​Эрэмдэг бэетэй үхибүүдтэ – онсо хандаса

Апрелиин 18-һаа 20 болотор Улаан-Үдэ хотодо “Тусхай һургуулинуудай жэлэй эрхим багша” гэһэн уласай V урилдаанда үбшэн үхибүүдтэй хүдэлдэг юрэнхы һуралсалай тусхай һургуулинуудай 11 багшанар сугларбад. Мүнөө жэл хабаадагшадые 8-дахи түхэлэй 3 дугаар тусхай һургуули угтан абаа. Энэ һургуулиин захиралтай - “Оро­дой Холбоото Уласай юрэнхы һуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ”, “Эр­хим захирал” гэһэн нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн Валентина Цэдашиева­тай уулзажа, хүнгэн бэшэ ажалаарнь һонирхообди.

- Валентина Лхамадиевна, Бу­ряадтамнай хэды иимэ һургуули бии гээшэб, юугээрээ илгардаг бэ?

- Уластамнай 12 һургуули тоолог­додог. 1-дэхи болон 2-дохи түхэлэй һургуулинуудта шэхэ хатуу, мүн дүлии үхибүүд һурадаг. 3-дахи болон 4-дэхи түхэлэй һургуулинуудта ха­раа муутай болон һохор хүүгэд яба­даг. 5-дахида - муугаар дуугардаг, 6-дахида – ДЦП мэтэ үбшэнүүдтэй, 7-дохидо – сэдьхэлэй үбшэнүүдтэй, 8-дахи түхэлэй һургуулида ухаанай талаар эрэмдэг үхибүүд һуралсал га­радаг.

Манай һургуули 1989 оной ок­тябриин 25-да нээгдээ юм. Тиихэдэ Николай Петрович Пушкарёв за­хиралаар томилогдоод, 10 жэлэй туршада хүтэлбэрилөө. Удаань Вла­димир Петрович Чанцев энэ тушаал эзэлээ. Эдэ хоёр хүтэлбэрилэгшэд нилээд хэсүү, мүнгэнэй хомор тэрэ жэлнүүдтэ багшанартаяа суг хамта горитой ажал хэжэ, һургуулиингаа байдал гээшые һайнаар зохёожо шадаһан габьяатай.

Би захиралай тушаалда 8-дахи жэлээ хүдэлжэ байнаб. Мүнөө сагай эрилтээр баһал ехэ ажал хэгдэжэ, һургуулимнай амжалтатай хүгжэнэ.

- Эрэмдэг бэетэй үхибүүдые һургаха, хүмүүжүүлхэ гээшэ хүнгэн бэшэ ха юм даа. Эндэ багшана­рай аша габьяа тон ехэ.

- Тиимэ. Онсо хүүгэдые эр­дэм номдо һургажа, хүгжөөжэ, хүмүүжүүлжэ, саашанхи ажабайдал­дань бэлдэхэ хэрэгтэ багшанарай оролдолго, харюусалга аргагүй ехэ. Тиимэһээ тэдэнэйнгээ мэргэжэл дээшэлүүлгэдэ ехэхэн анхарал хан­дуулдагбди. Жэшээнь, багша бүхэн гол мэргэжэлэйнгээ хажуугаар заабол дефектологто һураһан байха ёһотой. Мүнөө һургуулидамнай 208 үхибүүн тоологдоно. Тэдэнэй 36- иинь гэртээ һуралсал гарадаг, гадна Баргажанай үншэн хүүгэдэй гэрһээ 51 үхибүүн Дээдэ Онгостойн “Ровес­ник” түб эльгээгдэжэ, манай харгал­залга доро оронхой. Багшанарнай тиишээ ошожо, эдэ үхибүүдтэ заадаг юм. Һургуулидамнай хүдэлдэг 40 багшанарай 37-иинь дефектолог болон олигофренопедагог гэһэн шэглэлнүүдээр тусхай һуралсал гаранхай. Дээдэ шатын 17, нэгэ­дэхи шатын 11 багша хүдэлдэг. Олон багшанарнай Россиин, Буряадай хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэй, гүрэн түрын шагнал хайранууд­та хүртэжэ байдаг, уласай болон гүрэнэй хэмжээнэй урилдаануудта шангай һууринуудые эзэлдэг. Тус­хай һургуулинуудай багшанар һайн һанаатай, нимгэн сэдьхэлтэй, тэ­сэмгэй, даруу зантай, үхибүүдтэ ба гэртэхиндэнь туһалха хүсэлтэй байха ёһотой гэжэ һананаб. Манай һургуулида иимэл хүнүүд хүдэлдэг. Тиимэһээ түрэлхидэй, дээдын засаг зургаануудай түлөөлэгшэдэй, мүн тиихэдэ Буряадайнгаа, Монгол оро­ной, Саха (Яхад) Уласай, Волгоград, Псков болон гүрэнэйнгөө бусад хото­нуудай тусхай һургуулинуудай баг­шанарай һайн сэгнэлтэдэ хүртэжэ байдагбди.

- Валентина Лхамадиевна, үхибүүдые ямар аргаар һургадаг гээшэбта?

- Эрэмдэг бэетэй үхибүүдые заһан хүгжөөхын тула багшанар элдэб янзын аргануудые хэрэглэдэг. Хүн бүхэнэйнь онсо шэнжэнүүдые хараадаа абан, хэндэнь ямар һуралсал тон таарамжатайб гэжэ элирүүлээд, ажалаа ябуулдаг. Манай һургуулиин үхибүүдтэ элүүр хүүгэдтэй суг һуралга тон таарама. Багша­нар оньһыень олоод лэ, аргагүй һонирхолтой хэшээлнүүдые үгэдэг. Гадна наһанайнгаа үргэн харгыда гарахадаа, хүнэй зэргэ хүн болохынь тула шабинартаа эрдэм мэдэсэ олгуулхын хажуугаар, ажабайдалда хэ­рэгтэй ажалнуудта һурганабди: оёхо, дархалха, эдеэ хоол шанаха, штука­тур хэхэ, сагаадаха, шэрдэхэ.

Үхибүүднай жэл бүхэндэ “Мэргэ­жэлээрээ эрхим” гэһэн урилдаанда хабаададаг. Тиигэжэ Ставрополь, Омск, Пермь хотонуудаар ябаад ерээ бэлэй. Уласай олимпиадануудта, уран бэлигэй болон тамирай мүрысөөнүүдтэ хаба шадалаа турша­даг. 1-9-дэхи ангинуудай һурагшадта хэшээлнүүдһээ гадна нэмэлтэ бол­босорол хараалагдадаг. 17 секци бо­лон кружок хүдэлнэ: дуунай, хата­рай, театрай, хүүхэлдэйн театрай, оёдолой, дарханай, бага теннисэй, футболой, баскетболой, хүнгэн ат­летикын... 1-дэхи ангиин шабинар үдэртөө нойрсоод абадаг, гэрэйнгээ даабари дүүргэдэг, наададаг, сэнгэ­дэг. Түрэлхид хүүгэдээ үдэшэ боло­тор һургуулидамнай байлгаха ехэ дуратай: тэдэнь харууһатай, садха­лан – үдэрэй гурба дахин хоол бари­на, наадана, хүгжэнэ. Хажуугаарнь үдэр бүхэндэ элдэб янзын хэмжээ ябуулганууд боложо байдаг.

- Тусхай һургуули хүтэлбэрилхэдэ нилээд хүндэ ёһотой.

- Бэлэн бэшэл даа. Бэрхэшээлнүүд дайралдажал, шиидхэгдээгүй асуудалнууд гаражал байха. Гэбэшье, орлогшонортоёо, багшанартаяа, бу­сад хүдэлмэрилэгшэдтэеэ, үхибүүдэйнгээ гэртэхинтэй бэе бэеэ ойл­голсоод, алдуу эндүү хэхэгүйн тула уридшалан түсэбөө табяад, саг соонь дүнгүүдээ согсолоод байхада, ажал хэрэг бүтэжэл байдаг. Даб дээрээ манай эгээл ехэ бэрхэшээл гэхэдэ, хүдэлмэрилэгшэд дуталдана. Юуб гэ­бэл, бидэ гэртэхинтэй ажал ябуулха ёһотойбди. Тэдэмнай элдэбын бай­хаяа һанадаг. Багшанарай үхибүүдтэ ном заахаяа гэртэнь ошоходо, һогтуугааршье угтаха, нохойгоошье табижархёод, гэртээ оруулхагүй зон дайралдадаг. Һургуули гэртэхин хоёр харилсаа холбоотойгоор, эб­тэйгээр, харюусалгатайгаар ажалаа бэелүүлхэ ёһотой. Тиигээл һаа, ам­жалта туйлагдаха. Али нэгэнэйнь “дохолходо”, үхибүүдтэл муу.

- Заа, Валентина Лхамадиевна, танда баярые хүргэжэ, ажалдат­най амжалта хүсэнэб.