​Агуу Илалтые шэрээлсэжэ, ажалаар алдараа хүбүүмнай

Гомбо Гармаевич Цы­дыпов 1918 ондо Сэ­лэнгын уездын Захааминай инородно управын Дабаан (Хужар) нютагта түрэһэн. ХХ зуун жэлэй эхиндэ түрэһэн зоной ажабайдал баян түүхэтэй: Сагаан хаанай засаг түрэ унажа, улаан­тан сагаантан хоёрой хо­орондохи ангиин дайн дажарта большевигүүд илажа, Зүблэлтэ засаг түрэ тогтожо, хамтын ажахы­нууд - коммуна, колхозууд бүридхэн байгуулагдажа эхилээ. Шадалтай, ажалша бэрхэ, адуу мал олонтой зониие нюдарган, ангиин дайсан гэжэ түрмэ шорон­до хаагаа, зариманиие хо­лын хойто хүйтэн дайда руу, Беломорканалай ба­рилгада туугаа, заримыень буудажа хосороогоо...

Һуралсал

Тэрэ үедэ нютаг бүхэндэ һургуули үгы, нютагай нэгэ наһажаал эхэнэр ойро той­ронхи хүүгэдые суглуул­жа, тэргэ мориндо хубсаһа, хүнэһэ хоол, унталга гэхэ мэтыень тээжэ, тэдэни­ие ябагаар дахуулаад, Са­нагын һургуулида гү, али Үлэгшэнэй колхозой за­луушуулай һургуулида (ШКМ) абаашажа, байра­дань галынь түлижэ, хара­жа һургадаг байгаа. Тэрэ үеын һуралсалай хэрэгсэл, хубсаһа хунар тааруухан даа. Эдихэ хоол гэхэдэ, зам­баа аагаһан, мэхээр, тибһэн, борсолһон мяхан гэхэ мэ­тээр үхибүүд үл залгадаг һэн. Эдир наһатай Гомбо Үлэгшэнэй ШКМ һургуулиин 7-дохи анги эрхим һайн дүнтэй дүүргээ.

“Хүлэг болохо унаганһаа, хүн болохо багаһаа” гэжэ Гомбо хара багаһаа ажал хүдэлмэриһөө тунхарихагүй, хамагай түрүү ябаха гэжэ оролдоо. Тиихэдээ хүндэ хүшэр хүдэлмэриие хүнгэн болгохо оньһон арга бэдэрхэ зантай байгаа. Тэрэ үедэ ху­ули шанга, ажал хүдэлмэри хуу хэмжээтэй байһан: газар хахалхада - тэды га, түлеэ модо бэлдэхэдэ - тэды куб, үбһэ сабшахада - тэды со­тко, үнеэ һаахада - тэды литр, малай шэгнүүр тэды килограмм гэхэ мэтэ. Үдэрэй хэмжээ дүүргээгүй боло­бол, “саботажник” гү, али “ангиин дайсан” болохош. Хажуугаарнь хүбүүд сэрэ­гэй һургуули гараха. Вин­товкоор буудажа, тэрэнэй жадаар хадхажа һургаха. Морин сэрэгтэ бэлдэжэ, бургааһа модо хадхаад, мо­рин дээрэһээ һэлмээр саб­шуулха, мориной гүйдэлдэ эмээлһээнь дүүрэжэ мордо­хо, мориёо хэбтүүлхэ гэжэ байгаад һоридог байгаа.

Сэмүүн тэрэ сагта хүн зон эбии абаяа, аха эгэшэеэ хамалганда алдаһан гомдол гашуудалаа һанаан сэдьхэ­лэйнгээ оёорто нюугаад лэ, хуби заяандаа гомдонгүй, ажалаа хээд лэ, сүлөө сагтаа Улаан буландаа ёохороо ха­таржа, дуугаа дуулан хүхижэ, дурлажа, айл бүлэ боло­жо, үгтэһэн наһаяа эдлэжэ ябаһан лэ даа.

Гомбо сэрэгшын бэлэдхэл гараа, комсомолец болоо, Улаан армиин морин сэрэг­шэн боложо, Алас Дурна хи­заарта албаяа хаажа ябаа. Захааминда орходоо, энэ хи­заар ондоол байна даа: агаар нойтон, үбэлдөө саһан ехэ, ябагааршье, хазаар морёоршье ябахань хүндэ. Эндэ түрүүшынхиеэ хизааргүй тэнгэри мэтэ далай харабаб гэжэ Номгон далай тухай эбии абадаа, үетэн нүхэдтөө бэшэг бэшээ.

Эсэгын дайнда

Морин сэрэгшэ Гомбын эрхимээр албаяа дүүргэжэ, аймагай түб Сахирта НКВД-эйн таһагай инспекторээр хүдэлжэ эхилээд байхадань, манай Эхэ орондо Герма­ниин фашистнууд дайгаар орожо, амгалан тайбан арад зониие хюдажа, зоболон га­шуудал асарба.

Морин сэрэгшэ Гомбо Цы­дыпов арад зоноо хамгаалхаяа гуйлта бэшэжэ, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда 1941 оной ноябрь һарада мордоо һэн. Гомбын морин сэрэгэй корпус шанга байлдаануудта шэн зоригтой оролсожо, 1942 оной эхеэр дайсанаа сухарюул­жа, намнажа эхилээ. “Уг гарбалайм, Орон нютагайм һахюуһад намайгаа харана, хамгаална”,- гэжэ Гомбо баярлажа, шэн зоригтой ябаа. Смоленск шадарай байлдаанда һомондо дайрагдахадаа, хүлэг моринойнгоо дэлһые шүүрэжэ, хүзүүень тэбэрин абаба. Шархыень отолжо, һомыень гаргажа, яһыень суглуулһан хирург эмшэн: “Бурханай харалта доро ябаһан хүн байжа гарасалда­баш!” – гэжэ хэлээ бэлэй.

Хэтэдээ эмшэлэгдэхэгүй эрэмдэгтэй гүүлэжэ, ню­тагаа бусаа. Шархынгаа үбшэнһөө шүдөө зуужа, эльгээһэн ажалда дайн байлдаанда шэнги шармай­жа ороо, Илалтын үдэрые дүтэлүүлхын тула. Ху­жарай сомоной зүблэлэй түрүүлэгшээр эльгээгдээ.

“Победын” түрүүлэгшэ

Гомбо Гармаевич 1949 оной ноябрьһаа партий­на ажалшанаар хүдэлөөд, удаань “Победа” колхозой түрүүлэгшээр томилогдо­жо, 20 жэлэй хугасаа соо Ехэ-Сахир нютагайнгаа зон­той ажахыгаа зүб замаар шэглүүлжэ, түрүү колхозу­удай тоодо оруулһан, нэрэ солоёо һайнаар нэрлүүлһэн намтартай.

Гомбо Гармаевич ехэ да­руу абари зантай, һүбэлгэн, ухаатай хүн хадаа зоной үгые шагнажа ойлгохо, ажа­байдалдань туһалха гэжэ оролдодог юм. Эрдэмтэ­дэй ажалнуудые шэнжэл­дэг, түрүү ажахынуудай дүй дүршэл халан абажа нэбтэрүүлдэг, хүдөө ажал дээшэлүүлхэ шэнэ арга зүйлэй мэдээнүүдтэй та­нилсаха түрүү үзэлтэй түрүүлэгшэ байгаа.

“Победа” колхоз шэнэ ба­рилгануудые олоор бодхоо­гоо. Мал адууһан олошоржо, трактор машинанууд бии бо­ложо, шэнэ малай байранууд, 400 толгой үнеэ һааха фермэ, һургуули, 150 һууритай Соё­лой байшан баригдаа. Колхо­зой гэшүүдэй хубида үндэр уужам байшан гэрнүүдые барижа, энгэр тэнюун Ехэ-Сахир холоһоо ялалзажа, харахада нюдэнэй хужар болон байдаг һэн. Нютагай зоной ажабайдал һайжаржа эхилээ. Колхоз табан жэлэй түсэбые үлүүгээр дүүргэдэг, мүрысөөнэй Улаан туг эдэнһээ һаладаггүй һэн. Ай­маг соогоо эгээл түрүүн зайн галай автомадаар үнеэдээ һаадаг болоһон суутай. “По­беда” колхозой үндэр ам­жалтаар һонирхожо, хүдөө ажахын мэргэжэлтэд дүй дүршэлтэйнь танилсадаг болоһон. Нютагай хүнүүд сэсэн бодолтойгоор ажа­лаа зохёоһон, амитан зон­доо энэрхы сэдьхэлээр хан­дадаг түрүүлэгшэеэ үнэн зүрхэнһөө хүндэлдэг байгаа.

Шэн габьяата ажалаа­раа үндэр амжалта туйла­жа, Эхэ ороноо үргэлсэһэн түрүү “Победа” колхозой түрүүлэгшэ Цыдыпов Гом­бо Гармаевич 1971 оной апрелиин 8-да Ленинэй орденоор шагнагдаа һэн. Иигэжэ Ехэ-Сахирай арад зо­ной ажалай илалтын һүлдэ агаар тэнгэридэ дэгдэжэ, сэдьхэл һанаанай омогор­хол бадараа. 1960-аад онуу­даар Г.Г. Цыдыпов Захаамин аймагһаа Буряад-Монгол АССР-эй Верховно Соведтэ һунгагдаа.

Гомбо Гармаевич Санжайханда Зуйконовна хоёр ашатаяа

Аймагай ехэнхи ажахы­нууд үбһэ тэжээлээр дутал­дадаг, Монгол орожо, үбһэ бэлдэхэ, Зэдын аймагһаа эхилээд, аяар холын Алтайн хизаар ошожо, һолоомо нютаг руугаа шэрэхэ үлүү ехэ ажал гарадаг һэн. Кол­хозой түрүүлэгшэ энэ асу­удал шудалжа, РСФСР-эй ажахынуудай дүй дүршэл шэнжэлжэ, хамтын суглаан дээрэ өөрынгөө түсэб ду­радхажа, газараа уһалха, наг шэбхээр, бусад үтэгжүүлгээр һайжаруулха бригада бии болгожо, холоһоо үбһэ тэжэ­эл шэрэхэеэ болиһон байнад.

Дүтэлүүрэй совхозые ударидагша

Удаань Дүтэлүүрэй сомо­ной зүблэлэй түрүүлэгшээр хүдэлжэ байһан. Теэд дүй дүршэлтэй хүдөө ажа­хын хүтэлбэрилэгшэ Гом­бо Гармаевич Цыдыповые Дүтэлүүрэй совхозой дирек­торээр томилоо. Энэ тушаал­даа наһанайнгаа амаралтада гаратараа хүдэлөө.

Дайнай инвалид, ажа­лай ветеран наһанайнгаа амаралтада гараашье һаа, нам гэжэ һуугаагүй, үшөө 10 жэлдэ совхозой нуга саб­шалан һайжаруулгын от­рядай ахалагшаар хүдэлөө. Паар хахалха, наг шэбхэ, үтэгжүүлгэ тарааха, уһалха, үбһэ, силос хуряаха гэхэ мэтэ ажал хүдэлмэриие Гом­бо Гармаевич зүбөөр, аша үрэтэйгөөр эрхилжэ, гектар бүхэнһөө дунда зэргээр 16- 17 центнер үбһэ бэлдэдэг болоо. Нэгэ жэл совхозой 156 хүдэлмэришэдэй 12,2 мянган центнер үбһэ ху­ряажа абахада, 20 хүнһөө бүридэһэн нуга сабшалан һайжаруулгын отряд 10,6 мянган центнер бэлдэжэ, сууда гараһан юм.

Эдэ баримтануудые Пүрбэ Намжилов бэлдээ.

- Гомбо Гармаевичые хоёрдохи абамни гэхэдэ, ал­дуу болохогүй. Юуб гэхэдэ, минии аба Цырен Зуйконов 1938 ондо хамалганда ошоод, бусажа ерээгүй. Намайе эгэ­шэ хуряахаймни һургаа, баг­шын мэргэжэлтэй болгожо, айл бүлэ болгоо. Долоон хүүгэдэй жаргалтай эжыб. Мүнөөшье болотор Гомбо ху­райхай Санжайханда эгэшэ хоёртоо үнэн зүрхэнэй баяр баясхалангаа хүргэжэ, доро дохин мүргэжэ ябадагби, – гэжэ 83 наһатай Буряадай габьяата багша Дора Зуйко­новна Цыренова уярна.

Түрүү хүбүүнэйнгээ гэрэлтэ дурасхаалда

Агуу Илалтын 55 жэлэй ойн баяр тэмдэглэлгын үедэ Буряадай солото эрэшүүлэй эрхимэй нэгэн ябаһан эрэл­хэг сэрэгшэ, ажалша бэрхэ, шударгы ударидагша Гомбо Гармаевичай зүрхэн сохил­хоёо болёо...

Нютагайнь зон түрүү хүбүүгээ хүндэлжэ, арюун һайханаар дурсан һанажа ябадаг. Нютагаархидынь, үнэн нүхэдынь, үри хүүгэд, аша зээнэрынь, түрэл ха­маатаниинь эрхим хүндэтэ Гомбо Цыдыповэй гэгээн ду­расхаалда май һарада дүрэ буляалдалгын барилдаа үнгэргэдэг заншалтай.

- Дайнай ба ажалай ве­теран Гомбо Цыдыповэй арюун һайхан дурасхаал­да зорюулагдаһан барил­даанай энэ мүрысөөндэ эхилһэнһээнь хойшо хабаа­данабди.

Эдир барилдаашад ехэ дуратайгаар бэеэ һоридог. Тэмсээндэ тулалдахадаа, дүй дүршэлөө дээшэлүүлнэ, та­мирша хүбүүдээр танилсана, сэдьхэл зоригоороо хатуу­жанабди гэжэ хэлэдэг.

Хүбүүдэйнгээ хэнэйнь ямар дутуу дундатайе, дүрэ мэхыень яажа һайжаруулхаб, хэн зоригтой тэсэбэри­тэйгээр ухаан бодолоо хэ­рэглэнэб гэхэ мэтээр би өөрынгөө хубида тэмдэглэ­жэ, хүмүүжүүлхы ажалдаа хэрэглэнэб.

Дүтэлүүрэй хүн зон ехэл һайнаар тамиршадые уг­тадаг юм. ТОС-уудынь ша­нартай хоолоор хүндэлдэг, тэмсээндэ дэмжэжэ, тамир­шадыемнай омогорхуул­даг, зоригжуулдаг, - гэжэ Үлэгшэнэй багша-һоригшо Бальжан Ульзетуев манда хөөрөө.