​Алаг үнеэ абарагшад

Аглаг үндэр Аха нютагта, аймагай түбһөө холо бэшэ газар, намагтай шабарта унаад, шахардуу байдал­да орожо, ами наһанайнгаа түлөө асари тэмсэлдэ арга шадалаа буураһан алаг үнеэ залуу хүбүүд һаяхана абараа. Тэрэниие гансашье намагһаа бэшэ, мүн үхэлэй һабарһаа мулталан гаргахадаа, нютагай залуушуул арадайнгаа алдарта заншалнуудай мүнөөшье са­хигдажа байһые дахин гэршэлээ.

Үлүү асуудалгүйгөөр – булюу туһа

Өөрлиг тосхонһоо холо бэшэ газарта хадын боориһоо дэлбэрэн гарадаг аршаан булагай намагта унаһан хара алаг үнеэ абархадаа, хайрлаха шадалтай сэдьхэл зүрхэнэй эгээл һайхан мэдэрэлээ нюта­гаархиднай харуулаа. Үдэшэ орой болоһон хойно вайбер сүлжээнэй бүлгэмдэ намаг­та унаад байһан үнеэн тухай мэдээсэл, үхэлтэ байдалда ороһон тэрэнэй гэрэл зураг гэнтэ табигдаад, олоной анха­рал гансата татаба.

Сошордомо дохёо уншаһан, хараһан хүн бүхэн бэе бэеэ уряалжа, үтэр абарая энэ үнеэ гэлсэбэд. Үбсүүгээ шаажа, бэеэ һайрхажа, би абархам гэжэ нэгэнииньшье бэшээгүй. Залуу хүбүүд шам­дан сугларжа, шабарта унаһан эреэгшэниие баряанһаань гаргажа, бэеыень аргалхаяа тэгүүлээ. “Хэнэй үнеэн гээ­шэб?” гэһэн асуудал гараагүй. Хүдөө нютагаймнай баса­гад, бэреэд һанаагаа ехэтэ зобожо, намагай баряанһаа гаргагдахадань, хүнжэлөөр хушажа, хүлдэһэн үнеэ дулаа­суулха, үтэр түргэн үбһэ үгэжэ эдеэлүүлхэ хэрэгтэй гэлсэбэд. Дүршэл ехэтэй нютагаархид архи уулгажа, амииень залгаха гээд заабарилаа. Тиигэһээр яаһаар байтар, алаг үнеэнэй эзэниинь олдожо, ашаанай машинаар тэрэнээ гэртээ абаашаба.

Заатагүй сахигдаха заншалнууд

Нүүдэл байдалтай адууша, малша, ангууша, загаһаша зон эхэ байгаалиин­гаа хуули, дүрим сахижа, ажабайдалаа зохёон, алтан тоонтодоо амгалан тай­бан амидардаг гээшэ. Ама хэлэгүй адагуусан мал адуулан үдхэжэ, баян хангайн­гаа дээжэ болодог ан гүрөөл хэм хэмжүүртэйгээр агна­жа, манай угсаатан хоолой­гоо тэжээдэг. Хатуу шэрүүн уларилтай хадата нютагта ажаһуудаг үсөөн тоотой зо­ной хүн бүхэниинь ганса гансаараа хара амяа хараад ябаха болоо һаа, хэсүүхэн байха бшуу. Тиимэһээ дээ­дэ үенүүдэй зохёоһон дүримүүд, зааһан заршамууд заатагүй сахигдаха зэргэтэй. Хэдэн үедэ дамжуулагдадаг зан заншалаа нютагайм­най зон залуу үетэндөө зал­ган мэдүүлһэн зандаа гэжэ аглаг үндэр Аха нютагта ажаһуудаг һоёд, буряад угсаатан гэршэлжэл байдаг гээшэ.

Зэрлиг тэхын золтой хуби

...Эгсэ хоёр жэлэй саана Аха аймагай Шарза нютаг­та үшөө нэгэ һонин ушар болоһон гэхэ. 2016 оной апрель һарын тэн багаар тэрэ нютагта ажаһуудаг Баатар Будаев аймагай за­хиргаанай онсо байдалай талаар таһагай даргаар тэрэ үедэ ажалладаг байһан Дамба Тапхаровта утаһаар хонходожо, байсатай хадын энгэртэ, томо модон доро зэрлиг ямаанай эшэгэн торо­од (зураг дээрэ), хоёр үдэрэй туршада баряанһаа мултаржа шаданагүй гэжэ дуулгаһан юм.

Һанаа зобомо дохёо абаад, Дамба Тапхаров байгаали хамгаалгын албанай Аха ай­магтахи мэргэжэлтэн Дамба Бакшахановтай хамта Шар­за нютаг руу яаран ошоо бэлэй. Далайн нюрууһаа хоёр мянган метр шахуу үндэртэ, эгсэ хабсагайда, үндэр модоной үндэһэндэ һаял ургажа байһан эбэрээ­рээ тороод, тархяа мулталха аргагүй болоһон залуу тэхэ хүнэй ерэжэ, баряанһаань гаргаагүй һаа, үнэхөөрөөшье үхэхынгөө туйлда хүрэхэ байгаа бшуу. Модоной узуу­раар дабһа гү, али хужар бэ­дэржэ ябатараа, толгойгоо үндэһэндэнь торгоһоноошье тэрэ барһан ойлгоогүй ёһотой. Залуу амитан хадаа зааха дүршэгүйдөө юм ааб даа.

Ерэһэн хоёр Дамба тэрэ залуу тэхые баряанһаань гаргажа, ами наһыень аба­раагша һэн. Сүлөөлүүлхэдээ, хараагаашье харуулангүй, сахилгааан мэтэ түргөөр тэхын тэрьедэжэ үгы болоһониинь тэрэ.

Улад зонойм уг удха гүнзэгы

...Аяар Улаан-Үдэдэ байһан би вайбер соо байгуулагдаһан нютагаархидай бүлгэмдэ эдэ бүгэдые унша­жа байхадаа уяржа, улад зонойнгоо уг удхын гүнзэгые үшөө дахин мэдэрбэб. Хоёр жэлэй саана ушарһан залуу зэрлиг тэхын уршагта яба­дал, тэрэниие абарһан нюта­гаархид һанагдаадхиха юм. Бодоод үзэхэдэ, боро юрьеэндэмнай боложол байдаг элдэб ушарнууд. Теэд нюта­гай зоной иимэ эдэбхитэй­гээр бэе бэедээ туһалхаар, амаа тоһодожо һуугаа ада­гуусаниие абархаар бэлэн байһандань бахархабаб, ба­ярлабаб:

Хэбтэһэн үхэр бодхоохоор бэлэн

Хүбүүд Ахадамнай байхал байна,

Һаамхай үнеэе абархаа тэбдэн,

Һанаагаа зобоод ошохол байна.

Баярлаха, гуниглаха сэдьхэлтэй

Басагад, бэреэд Ахадамнай байна,

- Намагта унаһан үнеэн хайратай, -

Нара харуулхые нүхэдөө уряална.

Адагуусаниие хайрлаха зүрхэтэй,

Арбан сагаанайш хүлһэ эрихэгүй

Аха нютагайм хүнүүд, алдартайт,

Алаг үнеэ абарһантнай гайхалгүй.