​Заяанайнь хэшэг – «Зальбарал»

Ирагуу найрагша Галина Базаржаповатай эгэ­эн түрүүн 1977 ондо уулзаа бэлэйб. Залуу хон­гор наһандаа ябаа даа, сэбэрхэн шарайтай, дабхаряатаһан томо нюдөөрөө энеэбхилэн, ан­харал дүүрээр шэртэнхэй уряалгы басагантай танилсаа һэм. ”Буряад үнэн” сониндо тэрэ ажаллажа байгаа, иимэ залуухан аад, ямар гүнзэгы удхатай шүлэгүүдые зохёо­дог юм гэжэ гайхаһанаа мартадаггүйб.

Тэрэ гэһээр Галина Ба­заржаповагай шүлэгүүдые уншадаг, гоёшооһон шүлэгүүдыень сээжэлдэдэг, шэнэ номой хэблэгдэхэдэ баярла­дагби.

ХХI зуун жэлэй эхиндэ бэшэһэн шүлэгынь анхарая.

Мянган жэлэй уулзуур дээрэ зогсоноб,

Зуун жэлнүүдэй хилэ дээрэһээ золгоноб.

Һүни үдэрэй һэлгээн соогуур мүндэлнэб,

Һара наранай толон соогуур тодорноб.

...Удаан саг соо бэдэрээ хаб даа,

Утахан замдаа эсээш хаб даа -

Үльгэр домогойнь Шамбала хаанаб?

Үржэн Хандын орониинь хаанаб?

Нара Хажадай үзэсхэлэн хаанаб?

Будалын ороной гуламтань хаанаб?

Поэт энэ шүлэгөө бүмбэрсэг дэлхэйн зулай дээрэ зогсоод, уянгалан уншажа байһан мэтээр харагдаха­дал гэхэнь гайхалтайл. Ира­гуу найраг бэшэдэг зомнай тусгаар ондоохон юртэм­сын зон аа гү гэжэ заримдаа һанамаар байдаг. Хаанаһаа иимэ үгэнүүд олдоод, уран шүлэг бүтэшэдэг юм хаб? Олон үдэр бодомжолон зо­хёодог ха гү, али гэнтэ нэгэ мүһэн ойндонь ородог ха гү, али дээдэ замбиһаа хэн бэ даа шэхэндэнь шэбэнэдэг ха гү? Мэдээдшье яахамнайб.

Алтан гартай уран дар­хан шэнги мүлижэ бүтээһэн шүлэгүүдыень уншажа ху­жарлая. “Зальбарал” ном иимэ шүлэгөөр эхилнэ:

Дагшан орон Алхана.

Намнанай багшын

Дам арюудхан, бурханай орон болгоһон

Дайдын элшые, залитай нюуса шэдиие

Дуһал дуһалаар нөөсэлһэн үргөө мүн.

Намнанай багшын даяанай орон гээд шэбшэн,

Наманшалан зальбаран, мүргэхэмни сэнтэйл.

Набша намаагай забһараар алтаран нэбтэрһэн

Наранай элшые һайхашаан шүтэһэмни гоёл.

Уни бутарма улаанаар үнгэтэн бадарһан,

Сахилма сагаанаар сасаран ошотон гэрэлтэһэн,

Алтан шаргалаар арюуханаар задаран бударһан

Агуу гайхал – түхэреэн дүхэриг үзэгдэлэй!

Энээхэн мүрнүүд соо Ал­хана уулын нангин шүтээн - Намнанай багшын гэрхэн тухай, авторай сэдьхэлдээ шэнгээһэн нангин мэдэрэл, һүзэг бишэрэл, “жэлнүүд соогуур жэгдэ нэгэтэшье маргангүй” бурхандаа үнэн зүрхэнһөө шүтэжэ ябаха, “жэн мэтээр зүрхэеэ жэгнэн – эмнэн ябалтай” гэһэн бо­долго бидэндэ дамжан ерэ­нэ. Поэт Намнанай багша тухай, бурханай орон Алха­на уула тухай, нюдэндэнь харагдаһан жэгтэй үзэгдэл тухай ирагуу найрагай хүсөөр хөөрэнэ.

“Зальбарал” гэһэн шэнэ ном хэдэн бүлэгһөө бүридэнэ: “Замайм эхин -золойм үлгы”, “Боди сэдьхэлэй мүрнүүд”, “Удхатай ушарал­нууд”, “Дүлэтэйхэн дүрбэн мүрнүүдни”, “Япон аялгаар”, “Губиин гоо үзэсхэлэн”, мүн бусад.

Түрэһэн Захаамин нюта­гаа “золойм үлгы” гээд ямар һайханаар хэлээб даа... То­онто нютагай сахюусад хүн бүхэниие наһан үедэнь ха­ража, халхалжа, хамгаалжа ябадаг юм гээд үбгэд хүгшэд хэлсэдэг һэн. Торожо унан алдахадань, альгаа тодожо абадаг, төөрижэ ябахадань, харгыень заагаад газаршал­даг нютагай бурхадууд бай­даг юм даа.

Замбуулин ехэ дэлхэйн зулай

Задын газар, заха мони

Замайм эхин. Золойм үлгы

Захаамин суутай заха мони.

Абай Гэсэрэй аба хайдагай

Алтан, мүнгэн абдар бии юм,

Эргэнэ хүнэй эхин түүхын

Эртын Монголой удха бии юм.

Арад зонойнь сэдьхэл соохоно

Асари һүлдын тэмдэг бии юм.

Агуу буряад нэрые үргэхэ

Ашата буянай хүсэн бии юм.

Галина Базаржапова­гай хүгшэн эжы тухайгаа бэшэһэн үгүүлэл олон жэ­лэй саада тээ уншаа бэлэйб. Ирагуу найрагша сэсэн уха­атай, гүн зүгнэлтэй, буряад һайхан заншалтай эжытэй байһандаа ехэ талаантай хүн байгаа гээшэ ха. Энхэр­гэн эжынь басагаяа “һалхин хиисхүүр үхимни” гээд эрхэлүүлдэг байгаа. Ямар урихан үгэнүүд бэ...

Һалхин хиисхүүр үхимни гээд,

Эжымни намаяа энхэрхэ,

Һайхан элирхэйлгэн һэн бэзэ –

Элин ниидэлгэтэй холбоотой.

Һарьдагай эгсэ орой өөдэ

Һаадгүй хиидэнэб үргэһэндөө,

Һалхин-хани туһамаршан

Һаргама орьёлдонь хүргэһэншүү...

Энэ саг хүрэтэр үеһөө үедэ дамжан ерэһэн, хүниие хүн болгодог буряадуудай үндэһэн хүмүүжэл, өөрынгөө жэшээ дээрэ да­хуулан зааха зан заншал, жаахан үхибүүнтэй яагаад харилсахаб, яажа дүмүүхэн хандахаб, аргааханаар ямар үгэ хэлэжэ ойлгуулхаб – эдэ бүгэдые төөбиинь эльгээрээ мэдэдэг байгаа.

Урсахан гэрэйнгээ һуури мүнөө харахадаа,

Төөбиингөөл заяае залгаһан мэтэ болодогби.

Эрхиеэ эрьюулэн наманшалхынь мүнөө һанахадаа,

Миниингээл түлөө маанияа уншаһыень ойлгодогби.

Эсэгын дайнда ганса хүбүүгээ алдабашье,

Хүгтэйхэнөөр зангаа алдангүй һууһыень гайхадагби,

Эртэлэн бодоод, сайнгаа дээжэ үргэхэдөө,

Хүбүүмнил бусаһай гээд

бурхандаа мүргэдэгынь ойлгодогби.

Зэдэ голоо хүнэй шарай­тай адлидхан “магнай дээрээ хүлһэтэй” гэжэ сасуулхадань, “түлишэшье болохо аргагүй ори ганса модые” хүнэй хуби заяантай жэшэн хайрлаха­дань, ирагуу найрагшын до­тоноо сэдьхэл ойлгонобди.

“Боди сэдьхэлэй мүрнүүд” гэһэн бүлэгтэ автор ун­шагшадтаа заабарилангүй, зөөлэхэнөөр боди сэдьхэ­лэй оршондо яагаад өөрөө ерэһэнээ шүлэглэн хөөрэнэ. Буряадуудай дуулан магтаһан бүхэ голтой, бүхэ үндэһэтэй алтаргана тухай дуулаһан, уншаһаншье һаа, энэ ургамал толи шэнги зүн мэдэрэлтэй, зурхайша, мэ­дэлшэ ургамал гэжэ поэдэй адаглаһаниинь (шүлэглэһэниинь) намда ехэ һонин бай­ба.

Мухар-Шэбэртэ оршодог Мэргэдэй хэрэмдэ алтарга­натай ушараад, мүргэһэнөө, абажа ябаһан эдеэнэй дээжэ үргэһэнөө һанаад, нээрээл тэрэ саг үеһөө алтаргана намда дэбжэлтэ үгөөл гэжэ ойлгоодхибоб. Поэт хүнэй бэлигүүн нюдэн ондоохон байна, иигэжэ бидэндэ, ун­шагшадтаа, сэдьхэлэй оёо­рой мэдэрэлээ хубаалдажа байхадань, алтаргана тухай шэнэ мэдэсэ олоһондоо, Га­лина Базаржаповада баяр хүргэнэб.

“Абарал” гэжэ поэмэ соо Сартуул-Булагай дасанай гэбшэ-лама Дашын Луб­сан алтарганые зүүдэндээ хараһанай удаа хамалганай газарһаа табигдаһан тухай уянга мүрнүүд:

Алтаргана иимэ шэдитэй, аяа дуутай гэжэ,

Агуу гүн номтой,абьяас бэлигтэй гэжэ,

Арюун энэрилээр абарха, үнэмлэхэ гэжэ,

Аа-хуры буулган соёрхохо гэжэ –

Оршолонгой иимэ жэгтэй ёһо бии гэжэ

Ой ухаандаа урдань оруулаагүйм гайхалтай,

Охин тэнгэриин эльгээмэл эдитэ ургамал гүш?

Оюун сэдьхэлы энхэрэн тэдхэхэ сэсэгхэн гүш?

“Һүүлшын зам” шүлэг ун­шахадаа, зүрхэмни ёг гээд, нулимсаа унагаангүй бай­хын аргагүй... Уншаха бүриш һанагдана, хада уула мэтэ түшэг хэды олон эрэшүүл хүбүүднай Эсэгын дайнда ошоод бусаагүйб даа... ямар һүрхэйхэн үринэр түрэхэ аад, түрөөгүйб даа...

Далан модоной зайе

Дабшаа ябагаар,

Моринойнгоо ута жолоое

Гартаа адхаад,

Дари эхэ мэтээр инагаа

Дабшалуулан һуулгаад...

“Дүлэтэйхэн дүрбэн мүрнүүдни” бүлэгтэ дүрбэлжэн мүрнүүд. Ирагуу найраг­шын ажаглаһан ажабайда­лай үзэгдэлнүүд, һанаагынь зобооһон бодолнууд, хараһан үзэһэнөө шүлэглэн ябталһан һургаалитай хөөрөөнүүд. Зарим мүрнүүдые бусаад, да­хяад уншажал баймаар.

Хүн түрэлтэн, һанаа орыш,

Хэтэдээ мүнхэ долгидые,

Хэтэдээ дүүрэн хэшэгые

Хүнтэрүүлжэ бү орхииш.

* * *

Түүг-түүг – сохилно зүрхэн

Түрбэл һайхан Ойхоной,

Түүг-түүг - лугшана һудал

Түрхэм һайхан Байгалай.

* * *

Гал заяашаяа тахинаб,

Шара тоһоёо үргэнэб,

Гални ошотон харюусаа –

Шарахан согоо согсойлгоо.

* * *

Яруу найрагиин эзэн

Янжилхам бурханай дүрэ

Оройн тэнгэриин мандалда

Одон мэтээр ялалзаа.

* * *

Аршааниинь уунаб - хананашьегүйб даа,

Алинхан гүнһөө бүлэгдэһэн юм бэ?

Амидаралта Эхэ Ехэ Газарай

Алтан һудалынь нангинхан лэ даа.

Ирагуу найрагшын зүүдэндэ Агуу Монго­лой амин hүлдэ Хара Хо­риной үзэгдэhэн тухай, hэлмэ, жада, hүрөөтэ зэр зэмсэгүүдые бүтээжэ байhан дархашуулай харагдаһан ту­хай уншахадаа, поэдэй эди шэдитэ шүлэгэй мүрнүүдые дахан, бидэ уншагшадай ню­дэндэ жэгтэйхэн үзэгдэл жэ­рэгэс гэхэ шэнги болохонь гайхалтайл.

... Хирбэгэр hахалтай уран дарханай

Һэлмэ залан барюулха гэхэдэнь,

Һэргэгээр арсанаб: «Дайша бэшэб».

Ирагуу найрагша эхэнэр гээд,

Элишэлэн таагаа гү, яагаа юм -

Эреэхэн дэбтэр иран харуулба.

Хутагын эришүү хурса харасаһаань

Хараа байса халтиран дальтирнаб,

Далдын шэдитэ хандасаһаань

Дары түргэн саашалнаб.

Һү, одоошье гарабаб газар дороһоо.

Баруун тээм - баялигай хүүюур

3үүн тээм - мүнхын мүльhэн

3үүдхэл шэмэгэй угалзаар ялалзаа...

... Зүнтэйл иимэ зүүдэн бэлэй.

Ирагуу найрагшад Елена Хоринская, Михаил Шиханов, Андрей Румянцев, Светлана Нестерова, Анна Виноградова, Татьяна Григорьева гэгшэ гyypha нэгэтэ нүхэдэйнгөө шүлэгүүдые Галина Базаржаповагай шадамар уранаар оршуулжа, буряадаар зэдэлүүлhэниинь уншагша улад зондо тон ехэ хэрэгтэй үйлэ гээшэ.

«Мааниин hургаал», «Сагаан Дара эхэдэ зальба­рал», «Ногоон Дара эхэдэ зальбарал», «Далай лама­да зальбарал» гэhэн шүтээн мүргэлэй мүрнүүдые ирагуу найрагша монгол хэлэнhээ оршуулжа, үдэр бүриин арюудхал маани мэгзэм буряада­араа уншажа, буян хуряаха арга боломжо бидэ уншаг­шадта олгоно.

Гүнзэгы удха ойлгосо гур­бахан мүрнүүд соо багтаажа шадаха гээшэ шүлэг зохёол­гын дээдын ехэ мэргэжэлтэ эрдэм болоно. Галина Базар­жапова япон аялгаар гурбал­жан мүрнүүдые шүлэглэн зохёогоо юм. Нэгэ хэдые таанар уншагшадай һонорто та­бинабди.

Уншаха бүреэ, дахин-да­хин дабтажа уншаха эрмэл­зэлдэ эзэлэгдэнэбди.

Суусагалжан ниидэнэ -

Сартуул-Булагай дасан руу

Сэхэ зүдхэн уриhандал.

* * *

Алханын алтан орой -

Абар табар модод,

Олбогтол ургаһан сэсэгүүд.

* * *

Боди сада түрэбэ -

Сагаан эшэгы гэр соо

Сагаан сэсэг ургаба.

* * *

Һapa, наранай тохёолгон

Һaйxaн бодолой тохёолгон -

Хорбоогой аригуун үзэгдэл.

* * *

Зураг мэтэ үүлэн соо

Зурхай зураатай -

Зурыса уншажа шадаал haa...

Үлзы hайхан буряад түрэлхи хэлэнэйнгээ баян үгэнүүдые ямар гоёор таару­улан шүлэглэжэ, үгэнүүдэй гоё үгүүлбэри, удхыень ялалзуулан ирагуу найраг­таа хэрэглээл.

Агуу Монголой амин һүлдэ Хара Хорин тухай, бу­даргана тухай дуулал, зо­рюулганууд, оршуулганууд, магтаалнууд, шүлэгүүд – досоогоо бултые багтаагаа удха түгэлдэр “Зальбарал” гэжэ ном. Галина Хандуевна Базаржаповагай ирагуу най­раг һайхашаан, гайхашаан, гоёшоон уншахадаа, эршэ­тэйгээр бурьялжа байһан аршаанһаа хүртэжэ, ундаа харяаһан мэтэ болонобди.

“Буряад үнэн” сониной редактор байхадаа, Галина Хандуевна намайе һургаһаар һургаад, дэмжэһээр дэмжээд, толилолго яагаад бэшэхэб гэжэ зааһаар заагаад, мүнөө болоходо, юун тухайб даа, хэн тухайб даа бэшэхэ байгааб гэһэн бодолдо абтан, жаргал юм гү, тамалан юм гү, зохёохы ажалай амта үзөөд, гайхыш ехэ, сэтгүүлшэдэй урилдаанда илалта туйла­адшье үзөөб, мүнгэн шангу­удта хүртөөб, грантнуудые шүүгээб, лауреат, дипло­мантшье болооб. Намайе һургаһан, далижуулһан, үргэн дэмжэһэн Галина Хан­дуевна Дашеева-Базаржапо­вада хододоо баяр хүргэжэ, һайханаар һанажа ябадагби.

“НоваПринт” хэблэлээр барлагдаһан Галина Базар­жаповагай уянгата шүлэгүүдэй суглуулбари “Заль­барал” гэһэн ном эхинһээнь адаг хүрэтэр уншаад байха­даа, номдоо ямар тон таа­рама нэрэ үгөө гээшэб гэжэ баясанаб.

Уран найрагшын шэнэ ном, шүлэг бүхэниинь улад олоной түлөө, түрэл арадай түлөө зальбарал мүн.

Галина Базаржапова Ира­гуу Уран найрагай орьёл өөдэ дабшаһан ондоохон өөрэйн зүргэтэй ирагуу най­рагша юм. Буряад-монгол арадай уран үгын гайхам­шагые мүнхэрүүлжэ, түрэл арадайнгаа бодолнуудые шүлэглэжэ, сагаан харые илгаруулжа, арад зоной уха­анда хадуугдаха, уншагдаха зохёолоо бүтээжэ ябахыень үнэн зүрхэнһөө хүсэнэб.

Галина Базаржаповагай бэлиг талаан, ирагуу уран үгэ, хуби заяан – бурханһаа үгтэһэн буян хэшэгэйнь дэ­эжэ мүн.

Намжилма БАЛЬЖИНИМАЕВА, Ага тойрогто “Буряад үнэн” сониной тусхай сурбалжалагша