэм мэдэсэ

Нарин Асагадай гушад омогой зайһан гурбадахи хүбүүгээ Асагадай дасанда хубарагаар үгэһэн юм. Тиигэ­жэ Чойнзон Доржо Юролтуев Богдын хүреэндэ эмшэнэй шаби болоһон ха.

Тэрэ үедэ олон хубарагууд һурадаг байгаа. Тэдэнэй дунда ори ганса буряад хүбүүн бэлэй. Багшань нарин нюуса зүбшэлнүүдые шабинартаа заахадаа, гансал халхануудта дамжуулха гэжэ хори буряад хүбүүе газаашань гаргадаг байгаа. Тиихэдэнь Чойнзон һэеы гэрэй хаяагаар мүлхижэ ороод, шэрээ доро хэбтэжэ шагнадаг байгаа. Һургуулияа дүүргэхэдээ, шалгалтаяа эрхим тушаажа, халхашуулһаа дээрэ эрдэм мэдэсэтэй байшоо. Тиихэдэнь багшань: “Минии хамаг эрдэмые хой­то хори хүбүүн абаад ябашаба”, - гэһэн ха.

Юрөөлтын хамба 

Нютагаа бусаад, хүн зоной энэ-тэрэ үбшөөр хандахадань, “хари, хулгайн эрдэм туһалха юм гү, бү мэдэе” гэжэ байгаад, аргалдаг байгаа. Асагадайн­гаа дасанда гэбгы лама байха үедөө эмшэлхэ бэрхэ эрдэмээрээ холо ойро суурхаһан юм. Тэрэ үедэ Намнанай гэгээн Чойнзон Доржо Юролтуевые Хамбын һунгалтануудта ехэ мүнгэ та­бижа, хамба болгон һунгаһан юм.

Хамбадаа һалаабша табяа

Юрөөлтын хамба Монголдо Эр­дэни Хайбзан Галшиевтай суг хамта һурадаг байгаа. Тэрэ үедэ саашанхи ажабайдалайнгаа түсэб хөөрэлдэдэг һэн.

Хайбзан Галшиев: “Би дооромбо болоод, нютагаа бусажа, дасандаа хүдэлхэб, ши яахабши?”- гэжэ асуугаа гэхэ. Нүгөөдэнь: “Би табитайдаа Хамба лама болохоб”, - гээ ха. Тиихэдэнь Эрдэни Хайбзан Галшиев: “Шинии Хамба болоо һаа, би томо һалаабша табихаб”, - гэһэн юм.

Эдэ хоёр залуу хубарагуудай шог хөөрөөниинь үнэн боложо бэелүүлэгдэшэбэ.

Бандида Хамба ламын тушаал эзэлһэн Юрөөлтын хамба бүхы 36 дасаниие гороолжо, ажал хэрэгүүдтэйнь танилсажа ябаа. Хэжэнгын дасан ерэхэдэнь, дооромбо лама Галши­ев сагаан хадаг баряад, һалаабшаяа һэмээхэн дороһоонь табяад зогсобо. Дабжаан өөдөө гаража ябаһан Хамба тэрэ һалаабшыень хараад, хадагыень гараа дэлгэн абахын орондо нюргаа үргэлөөд гараһан гэлсэдэг. Һүүлдэнь нүхэртөө “үгэдөө хүрэхэ ёһотойл эрэ ха юмши даа” гээ ха.

Үндэр түрэлтэ хаашуулые аргалдаг байгаа

Юрөөлтын хамбын эмшэлхэ шэди тухай холо ойро дуулдаад, эндэ тэндэһээ зон хандажа, олохон хүнүүдэй ами наһа абарһан ааб даа. Тэдэнэй тоодо Эзэн хаан түрэлтэншье байгаа бшуу.

Таиландын хаанта угай тайжанар богони наһатай боложо, уг залгалдахаа болихоёо байхадань, Юрөөлтын хам­бые дуудаһан гэдэг. Хамба 500 хасагуу­дые абаад, харгыдаа нилээд удаан яба­жа, Таиланд хүрэжэ ерээ ха. Хаан гэртээ үгы байгаа. Хатан холын айлшадые угтажа, үбшэн хүбүүгээ үзүүлһэн ха. Тиигэжэ тэрэ хаанта угай тайжа ехэ ута наһа наһалһан юм гэдэг. 5-дахи Рама Юрөөлтын хамбада 1901 оной ноябри­ин 26-да Сагаан заанай 4-дэхи шатын Орден зүүлгэһэн байна.

Агууехэ хаан тайжа Михаил Романо­вай уушхан харлажа, ехээр үлбэртөөд байгаа ха. Юрөөлтын хамбые Красно­ярск хото руу дуудаба. Өөһэдөө поез­доор Красноярск ерээ, манай эмшэд морин хүлэгөөрөө тэрэ хүрэтэр ошоһон гэдэг. Юрөөлтын хамба хаан тайжын харлашаһан уушха абаад, орондонь шонын уушха табиһан юм ха. Энэ­эн тухай түүхын эрдэмтэд нэгэшье мэдээсэдэггүй. Хаанаһаа энэ мэдээсэл бии болооб гэхэдэ, иимэ.

Агван Доржиевай һүүлшын шаби Аг­ван Нима Цыдэбдоржиев Далай лама­тай урагшаа гаража, тэндээ үлэшэһэн. (Энэ хүн тухай саашадаа хэлэгдэхэ). 1987-1988 онуудаар хари гүрэн руу ямаршье хорюул һаалтагүй гарадаг болоһон сагта манай буряад ламанар, Данзан Хайбзан Самаев, Шойдоржо Будаев, Чимит-Доржо Дугаров гэгшэд, Түгэд ороной Далай ламын һургуулида эльгээгдэһэн байгаа. Тэндэ Агван Нима хамбатай уулзахадань, тэрэнь нэгэ иимэ мэдээсэл хөөрэжэ: “Юрөөлтын хамбын габьяа бү мартагты”, - гэһэн ха.

Нэгэтэ Хаанай эхэ хатан ехэ­эр үбдэжэ, манай ламанарые баһал дуудаба хаш. Юрөөлтын хамба суг ябаһан эмшэ ламанартаа: “Бидэ тэрэ хүгшэниие хүл дээрэнь табяагүй һаа, гэртээ бусахагүй бшуубди даа, тэрэнээ мэдэжэ ябагты”, - гэһэн ха. Энэ ушар түүхэдэ эли. Манай ламанарай Хаа­най эхэ хатаниие тэргэ дээрэ һуулгаад ябаһан гэрэл зураг бии.

- Юрөөлтын хамба тушаалһаа буу­хадаа, Этигэлэй хамбые Бандида Хамба ламын тушаалда зууршалһан юм. Эти­гэлэй хамба һүүлдэнь өөрөө тушаалһаа буухадаа, Асагадай дасанһаа Юрөөлтын Хамбын ашаар хамба болоо һэм гээд, Асагад дасанай Гурдарма Цыремпило­вые тушаалда һуулгаһан юм, - гэжэ Тар­ба лама хөөрэбэ.

1911 ондо Юрөөлтын хамба шэрээһээ буужа, Нарин Асагадай эхиндэ Мам­бын хүреэ байгуулһан юм. Петербург болон бусад хотонуудаар ябуулгатай, Буряадта эмнэлгын газар байгуулха хэрэг шиидхэһэн байна. Тэрэ сагта ман­да больница гэжэ байгаагүй ха юм даа. Эндэ стационарна лазарет, эмэй сан, по­ликлиникэ болон эдеэ шанадаг газарай байрануудые бодхоожо, хүн зониие ар­галдаг байгаа.

Дулваа хамба

(Үргэлжэлэлынь хожом гараха).