​Хүндэтэ хүтэлбэрилэгшын дурасхаал мүнхэлэн

Апрелиин 3-дахи гарагай долоондо игаабаритай сэлмэг үдэр Захааминай Санага нютагта ажахын эрхим хүтэлбэрилэгшэ ябаһан Санжа Хабарович Санжитовай гэрэлтэ дурасхаалда зорюулагдаhан хэмжээ ябуулганууд үндэр хэмжээндэ үнгэргэгдэбэ.

Гол үйлэнь - волейболоор уласай мүрысөөн үнгэрбэ. Эндэ 2003 ондо түрэһэн ба дүү наhанай үхибүүд, тами­рай ветеранууд хабаадаа.

Нээлгын баяр ёһололдо Захаамин аймагай засаг дарга Сергей Гонжитов, Арадай Хуралай һунгамал, Буряадай волейболой фе­дерациин түрүүлэгшэ Ви­талий Лыгденов, Арадай Хуралай һунгамал Виктор Аюшеев, Улаан-Үдэ хо­тын Зүблэлэй һунгамал, “СМИТ” нэгэдэлэй захирал Юрий Доржиев хабаадажа, тамиршадые амаршалжа, иимэ ехэ хэмжээ ябуулга эмхидхэһэн Санжа Хабаро­вич Санжитовай гэр бүлэдэ, түрэл гаралдань баярые хүргөө. Иимэ мүрысөөнүүд ургажа ябаһан үетэндэ тон хэрэгтэй гэжэ тэдэ тэмдэ­глээ. Волейбол наадан ко­мандаар наадагдадаг хадаа бэе бэеэ хүндэлжэ, эб хамта мүр мүрөө түшэлсэн ябахые һайнаар хүмүүжүүлнэ.

Санжа Хабаровичтай үни удаан хүдэлһэн Санжайжаб Банзаракцаев аха нүхэрөө һайханаар дурсажа, ажалша бэрхэ, шударгы, үнэн сэхэ хүтэлбэрилэгшэ ябаһыень онсолон хөөрөө.

Улаан-Үдэһөө айлшаар бууһан Доржо Шагдуров, Елена Цыбенова, Светлана Санжитова, Гандиг Галсан­нимын гэгшэд ирагуу дууну­удые хангюурдажа, олониие баярлуулаа. Нютагай жэшэ­этэ “Сагаан дали” бүлгэмэй шуран солбон эдир хатар­шад хэдэн хатараа бэлэглээ.

Бүхыдөө эдиршүүлэй 8 команда, ветерануудай 6 команда мүрысөө юм. Һурагшадай дунда сана­гаархин эрхимлээ. Мэлын үхибүүд 2-дохидо гаража шадаа. Зэдын айлшад 3-дахи һуури эзэлээ.

Ехэшүүлэй дунда Түнхэнэй тамиршад илалта туй­лаа. 2-дохи һуури “Сана­га-1” команда эзэлээ. 3-дахи һуурида Санжа Хабаровичай түрэл гаралнуудай команда гараа.

Наһаараа тон аха заха тамиршан, Агаһаа хүрэжэ ерэһэн Александр Шагдуров­та, эгээл эдир наадагша Ми­хайловкын Руслан Котель­никовтэ бэлэгүүдые Санжа Хабаровичтай наһаараа на­рин тоологшоор хүдэлһэн Мария Цыреторовна Логино­ва барюулаа. Баһал эрхим наа­дагшад гэжэ тодоруулагдаһан Санагын Заято Мархаевта, Артур Логиновто, Арнольд Балуевта, Мэлын Золто Дам­баевта, Зэдын Максим Чубы­шевта Санжа Хабаровичай түрэл гаралнууд бэлэгүүдые барюулаа.

Санжа Санжитов 1914 оной эртын хабар Санагада түрэhэн, 1929 ондо Санагын эхин hургуули дүүргээд, Улаан-Yдын хоёр жэлэй ба­рилгын hургуулида ороо. Һүүлээрнь Хяагтын Буряа­дай багшанарай техникумдэ hураад, тэндэhээнь Эрхүүгэй эмшэнэй техникумдэ hуража, санитарна врачай мэргэ­жэлтэй болоод, Эрхүү можын Улаан Хэрээhэнэй бүлгэмэй инструктораар томилогдо­жо, ажалайнь намтар эхилээ бэлэй.

1939 ондо Санжа Хабаро­вич Усть-Ордын тойрогой Улаан Хэрээhэнэй хорооной түрүүлэгшээр hунгагдаа. Тэндээ ажаллажа байхадань, Финскэ дайн эхилжэ, тэрэ дайнда хүндөөр шархатаа һэн. Тиимэһээ Эсэгын ехэ дайнай эхилхэдэ, Санжа Ха­баровичай бэеын hула ха­дань, ара талада ажал ябуулхыень орхиhон юм.

Колхозой түрүүлэгшэ

1943 ондо С.Х. Сан­житов түрэл нютагаа бу­сажа, Санагын долоон жэлэй hургуулиин захи­ралаар хүдэлжэ эхилээ. Уданшьегүй шадалтай бэр­хэ хүтэлбэрилэгшэ айма­гай партиин комитедэй зу­уршалгаар «Коммунизм» колхозой түрүүлэгшээр һунгагдажа, олон жэлдэ ам­жалта түгэс хүдэлөө. Шэнэ тушаалда орохотойгоо са­суу Санжа Хабарович hарлаг, хайнагуудые үсөөрүүлжэ байhые буруушаажа, эдэ үндэһэн малнуудаа олошо­руулха ажал эршэтэйгээр ябуулаа. Һарлагууд, тэдэнэй буряад малтай ниилүүлһэн түл хайнагууд Санагын хада уулата дайдада ехэ таара­даг. Эгээл һайниинь гэхэдэ, түхэреэн жэл соо бэлшэдэг, түлынь ехэ шэрхи юм.

Санжа Хабаровичай hарлаг үсхэбэрилгэ тухай суглуулhан саарhа дансану­удынь, эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүд, өөрынь элидхэлнүүд “үндэһэн малаа үдхэе” гэһэн мүнөө сагта тон шухаг бо­лонхой.

Тэрэ сагта колхоз 72 мян­ган гектар газартай байгаа. Тэрэ ехэ талмайн 12-ынь лэ ажахыда хэрэглэгдэдэг hэн. Бэшэ газарынь ой модотой, бургааһа шэдхэтэй, намаг налтитай хадаа ганса hарлаг, хайнаг малнуудайл бэлшэхэ­дэ аятай. Тиигэжэ 1947 ондо hарлагуудай тоо таба дахин олон болгожо, колхоз 2500 толгой малтай болоо hэн.

1952 ондо жэжэ колхозу­удые нэгэдүүлжэ, «Комму­низм» гэжэ томо колхозой байгуулагдахада, ажахын түрүүлэгшээр Санжа Хаба­рович томилогдожо, 19 жэ­лэй туршада ажаллаа. Энэ хугасаа соо яhала ехэ ажал ябуулагдажа, урагшатай урматайгаар хүдэлэгдөө. Һаалиин үнеэн бүриһөө 1800 литр hүн hаагдадаг болоо. Эбэртэ малай дунда зэргын шэгнүүр 200 килограммhаа 350 килограмм хүрэтэр дээшэлүүлэгдээ. Колхозой малай тоо 4300-hаа 7000 толгой хүрэтэр олошорhон байна. Жэл бүхэндэ колхоз гүрэндэ 400 мянган литр hү, 1200 центнер мяха тушаадаг hэн.

Санжа Хабарович хүтэлбэрилжэ ябаhан зондоо анхаралтайгаар хандажа, тэдэнэйнгээ ажабай­дал hайн мэдэдэг бэлэй. Бэрхэшээлнүүдэй тохёол­доо hаань, туhалжа, зааба­ри зүбшөөлнүүдые үгэжэ, hанаа сэдьхэлыень заhажа шададаг hэн гэжэ нүхэдынь хөөрэдэг hэн. Хамтын ажа­лай дүн хүн бүхэнэй ху­биин ажабайдалhаа дул­дыдадаг гэжэ дүй дүршэл ехэтэй, hонор ухаатай мэр­гэн хүтэлбэрилэгшэ ойл­годог байгаа. Аймагай су­глаануудта колхознигуудаа хамгаалжа, ажабайдалай дутуу дунданууд тухай сэ­хээр хэлэжэ, нилээд орёо асуудалнуудые шиидхэһэн юм. Хүдөөгэй ажахынууд­та гараар хэгдэдэг хүндэ ажалнуудые оньһожоруулха гэжэ ехэ оролдоһон. Колхозой нэгэ hаалишан 30-40 үнеэдые үдэртөө hаадаг бай­гаа. Yбhэ хуряалгын эхил­хэдэ, ажалынь хоёр дахин ехэ болодог hэн. Эдэбхитэй хүтэлбэрилэгшын үүсхэлээр Санагада мал ажахын ком­плекс баригдажа, зоной ажал нилээд хүнгэн болоо.

Нютагай хүгжэлтэ

Санжа Хабарович ню­тагаа болбосон түхэлтэй болгохо гэжэ ехэ ажал ябу­улаа. Санагын зон голоороо таража, холо-холо hуудаг байhан юм. Колхозой түбэй байгуулагдахада, тэдэ нэгэ дороо нүүжэ, үргэн гудамжануудта томо шэнэ гэрнүүд баригдажа эхилээ. Колхоз дунда hургуулиин тамирай танхимтай байшан, малша­дай үхибүүдэй байха хам­тын байра, хоёр дабхартай конторо, Соёлой байшан ба­рижа, хүдөөгэй зоной ажабайдал hайн тээшээ хүгжэжэ захалаа.

Ажалша малша хүнүүдэй ажабайдал бүри hайн болго­хын тула Зэдын, Хуурлигай голнуудтахи малшадай бай­рануудта зайн гал татагдаа hэн. Зоной элүүр энхэ бай­хын тула hанаагаа табижа, колхозой хүтэлбэрилэгшэ эмшэнэй пункт хүдөөдэ нээ­гээ. Холо хүдөө байhан мал­шадай ажабайдал таатай зохид болгохын тула куль­тбаза, бани, номой сан, ма­газин, пекарни нээhэн юм. Зоной ажабайдал, ажахын хүгжэлтэ тэрэ сагта улам дээшэлжэ, хамтын ажалда залуушуул олоор хабаадажа, Санага нютаг хүгжэлтынгөө үргэн замда гараа.

“Буряад үнэн” сонин­до “Коммунизм” колхозой амжалтанууд тухай саг үргэлжэ толилогдожо бай­гаа. Тиихэдээ сурбалжа­лагшад хүтэлбэрилэгшын габьяае тодорхойлжо бэ­шэдэг һэн. Нэгэтэ иигэжэ бэшэгдэһыень һайн һананаб: “Колхозой түрүүлэгшэ Сан­жа Санжитов хоёрдохи даб­харта байдаг таһагһаань конторын ажалшад, мэр­гэжэлтэд, жолоошод хэ­дыдэ ажалдаа ерэбэб гэжэ алдангүй хараад байдаг юм байна. Түрүүлэгшын хурса харасаһаа ямаршье үйлэ хэ­рэг алад гарадаггүй гэжэ ажаглахаар. Yбhэ хуряал­гын хаhын эхилхэдэ, Санжа Хабарович үглөөнэй 5 сагта бодожо, ГАЗ-69 машинадаа мордоод, үбhэшэдэй брига­дануудаар ябажа, хуряал­гын ажалай хэр зэргэ яба­жа байhаниие шалгажа, хүн зонтой хөөрэлдэдэг бэрхэ хүтэлбэрилэгшэ...”

Совхозой хүтэлбэрилэгшэ

1968 ондо «Комму­низм» колхоз «Санагын» совхоз болгогдожо, дүй дүршэлтэй хүтэлбэрилэгшэ за­хиралаар томилогдоо hэн. Томодхогдоһон ажахын ажал эрхилхэдээ, урагшаа hанаатай Санжа Хабаро­вич хүтэлбэрилэгшын бэ­лиг харуулжа, үүлтэртэ мал үсхэбэрилгын hалбарида шэнэ амжалтануудые туй­лаа. Совхозой ажалшад шу­даргы бэрхээр ажалаа ябу­улжа, табан жэлэй түсэб болзорhоо урид дүүргэжэ, социалис мүрысөөнүүдтэ илажа гарадаг hэн. Хам­тынгаа ажал амжалтатай­гаар ябуулhан Санагын со­вхоз республика дотороо түрүүшүүлэй тоодо ородог бэлэй. “Коминтерн” гэжэ ба­гахан колхозhоо эхи абан, Санагын совхоз томо мал ажахын комплекс болотор хүгжэhэн байна.

1974 ондо Санжа Хаба­рович Санагын сомоной зүблэлэй түрүүлэгшээр hунгагдаа. Энэ шэнэ ту­шаалдаа олон жэлдэ хүн зонойнгоо байдалай ду­туу дундануудые, ехэ бага бэрхэшээлнүүдые hайнаар мэдэдэг хадаа тэдэнииень зүбөөр шиидхэжэ эхилээ hэн. Худалдаа наймаанай, эмнэл­гын, соёлой hалбаринуудта онсо анхаралаа табидаг бэ­лэй.

Сомоной зүблэлэй һунгамалнуудай ударидалга доро 13 гудамжын хороо­нууд байгуулагдаа. Гадна нүхэдэй сүүд эмхидхэгдэжэ, түрүүлэгшээрнь нютагтаа хүндэтэй Ринчин Дулмаевич Зундуев hунгагдаа. Тэрэл жэлнүүдтэ Санагын хизаар ороноо шэнжэлэлгын му­зейн эхи табигдаhан юм.

Санжа Хабаровичай түрэл тоонто нютагтаа энхэргэн дулаанаар хандадагынь ямаршье хэрэг бүтээжэ, асу­удалнуудые шиидхэхэдэнь гэршэлэгдэжэл байдаг бэ­лэй.

1981 ондо наhанайнгаа амаралтада гараад, Сана­гынгаа ажалай болон дай­най ветерануудай эмхиин хүтэлбэрилэгшэнь боложо, баhал үрэ дүн ехэтэйгээр хүдэлһэн байна.

Энэрхы урин сэдьхэлээ­рээ, hүбэлгэн хурса ухаагаа­раа, hайн hайхан зангаараа Санжа Хабарович Санага ню­тагайнгаа зоной hанаан бо­долдо үлэhэн юм.

Санжа Санжитовай үри хүүгэд, аша зээнэр

- Нютагтаа таабаймнай үндэр томо байшан бари­жа, наһанайнгаа хани Дари Будаевна нүхэртэеэ долоон үхибүүдэй аба эжы болоо. Гал гуламтань мүнөөшье дулаахан, hаруулхан зан­даа. Мүнөө гэртээ одхон Гомбо-Цыренэй гэр бүлэ гуламтыень сахижа байна. Yхибүүдтээ, аша зээнэртээ ажалша хүнэй жэшээ боло­жо, таабаймнай үлэhэн юм, - гэжэ Сэрэмжит Цыренжа­пова арюун һайханаар дур­сана.

Санжа Хабарович Санжитов хадаа олон жэлэй туршада Санагын хамтын ажахын эмхинүүдые амжалтатайгаар хүтэлбэрилжэ, арад зоной, гүрэн түрын хүндэлэлдэ хүртэhэн габьяатай юм. Заяанайнь зам тон hонирхолтой - номой хуудаhануудые иража байhандал жэшээтэй.

- Бидэ, үри хүүгэдынь, аша гушанарынь, баабайгаа, таабайгаа Санагын колхозой, совхозой бэлигтэй хүтэлбэрилэгшэ байhан гэжэ һайнаар мэдэнэбди. Харин хүндэ хүшэр бага наhандаа үншэрhэн тухайнь, Санагын дасанда хубараг ябаhыень, финнүүдтэй дайн байлдаанда шархатаhыень балай ехээр мэдэдэггүй байгаабди. Таабаймнай өөр тухайгаа хөөрэхэ дурагүй һэн. Дари Будаевна төөбииһөөн лэ һуража абаа һэмди, - гэжэ Сэрэмжит Цыренжапова зээнь хөөрэнэ.