​Түрэл нютагаа хүгжөөһэн түрүү хүбүүн

Доржо Жалсанов

1923 ондо түрэһэн дайнай, ажалай ветеран Жалсанов Доржо Балдано­вич Захаамин аймагай Сагаан-Морин тосхондо эрэ болоһон юм. До­ржо хүбүүн Санагын дасанда хубарагаар үгтөөд, сагай муудахада, дасанһаа болижо, Санагын һургуулида ороо. Гурбахан лэ анги дүүргэһэн эрдэмтэйшье һаа, хүбүүхэн уншаха бэшэхэдээ, тоолоходоо бэрхэ бэлэй. Һүбэлгэн бэрхэ хүбүүн саа­шаа һурахал байгаа. Теэд, тэрэ сагай эрхээр эсэгэнь колхоздо хүдэлжэ байгаашье һаа, дасанда байһан лама гүүлэжэ, мүрдэлгэ мүшхэлгэндэ ороо. Тииһээр хамалганда абта­жа, 1937 ондо буудуулжа хосорһон байна.

Тиигээд лэ Доржо 1938 ондо эжытэеэ хамта сүлэлгэндэ гаража, Хори аймагта эдир залуу наһаниинь үнгэрөө. Уран гартай, ша­дамар бэрхэ, һонюуша хүбүүн ямарханшье ажалда түргэн һуража, халуун шулуу долёо­жо, һайн-мууе яһала мэдэжэ боргожоһон юм.

1943 ондо сэрэгэй албанда татагдаһан байна. Сэрэгэй албанда сэб гэмэ сэхээр гэш­хэлдэг, ород, буряадаараа тэгшэ, уһан дээрэ үрмэ тогтоохо уран хэлэтэй, уранаар зура­дагшье бэлигтэй хүбүүе хараһаар анхаржа, бэшээшэн, уран зурааша болгоо.

“Полкын замполит капитан Василий Ло­патинай сэхэ мэдэл доро байгааб. Ходо пла­кат юумэ зураха, элдэбын лозунгнуудые бэшэхэ ажал дүүрэн байха. Туһалагшын хэ­рэгтэй болоо һаа, Сергей Калида гэжэ еврей сэрэгшые намда үгэхэ. Сергей уранааршье, алдуугүйгөөршье бэшэхэдээ ехэ бэрхэ һэн. Ажалайнгаа ехэ бэшэшье байбалнь, Серё­жа нүхэрөө албанһаань халта амаруулхаяа эридэг байгааб. Хоюулаа нэгэ эсэгын хүбүүд шэнги эбтэй байхабди. Гурбан жэл хамта дайлалдахашье, унтахашье, хооллохошье сагтаа эб хамта ябаһан нүхэд бэлэйбди”, - гэжэ Доржо Балданович дайшалхы нүхэр ту­хайгаа дулааханаар дурсадаг һэн.

Алас Дурна хизаарта алба хэжэ, 1945 ондо японтоной сэрэг дараха дайнда хаба­адалсажа, шэн зоригтойгоороо улаан сэрэг­шэ Доржо Балданов шалгарһан юм. Дайгаа дараад, Хитадта дүрбэн һара байгаа. Уран гоёор зураха дуратай хүбүүе уран зураашын һургуулида һура гэхэдэнь, ошожо үгөөгүй, нютагтаа бусаашамни дээрэ гэһэн.

Албанһаа табигдахадаа, Хори ерэжэ, эжы­гээ абаад, нютагаа бусаһан. 45 жэлэй тур­шада таһалгаряагүй ажаллажа гараа. Сахи­рай дунда һургуулида модошо дарханаар хүдэлхэдөө, пеэшэнүүдышье табяа, сонхо­нуудые шэллээ. Нэгэ үе аймагайнгаа соёлой таһагай даргашье болоод үзөө.

Сомон зүблэлэй түрүү түрүүлэгшэ

Яба ябаһаар нютагаа ерэжэ, 29 жэл соо Захаамин аймагай Сагаан-Мориной Сомо­ной зүблэлэй түрүүлэгшээр амжалта түгэс ажаллаһан байха юм. Буряад соогоо иимэ тушаалда үни удаан хүдэлжэ, Ажалай Улаан Тугай ордендо хүртэһэн хүн ганса юм гэжэ онсолоё.

Хэлэхэ, хөөрэхэ болоо һаа, баян нам­тартай хүн байһан. “Доржо Балдано­вич зүблэлэйнгөө сессинүүдые бэлэдхэл һайтайгаар, тон шадамар бэрхээр үнгэргэдэг гуримтай. Урда сессидэ хэлсэгдэһэн дутуу дунданууд, һунгамалнуудай оруулһан ду­радхалнууд хэды шэнээн дүүргэгдээб, ямар хэмжээн абтагдааб гэжэ сессидэ тобойсо ду­улгаха заншал байгаа. Хэлсэгдэһэн асуудал­нууд, абтаһан шиидхэбэри колхознигуудта дары дуулгагдадаг һэн. Илангаяа нютагай ажаһуугшадай ажабайдалда хабаатай асуу­далнуудта ехэ анхарал табигдадаг байгаа”, – гэжэ тэрэ үедэ “Родина” колхозой ахалаг­ша малай эмшэлэгшээр хүдэлһэн Санжай­жап Дамдинович Банзаракцаев ном соогоо бэшэһэн байдаг.

Бултанда хүндэтэй Доржо Балданович «Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай 2-дохи шатын», Ажалай Улаан Тугай орденууда­ар, В.И.Ленинэй түрэһөөр 100 жэлэй ойн хүндэлэлэй медаляар, тиигэжэ дүн хамта сэрэгтэ болон ажалда шалгарһанай түлөө 15 медаляар шагнагданхай һэн.

- Наһанайнгаа амаралтада гарабашье, миил һуужа байгаагүй. Аймагай толгой­логшын дэргэдэхи Аха захатанай зүблэлэй гэшүүн байхадаа, нютагтаа олониитын ехэ ажал ябуулһан габьяатай. 80-яа дабаһан үндэр наһандаа үшөөл сарюун үбгэжөөл – Доржо Балданович Жалсанов Сагаан-Морин нютагтаа үри бэе, аша зээнэртээ, залуу зан­дан нютагаархиндаа үльгэр жэшээ боложо һууһан юм.

84 үндэр наһандаа сарюун зандаа ябаһан үбгэжөөл 2007 ондо алтан дэлхэйтэй хахаса­жа, түрэлөө урилаа һэн. Мүнхэ дурасхаалынь хэтэ мүнхэдөө манай зүрхэн соо үлэнхэй, - гэжэ хадата нютагай эрдэмтэн, техническэ эрдэмэй доктор Бадмацырен Бадмаев бэшэ­нэ.

Дасан һэргээлгэ

Зүблэлтэ засагай үшөөл бутаржа һалаагүй байхада, Санага нютагай Коммунис намай зэргэдэ 47 жэл эдэбхитэй гэшүүн байһан Ринчин Дулмаев партиин бюрогой урда:

- Ленин багшада, Сталин багшада мүргөөб, одоо Бурхан багшадаа мүргэхэ саг­ни ерээ! – гээд, улаан үнэмшэлгэеэ гаргажа табиһан.

Тиигээд Санагадаа дасан барюулха ехэ ажал эрхилээ һэн. Доржо Балданович энэ дасанда табан жэл хубараг байһан юумэб, мүнөө юундэ миин байхабиб гэжэ, хамсыгаа шамажа, хормойгоо шуужа, энэ буянта ажал­да оролсоо. Хүн зондо хандажа, нютагуудаар ябажа, дасан барюулхада туһалая гэжэ да­санай барилгада ехэ туһа хүргэһэн буянтай юм. Энээнһээ гадуур өөрөө дасанда байһан уран гартай үбгэжөөл шэнэ дасанай газаа досоохи уран урлалгын, шэмэглэлгын нарин ажалые ударидаһан, өөрөөшье нилээн олон юумэ урлаһан юм.

2004 оной зун Санагада хада уулата Аха, Түнхэн, Алайр болон Монголой Бул­ган, Хүбсэгэл аймагуудһаа Хонгоодор угай олон зон сугларжа, “Уулын уладай уулзалга” үнгэргэһэн юм. Эндэ Сагаан-Мориной зон гоё түхэреэн гэр табижа, гэрэй эзэнээр До­ржо Балданович хүгшэнтэеэ томилогдожо, бүхы ёһо заншалаараа шадамар бэрхээр айл­шадаа угтажа, хоол барюулжа, амаруулжа, түүхэ домогуудаа хөөрэжэ байгаад һэн. Айл­да орохо, гараха, айлшаниие хүндэлхэ ёһо гурим, арадайнгаа арюун заншалнуудые залуушуулда ойлгуулжа, олониие һонирхуулаа бэлэй.

Түрэл хэлэндээ яажа залуу үетэниие һургахаб, үндэһэн соёлоо хүгжөөхэб, уран зохёолоо уншахаб, түүхэеэ шудалхаб, занша­лаа һэргээхэб, уг удамаа мэдэхэб гэжэ ходо һанаата болодог дайнай, ажалай хүндэтэ ветеран Доржо Балданович таабайтай хоёр дахин Бүгэдэ буряадуудай хуралда­анда хабаадаа һэмди. Захаамин хүрэхэ ута харгыдаа уран хэлэтэй үбгэжөөлнай хошон зугаануудые хөөрэжэ, арадай дуунуудые, ород частушкануудые уранаар гүйсэдхэжэ, маанадаа баясуулдаг бэлэй. Сагаан-Мо­риноор ябахадаа, хэды яаралтайшье һаа, мэндынь мэдэхэеэ таабайнда орожо, аяга сайгынь уужа, уран хөөрөөень шагнажа га­радаг һэм.

Тоонто нютагтаа үнэн сэхэ Доржо Бал­данович түрэл Сагаан-Морин нютагайн­гаа хүгжэн һалбархын тула һанаа сэдьхэ­лээ, бүхы хүсэ шадалаа, арга шадабарияа зорюулһан юм. Мүнөө үедэ Сагаан-Морин нютаг Захаамин аймаг соогоо түрүү зэргэ­дэ тоологдодог. Урагшаа һанаатай шударгы хүтэлбэрилэгшын хүдэлжэ байһан нютаг алишье сагта хүгжэлтэеэ алдахагүй байнал даа. Доржо Балданович хүн зонойнгоо ню­дэнэй шэмэг, сэдьхэлэй сэсэг боложо, үндэр наһа эдлээ. Мүнөө мэндэ ябаа һаа, 95 жэ­лэйнгээ ойе угтаха байгаа.

Агуу Илалтын һайндэрнүүдтэ һайн һанаатай, һайхан заяатай Эсэгэ ороноо хам­гаалагшадые һанан, дурсан ябаял даа.