​Буряадай хуби заяан шиидхэгдээ һэн

Буряад Уласай байгуулагдаһаар 95 жэлэй ойн баяр мүнөө жэл тэмдэглэгдэхэ. Бүхы буряад арадай хуби заяа, ажабайдал эгсэ хубилгаһан түүхэтэ энэ байгуулга бэлэхэ­нээр, ганса үдэрөөр бүтэшоо бэшэ... Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин эрдэмэй доктор, профессор Татьяна Санжеева тэрэ холын үйлэ хэрэгүүд ту­хай хөөрэжэ үгэбэ.

Буряадай хуби заяа хубилгаһан шиидхэбэринүүд

Хаанта засагай унахада, хаа- хаанагүй Хүдэлмэришэдэй де­путадуудай соведүүд байгуулаг­дажа эхилээ. 1917 оной мартын 6-да бүлэг сэхээтэд Бурнацком - Буряад үндэһэтэнэй түб хороо байгуулһан юм. Апрель һарада бүгэдэ буряадуудай эгээл түрүүшын съезд үнгэрөө. Тэрэ ехэ зүблөөн дээрэ арадаймнай хуби заяа шиидхэлгын амин шухала асуудалнууд, тэрэ то­одо газар дэбисхэртэ хабаатай, мүн бэеэ дааһан улас байгуулха тухай асуудалнууд табигдаа.

1900 ондо гэр бүлын, мүн засагай байгууламжын хубил­ган шэнэдхэлгэ үнгэргэгдэһэн байгаа. Харин газарай хубил­ган шэнэдхэлгэ анхан сагһаа эзэлжэ байһан дэбисхэрнүүдэй хилэнүүдые хубилгаа. Газар элдүүрилэгшэдтэ айлай эрэ хүнэй тоогоор хүн бүхэндэнь 15 десятина, мал харагшадта 30 десятина гээд хубаарилагдаха гэжэ тогтоогдоо. Тиихэдэнь га­зар хубаалганда үсөөн тоото бу­ряадууд, илангаяа таряашад ехэ хохидолдо ородог байгаа. Иимэ ушарһаа Үндэһэн улас байгу­улжа, өөһэдын мэдэлэй газар дэбисхэртэй, эрхэ сүлөөтэйшье болохо зорилго табяа.

- Тэрэ съездын түрүүлэгшэ Михаил Богданов гол элидхэл хэһэн юм. Тиигэжэ буряадуу­дай газар дээрэ волость, албан­гууд үгы хэгдэжэ, аймагуудай хүтэлбэри байгуулагдаа. Эндэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй: съезддэ хабаадаһан сэхээтэдэймнай олонхинь буржуазна-демокра­тическа хүдэлөөндэ хабаатай эсернүүд һэн. Энэ шиидхэбэри­дэнь эсэргүүсэһэншье зон олон байгаа, - гэжэ Татьяна Ефремов­на мэдээсэбэ.

Буряад-Монголой Автономито тойрог

1920 оной эхеэр хубисхал дэмжэгшэдэй болон тэрээндэ эсэргүүсэгшэдэй хоорондохи шанга тэмсэлэй үедэ Алас Дур­на Уласай бүридэлдэ Буряад-Монголой автономито тойрог байгуулагдаа. 1920 оной мар­тын 17-до Сэлэнгэ, Хори, Бар­гажан аймагуудта ажаһуудаг буряад арадай түлөөлэгшэдэй зүблөөн үнгэрһэн байха юм. Олонхинь эсернүүд байһан хадаа, гол һуури эсернүүдэй хорооной түрүүлэгшэ Пётр Дамбинов (Солбонэ Туя) эзэ­лээ. Тиигэжэ зүблөөн дээрэ бүгэдэ буряадуудай саг зуурын хүтэлбэри – Бурнарревком байгуулагдаа. Бүридэлдэнь Э.Ринчино, П.Дамбинов, Б.Цыренжапов, Ц.Алсаханов гэгшэд ороо.

1920 оной апрель һарада Бурнарревком Алас Дурна Уласай бүридэлдэ Үбэр Бай­галай болон Эрхүүгэй губер­ниие оруулха тухай мэдүүлгэ РСФСР-эй Арадай комиссарнуудай зүблэлдэ бариха шиидхэ­бэри абаа. Тиихэдээ аймагай хүтэлбэриие уезддэл адляар то­оложо, һангай мүнгэн зөөриһөө аймагай эмхинүүдые тэдхэхэ, гадна буряадуудые өөһэдын, амяараа газар дэбисхэртэй можо болгохо эрилтэнүүдые табиһан байха юм.

“Зүүн Сибириин буряад- монголшуудта хэр угһаа байһан үндэһэн эмхинүүдээ аршалан хамгаалха асуудал тон сэнтэй гээшэ. Тэрээнгүйгөөр бидэнэй саа­шанхи байдал, эрхэ сүлөөтэй ажаһуудал ямаршье удхагүй. Тиимэһээ бидэ бүхы арга ша­далаараа тэмсэхэбди, үйлэ хэрэгүүдэйнгээ үнэн сэхэ байһые бүгэдэ мэдэрэн тэм­сэхэбди”, - гэжэ тэрэ түүхэтэ дансада бэшээтэй байна.

Энэ үедэ буряад большевигүүд хараа бодолнуудаа баһал бэелүүлжэ байгаа. Тэдэ аймагай хүтэлбэри байгуул­ха дурагүй һэн. Гэхэ зуура, большевигүүдэй үсөөн тоото арадуудта өөһэдын бэеэ дааһан автономи үгэхэ дурадхал дэм­жээ бшуу.

Газар дэбихэрэй анханай хубаари иимэ байһан

В.И.Ленин: “Нэн түрүүн буряадуудта автономи үгэхэ”

Буряадуудые өөһэдын можо нютагтай болгохо асуудал 1920 оной декабрь һарада үнгэргэгдэһэн Үбэр Байгалай можын аймагуудай болон хошуунуудай түлөөлэгшэдэй зүблөөндэ түрүүшынхиеэ та­бигдаа.

- Энэ асуудал шиидхэлгые РКП (б) -гэй дальбюро даажа абаһан байна. Тиин 1920 оной октябриин 13-да Зүүн арадуу­дай 1-дэхи съезд дээрэ Лени­нэй хэлэһэн “Нэн түрүүн халь­магуудта болон буряадуудта автономи үгэхэ ёһотой” гэһэн үгэнүүд баримталагдажа, айма­гуудай хүтэлбэри байгуулагда­ха болоо. Бэеэ дааһан можо бай­гуулха талаар ажал Алас Дурна Уласай Үндэһэн хуулиин зохёог­дохо үедэ суг ябуулагдаа, - гэжэ эрдэмтэн баримталба.

Зүблэлтэ засагые дэмжээгүй

Эсернүүд ДВР-эйшье, РСФСР-эйшье бүридэлдэ ородоггүй буряадуудай авто­номно можо байгуулхын тула тэмсэлээ ябуулаа. Бурнац­ревком гурбан зуугаад жэлэй саана буряадуудһаа буляажа абаһан газар дэбисхэрнүүдые һөөргэн бусааха, аршаан була­гуудые, ойн, уһа голой баялиг нөөсэнүүдые, газарай ашагта малтамалнуудые буряад ара­дай өөһэдын мэдэлэй баялиг болгохын түлөө оролдоо.

- Эрхүү хотодо ехэ съездын болоходо, Бурнацкомойхид ав­тономито аймагуудаа өөһэдөө хүтэлбэрилхэбди гэһэн хэлсээ баримталаа. Тэрэ үедэ Үбэр Байгалда Семёнов засаг баряа, Эрхүүдэ Колчак эзэрхээ. Граж­дан дайнай үедэ Семёнов бүхы буряадуудые хасагууд болго­хо һэдэлгэ гаргаһан юм. Буряад арадай аршалан хамгаалагша Михаил Богданов Семёновто ходол эсэргүүсэжэ, тоосолдожо ябаһаар, тушаагдан баригдажа, поездын шатажа байһан пеэшэн руу амидыгаар хүүлэжэ, аймшаг­тай үхэлөөр хосорһон юм, - гэжэ Татьяна Ефремовна мэдээсэбэ.

1921 оной январиин 9-дэ Алас Дурна Уласай харгалзал­гын суглаанда һунгалта эхилээ. Гол зорилгонь - уласай Үндэһэн хуули ашаглаха, дээдын заса­гай эмхи байгуулха. Феврали­ин 21-дэ эмхидхэн байгуулгын суглаан боложо, большевигүүд таряашадай партизанай хүдэлөөнэй түлөөлэгшэдтэй нэгэ­дэжэ, олон дуу абаа. Февралиин 12-һоо апрелиин 27 болотор хүдэлһэн хугасаадаа ДВР-эй Үндэһэн хуули баталаа. Тэрэ­нэйнь ёһоор, улас демократиче­ска эрхэ сүлөөтэй бэеэ дааһан гүрэн гэжэ тодоруулагдаад, гүрэнэй дээдын засаг Алас Дур­нын арадуудай мэдэлдэ байха гэжэ шиидхэгдээ. Суглаанай бүридэлдэ олон большевигүүд ороо һэн. Тиимэһээ 1921 оной апрелиин 19-дэ эсернүүд Агын, Хориин, Баргажанай, Чикойн аймагуудай бүрин этигэм­жэтэ түлөөлэгшэдэй съезд зарлаа юм. Тэрэ съезддэ Буряадай нарревком болю­улагдажа, Буряад-Монголой можын хүтэлбэри байгуулаг­дажа, хүтэлбэрилэгшөөр П.Н. Дамбинов томилогдоо, Ж.Ш. Шойванов, Б.З.Дылгыров гэг­шэд гэшүүд болоо. Үбэр Бай­галай дэбисхэр дээрэ большевигүүдэй эмхиин үсөөн байһан ушарһаа эсернүүд заса­гаа баринтуу һэн.

Үндэһэн хуулида Буряад орон тухай аржытар бэшэгдээ

1921 оной апрелиин 27-до Алас Дурна Уласай Үндэһэн хуули баталагдаад, 116-120 ста­тьянууд соо буряад арад тухай бэшэгдээ. Жэшээнь, 116-дахи статьягай ёһоор, буряад-мон­гол арадуудай ажаһуудаг газар дэбисхэр “Буряад-Монголой автономито можо” гэжэ нэрэ­тэй тусхай можо боложо тодо­руулагдаба.

Үндэһэн хүдэлөөнэй хүтэлбэрилэгшэдэй бүрин эр­хэтэй, бэеэ дааһан гүрэн байгуулха гэһэн һэдэлгэнь бэелүүлэгдэнгүй үлөө.

Дальбюро Эрхүүгэй парти­ин Губкомой дэргэдэхи Бурсек­циин буряад большевигүүдые саашанхи ажал хэрэгүүдтэ хабаадуулжа эхилээ. Верхнеудинск хото руу Г.Г. Данчинов, Д.Г. Трубачеев, М.И. Богданов, П.Е. Ангапов, П.К. Богданов гэг­шэд эльгээгдээ.

Тиигэжэ 1921 оной апре­лиин 27-до Буряад-Монголой автономито можын бүридэлдэ Агын, Баргажанай, Хориин, Чи­кой аймагууд оруулагдаа. Тэрэл жэлэй август һарада ДВР-эй за­саг түрэ буряад-монголшууд бо­лон ород арадуудай хоорондохи газарай харилсаанай асуудал гуримшуулха комисси байгуул­ха тухай хуули баталаа. Дальбю­рогой эдэбхи үүсхэлээр ДВР-эй Буряад-Монголой автономно можын Үндэһэн Арадай Суглаанда һунгалта үнгэргэгдэжэ, Президиумэй бүридэлдэ түрүүлэгшээр М.Амагаев, орлогшоор Э.Ринчино һунгагдаа.

1922 оной хабар Арадай ху­бисхалшадай сэрэг Блюхерэй ударидалга доро Волочаевка доро сагаантаниие бута сохижо, октябриин 24-дэ Владивосток хото эзэлһэн юм. Алас Дурные эзэрхэн булимтарагшадһаа болон сагаантанһаа сүлөөлһэнэй удаа ДВР үгы хэгдэһэн юм.

- 1922 оной ноябриин 16- ай ВЦИК-ай тогтоолоор ДВР - эй газар дэбисхэр РСФСР-эй бүридэлэй хуби болгогдоо, - гэжэ Татьяна Ефремова мэдээсэбэ.

1923 оной майн 30-да Буряад-Монголой автономно улас байгуулагдаа. 1937 ондо Агын тойрог амяарлагдаад, Шэтэ мо­жын мэдэлэй болоо. Кабанска аймаг Эрхүү губерниин хилэдэ оруулагдаһан аад, 1936 ондо һөөргөө Буряад-Монгол Уласта бусаагдаа.