​Магтанабди уг гарбалаа

Үзөөнэйн түлөөлэгшэд ба Агын музейн захирал Рыгзен Цырендоржиев (хоёрдохи эгнээгэй баруун захада)

Гомбожаб Цыбиковэй нэрэм­жэтэ Агын үндэһэнэй музей 2015 онһоо эхилжэ «Магта­набди алдарта уг гарбалаа» гэһэн уряатай уулзалгануудые үнгэргэдэг юм.

Ага найман эсэгын үри һадаһад уулзалганууд дээрэ угайнгаа алдар солотой хүнүүд тухай хөөрэлдөө үүсхээ, түүхын хуудаһануудые ираа, музейн ажалшадай зохидхоноор бэлэдхэһэн үзэсхэлэн хаража хужар­лаа бэлэй.

Энэ удаа Гүнэй, Тугшан, Үзөөн нютагуудта ажаһуудаг хамниган уг гарбалтай улад зон Агын үндэһэн музейдэ айлшаар буужа, энэ оной майн 16-да удха түгэлдэр уулзалга болобо. Музейн захирал Рыгзэн Цы­ренович Цырендоржиев нютагайхи­даа уулзалгын баяраар амаршалаад, айлшадтаа һайхан үгэнүүдые хэлэбэ, иимэ хэмжээ ябуулгын ушар удха ту­хай хэлэжэ үгэбэ.

-Хамнигадай түрүүшын уулзал­га 1996 ондо хэһэнээ таанар һанана ёһотойт, Хэрын, Акшаагай хамни­гадуудтай суг хамта уулзалга болоо һэн. Буряадай үндэһэн соёлой эблэ­лэй түрүүшын юрэнхылэгшэ Даши­нима Дугаров Улаан-Үдэһөө ерэжэ, уулзалгада хабаадаа һэн. Тугшан­да хамнигадай ехэ уулзалгын найр 1998 ондо болоо һэн. Тэрэ гэһээр бидэ таһаршагүй холбоо харилсаа­тай хүдэлжэ байнабди.

Үзэсхэлэн нээгдээ

Агын музейн мэргэжэлтэд 80 га­ран суута хүнүүдэй намтар, гэрэл зурагуудые суглуужа, шэнжэлгын ажал ябуулжа гоё үзэсхэлэн дэлгээбэ. “Магтанабди алдарта уг гарба­лаа” гэжэ үзэсхэлэн зохёоходомнай Гүнэйн, Тугшанай, Үзөөнэй нютаг ороноо шэнжэлхэ музей даагшанар Долгорова Галина Загдаевна, Ба­деева Цэржу Юрьевна, Жамбалова Намсалма Арсалановна гэгшэд су­глуулбариин ажал хэжэ, бидэндэ тон ехээр туһалаа юм. Бидэ тэдэ­нэртэ баяр хүргэнэбди, - гээд Агын үндэһэнэй музейн захирал Рэгзэн Цырендоржиев хэлэбэ.

Эндэ сугларһан хамнигадай гурбан нютаг бүхэнһөө нэгэ нэгэ түлөөлэгшэ һонирхолтой элидхэл табяа.

Хасаг нэрэ бариһан Гүнээкин

Гүнэйн хамнигадые түлөөлэлһэн Семёнов Валерий Шойжамсоевич элидхэл хэхэдээ, иигэжэ удхалан хэ­лэбэ:

- Архивай материалһаа, эр­дэмтэдэй номһоо, үбгэд хүгшэдэй хөөрөөнһөө, Ород гүрэнэй үсөөн тоото үндэһэтэдэй түүхэ шэнжэл­дэг эрдэмтэн В. Долгих гэгшын шэнжэлгэһээ тобшолходо, гүнээкин гээшэ 1696 ондо Нэршүүһээ ерэһэн. Эртэ сагһаа Онон голоор нүүдэлтэй зон юм. Монгол уласай газар дэбис­хэртэ Хэрлэн, Радун голнуудаар нэгэ хэсэг үедэ зөөжэ байһан түүхэтэй. Монгол арад уласай Шандак гүн (князь, ноён гэһэн удхатай) гэжэ но­ёной албатан байһанаа, хилэ тогто­ходо, Сагаан хаанай мэдэлдэ ороһон. Тиигэжэ Ородой эзэнтэ гүрэнэй даалгабаряар Үбэр Байгалай га­зар дэбисхэртэ хилын харуулай эгээл түрүүшын хасагууд болоһон. Гантүмэр гүнэй хамниган хасаг пол­кын бүридэлдэ орожо, 90 жэл соо Ород гүрэнэй ба Чин уласай (хита­дай) хилын Онон гол шадархи газар сахиһан бэлэй.

Гүнээкин. Нютагай ахамад Гарма-Зади Гомбожапов, сомон дарга Рихард Гармаев

Хамниган гэжэ үгые олон янза­ар тайлбарилдаг. Дашинима Галда­нович Дамдинов эрдэмтэн “хамни” гэжэ үгэ ой модотой, шулуутай хада газар гэһэн удхатай гэжэ хэлэдэг. Үбэр Монголой Сэндэмэ эрдэмтэн “хам” гэжэ үгэ “бөө” гэһэн удхатай, “ниган” гэжэ үгэ “ниигэм” гэжэ хэлэ­дэг. Хамнигадууд Галдан Бошогто ха­анай сэрэгтэ ябаһан гэжэ 90 гартай Дарма ахай мэндэ байхадаа хэлэгшэ һэн. Дарма ахайн үшөө хэлэһэниинь гэхэдэ, Гүнээкин болбол цоохор, цон­гоол, хашан, хотогойд гээд дүрбэн гол аймагуудһаа бүридэхэ. Тиихэдэ балтиаган обог баһа гүнээкиндэ баг­тадаг.

Туг барисан Тугшан

Тугшанай хамнигадай түлөөлэгшэ Дамдинова Баирма Чимитцыреновнагай гүнзэгы удхатай элид­хэлые олзуурхан бултыень эндэ табибаб. Тэрэ өөрынгөө эхэ хэлээр, хамниган аялгаар элидхэл хэхэдэнь һайшаалтай байгаа.

- Хамниган зоной түүхэ гээшэ 1000 жэлэй урда тээһээ эхитэй. Но­могун хатан омогоо нэгэдүүлжэ, тугаа барижа, Онон голоо зубшаад ажаһуудалаа түбхинүүлһэн гээшэ. Урианхай тугтай тугшан зон гэжэ нэршэһэн гээшэбди.

Тугшанайхин. Доржо-Ханда Данзанова, Баирма Дамдинова, Долгор-Цырен Цыбенова

1760-аад ондо элинсэг хулинсаг­най сайн газар бэдэржэ Ононой эрье ерэжэ, нютагжаһан гээшэ. Түүхэ шэнжэлдэг эрдэмтэдэй баримтаар Гантүмэрэй зууршалгаар тугшанай хамнигадууд 1665 ондо Ород эзэн­тэ гүрэнэй мэдэлдэ ороһон юм. 1782 ондо бии болоһон тамгамнай соройһон сагаан морин тэмдэгтэй юм. Табангууд, найман, унзал, туг­шан, залайр, үзөөнтэн, хатакин гээд олон хамниган омогууд байха.

Бажан дари омогой Цэбэгэй Бал­данханда эмгээ эжымни “гурим журамаа, зар заршамаа алдангүй, угаа уһанда хаянгүй, урма зоригоо мүхөөнгүй, хатуу зоригтой өөрын онсо замаар алхалха, зориһондоо хүрэхэ ёһотойбди” гээд захидаг байһан. Эмгээ эжымни уг гарбалаа үе үеэр хэлүүлжэ һургадаг һэн. Иимэ домог хөөрэдэг һэн.

Хура бороогой орожо, сахилгаан сахилжа байхада, тэнгэриин дуунһаа ехэ айдаг байһан. Хүсөөтын дабаан дээрэ, Малгайта тэнгээ гэжэ газар­та тэнгэриин дуун соо луу санжаһан байгаа. “Тэнгэриин эзэн тэнгэри­дээ байгты” гэжэ үгэлөөд, табан­тан угайхид тархиһаань үргөөд, за­йдантан омогойхид жабжаһаань баряад, дааганхан угтан далаһаань дүнгөөд, наймантан нажад (нахид) барижа, һүүлһээнь үргэжэ лууе дээшэнь дэгдээһэн ха. Луу ехээр со­шоод, һүрдэмэ шангаар хашхарһан: “Туг барисан тугшангууд ологойн мяха бү эдигты, бусажа ерэхэдээ болохоб”гээд огторгой өөдөө дэгдэсэн юм.

Үшөө нэгэ заншал ехэ һонин. Эртэ хабар голой мүльһэнэй хүдэлжэ эхилхэдэ, аргал дээрэ хүжэ носоо­жо, ууюулаад маани, мэгзэм унша­жа, уһаар урадхуулдаг заншалтай. Үбшэн хабшан, муу юумэн уһаар ур­дахуулжа, бэеэ аршалха арга болоно.

Обоогоо тахихын урда тээ лусадта зай табигдадаг. Онон голой эрьедэ, Сүбтэй гэжэ газарта улаан үнеэнэй сүү, сагаан ямаанай сүү үргэдэг. Архи үргэдэггүй. Далга абадаг. Амгалан байдалай түлөө, аюул тодхор бү бо­лог гэжэ зальбардаг.

Үшөө нэгэ заншал гэхэдэ, мори­нойнгоо эмээл абахадаа, эмээлэйн­гээ бүүргэ урагшань харуулаад, ба­руун дүрөө дээрэнь табидаг юм. Энэ юун гэһэн удхатайб гэхэдэ, хамниган зон урда зүгһөө ерэһэн, анханай ню­тагаа хэзээ нэгэтэ бусахабди гэһэн удхатай ха.

Ехэ хаадай уг залгамжалһан Залайр

Үзөөн сомоной түлөөлэгшэ Олег Дамдинович Дамдинов баһал нютагайнгаа хүнүүдые, түүхэ домогоо дурдаа. Монголой ехэ хаадуудай түүхэдэ бэшэгдэһэн залайр ба залтууд, агаалай, онход омогуудай үри саданар Үзөөн нютагта ажаһууна.

Хатуу зүрхэтэй хамнигад

Агын Буряадай тойрогой захир­гаанай зүгһөө соёлой таһагай дар­га Булад Наранович Бальжинимаев айлшадые уулзалгын баяраар амар­шалаад, Агын музейн ажалшадта һонин уулзалга зохёоһонойнь түлөө баяр хүргэбэ.

Хамнигадай уулзалга дээрэ хам­ниган уг гарбалтай Ород гүрэнэй, Буряадай уралигай габьяата ажал ябуулагша, олон жэлдэ Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй театр хүтэлбэрилһэн Дамдин Ширапович Яхунаев, бэлигтэй уран зохёолшо, Монголдо ТАСС-ай корреспондентэ­эр хүдэлһэн, һүүлдэ Буряадай Уран зо­хёолшодой холбооной түрүүлэгшын орлогшо байһан Чимит-Рэгзэн Нам­жилович Намжилов, профессор, олон номуудай автор, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Дашинима Галдано­вич Дамдинов болон бусад алдарта хүнүүдээ магтан дурдаба.

Агын Буряадай тойрогой хүгжэн һалбархын түлөө хүдөө ажахыда, барилгада, ажахын үйлэдбэридэ эсэ­шэ сусашагүй ажал хэһэн хүнүүдэй нэрэнүүд баһа дурсагдаба.

Хамниган зоноор суг худэлһэнби. Худа ураг болоһон айл аймагууд ман­да байха. Тиимэһээ үнэн зүрхэнһөө хэлэхэ байнаб, хамниган зон хатуу зүрхэтэй, үнэн сэхэ зантай, ажалша бэрхэ, сагаан санаатай улад зон юм.

Намжилма БАЛЬЖИНИМАЕВА