​Оёдолшодой онобшотой адаглалтанууд

Долгоржаб Дамбиева

2018 оной июлиин 5-8-ай үдэрнүүдтэ Эрхүү можодо Улас­хоорондын “Алтаргана” наадан үнгэргэгдэхэ юм. Анха түрүүн Монголдо дуунай мүрысөөнһөө эхи абаад, ма­най гүрэндэ болон дэлхэй дүүрэн ажаһуудаг буряад арадые нэгэдүүлһэн энэ хэмжээ ябуулгын улам хүгжэжэ байһаниинь һайшаалтай.

Һаяхана Улаан-Үдэ хотодо буряад арадай хубсаһа мүнөө үедэ тааруугаар зохёожо оёдог 16 уран гартан (дизайнер-модельернүүд) мүнөө жэлэй “Алтаргана” нааданда Буряадаа түлөөлхэ эрхимүүдээ элирүүлбэ.

Һүүлэй үедэ олон зон элинсэг ху­линсагайнгаа заншалта хубсаһаар һонирходог болонхой. Тиин ара­дайнгаа үндэһэн хубсаһа мүнөөнэй маягаар оёжо үмдэдэгынь гайхалгүй. Тиихэдээ “алтан хээ”, “үлзы” гэхэ мэтэ хээ угалзануудые хамсы, мал­гайдаа хэрэглэн, дуран соогоо оёдог болонхой. Хубсаһан ямаршье саг­та арадай соёлой, һуудал байдалай, түүхын хүгжэлтэ харуулдаг. Жэ­шээнь, буряад эхэнэрэй хубсаһаар хэды наһатайень, баян-үгытэйень, хадамтай-үгыень, мүн бусадшье шэнжэнүүдыень элирүүлхээр бай­гаа.

Хубсаһан болбол бэеын энхэ элүүрые хамгаалха хэрэгтэ айхабтар ехэ үүргэтэй юм. Хүн ажаһуудаг ню­тагайнгаа байгаалида зохилдуулжа, жэлэй дүрбэн сагай уларилда тус ту­стань таараха хубсаһа бүтээдэг һэн. Харин сагай ошохо тума хубсаһанай шанар, түхэл хэлбэринь хубилжал байдаг. Энэнь тус мүрысөөндэ тон элеэр тодороо гэхэдэ алдуугүй. Юуб гэбэл, эндэ элдэб янзын хубсаһан ха­руулагдаа.

Хубсаһа зохёодог оёдолшод Бу­ряад театрай тайзан дээрэ одоол нюдэ һаргама, үнгэ бүриин гэхээр бүтээлнүүдээ харуулхадань, хүн гээ­шэ һанажа ядахагүйл байна даа гэжэ эзэлүүдгүй гайхааб.

Мүрысөөнэй дүнгүүд тухай хэ­лэбэл, Улаан-Үдэ хотын “Далитэй” гэжэ зохёохы мастерскойн Ханда Шадапова болон уласай олон шата­та колледжын Алена Артемьева нэ­гэдэхи һууринуудые эзэлээ. Харин лауреадай нэгэдэхи шанда Шэнэхэ­эн нютагайхидай эблэлэй үндэһэн буряад хубсаһанай “Наян-Наваа” су­глуулбари хүртөө. Тэдэ хүүгэдтэеэ хамта гушаад хүн боложо, гоё гэг­шын дэгэлнүүдээрээ тайзан дээрэ гаража, урда сагһаа абажа ябаһан элинсэг хулинсагуудайнгаа хубсаһа харуулаа. Түлөөлэгшэнь - Долгоржаб Дамбиева.

Би оёдолшодтойнь уулзажа, үһэндөө зүүдэг туйба тухай бэшэхэ гэжэ бодооб: ехэнхи зон хубсаһан тухай яһала мэдэсэтэй болонхой, харин туйбада анхаралаа хандуулдаггүй.

Туйба тухай Дамдинай Дарима иигэжэ хөөрөө:

- Хадамтай эхэнэрнүүд гүрэһэн хоёр гэзэгэдээ туйба зүүдэг һэн, зүүһээршье зандаа. Басагадта туйба байдаггүй. Туйба хадаа 15-20 санти­метр утатай, карандашай зэргэ мо­дон юм. Тэрээнһээ хажуу тээшээ 4-5 сантиметрээр гараһан һалааханиие алха гэжэ нэрлэдэг. Туйбада арын шүрэнүүд байха. Шүрэнь эрдэниин шулуугаар: наада талань алтаар, са­ада талань мүнгөөр хэгдэхэ ёһотой. Сохимолнууд ягаан, дээрэнь улаан, шара, дээдэ хүлигэнь нара зүб, доодо хүлигэнь үһэнтэеэ туйбын шэлбэ руу таһа баригдаад гүрэгдэхэ ёһотой. Тиин туйбаяа хүдэлхэгүйнь тулада мүнгэн хэрээгээр барижа уяха хэ­рэгтэй. Үзүүр тээшээ нарин болоһон хооһон туулмаг соо үһэеэ хэдэг һэн. Тиигэжэ туулмагай хоёр үзүүрынь мүнгэн татуургаар холбогдон уягда­даг байһан.

Басагад үһэеэ зургаагаар гү, али наймаар гүрэдэг бэлэй. 8 сохимол­нууд хэрэглэгдэдэг байгаа. Тэрэнь һабхаг гэжэ нэрэтэй. Хадамда гара­хадаа, басаган үһэеэ хоёроор гүрэдэг болохо. Энэнь хоёр амин, айл бүлэ болоһыень гэршэлнэ гээшэ. Теэд ба­саган хадамайдаа шэнэ бэри боложо буухадаа, 3-7 үдэрэй туршада туйба­яа тайлахагүй, энэ шэгтэнь байлга­даг гуримтай юм. Тиихэдэ гурбаар гүрэдэг заншал байгаа. Нэгэ гэзэ­гэнь нүгөө хоёр гэзэгэеэ тойруулан гүрэгдэхэ ёһотой. Энэнь түбхинэһэн, хүл дээрээ гараһан, бата бэхи айлай эзэн эхэнэрэй түхэл харуулна бшуу.

Эндэхи буряадуудые адаглан харахада, бүһэтэйшүүл хутагаяа урдаа зүүдэг байна. Энэнь буруу: тэмсэхэ гэһэн удхатай ха юм. Зүбөөрөө хадаа арадаа зүүхэ хэрэгтэй. Харин эхэнэр хүн хутагаяа зүүн ташаадаа зүүхэ ёһотой

Долгоржаб Цыбеновна иигэжэ нэмэбэ:

- Мүнөөнэй залуушуулнай оёжо, урлажа шадахагүйгөөр дороһоо үндыжэ байна гэһэн ажаглалта хээб. Хажуугаарнь хото руу зөөгөөд, буряад хэлэеэ мартажа байна. Буряа­даар хөөрэлдэхэдэш, урдаһааш оро­доор харюусажа байдаг болоо. Саг соонь хэмжээнүүдые абаха шухала.

Зүб даа. Ёһо заншалаа, соёлоо, хэ­лэеэ хамгаалан хүгжөөжэ, ерээдүйн үеынхидтээ дамжуулжа ябаа һаамнай, эрхим байха.