​Зугаалайн һургуулиин баярта үдэр

Май һарын 25-да хаа-хаанагүй һургуулиин һүүлшын хонхын һайндэрнүүд үнгэрдэг заншал­тай. Эгээл иимэ һайндэр Агын Бу­ряадай тойрогой Могойто аймагай Зугаалай нютагта үнгэрөө. Бүхы һургуулинуудта адлиханаар лэ үнгэрөө юм аабза, зүгөөр энэ ню­тагта болоһон һайндэр бусадһаа ондоохон юм.

Эрхимүүдэй эрхим һургуули

Могойто аймагай дунда һургуулинуудые мүнөө жэл 220 хүн түгэсэбэ, тэдэнэй 21-иинь алтан болон мүнгэн медальда зууршалаг­данхай. Жэл бүри Агын Буряадай тойрогой үхибүүд амжалтатайгаар хизаарай, можо хоорондын, гүрэнэй болон уласхоорондын элдэб янзын хэмжээ ябуулгануудта хабаададаг юм. Тойрогой эрдэм һуралсалай һалбари хизаар дотороо эгээл эрхимүүдэй тоодо оронхой. Жэшэ­энь, гүрэнэй эгээл эрхим 15 баг­шанарай тоодо Агын 2-дохи дунда һургуулиин тоо бодолгын багша ороо бшуу. Иимэ ушар бүхы Үбэр Байга­лай хизаарай түүхэдэ дайралдаагүй байгаа. Байгша ондо Ага тойрогой аяар 8 һургуули Ородой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын грантнуудта хүртөө. Хизаарай можонууд хоорон­дохи эрдэм һуралсалай олимпиада­да хэшээлнүүдэй 19 һалбаряар 131 һурагша хабаадаад, 16 шэглэлээрнь Ага тойрогой үхибүүд түрүү болон шангай һууринуудые эзэлһэн байха юм.

Тойрогой эрхим һургуулинуудай нэгэн болохо Зугаалайн һургуули эрдэмтэй, урагшатай һурагшадаар суурхадаг. Соёлойшье, тамирай­шье талаар ходол амжалта туйлажа байдаг юм. Энэ жэл 13 һурагша тус һургуули түгэсэбэ, 20 үхибүүн нэгэ­дэхи анги дүүргэбэ.

Тойрогой, Могойто аймагай Заса­гай газарай түлөөлэгшэд, Зугаалай нютагай сомон дарга болон хүдөө ажахын түрүүлэгшэ, мүн бусадшье айлшад үхибүүдые һүүлшын хон­хын һайндэрөөр амаршалжа, баярай бэшэгүүдые барюулба.

Эжын нэрэтэ шан - эрхим һурагшада

8 жэлэй саана Зугаалайн дунда һургуулиин 100 жэлэй ойн баяр тэмдэглэгдээ бэлэй. Энэ һайндэртэ да­шарамдуулан, манай гэр бүлэ Зуга­алайн һургуули түгэсхэһэн хайрата эжынгээ мүнхэ дурасхаалай шан бай­гуулха тухай шиидээ һэмди. Тиигэжэ дайнай үеын констант-отличница (ганса “5” дээрэ һурадаг) ябаһан Бал­ма Дамбаевагай нэрэмжэтэ шан Зугаа­лайн һургуули дүүргэжэ байһан эгээл эрхим һурагшада баридаг болообди. Түрүүн эхилхэдээ, дайнай үеын Зуга­алайн һургуулиин омогорхол байһан эжы тухайгаа оршон үеын зондо мэдүүлхые хүсөө бэлэйбди. Тиигэһээр жэл бүхэндэ һургуулиин захирал бидэндэ эгээл эрхим һурагшые то­доруулан нэрлэдэг болоһон юм. Гур­бадахи жэлээ үхибүүдые һүүлшын хонхын һайндэрөөр амаршалхаяа ерэхэдээ, ямар гүнзэгы удхатай хэм­жээ ябуулга эхилһэн байһанаа ойл­гообди. Һургуулиин багшанарай тэмдэглэһээр, үхибүүд Балма Дамбае­вагай шанда хүртэхын түлөө ехэ орол­доно, эрдэм мэдэсээрээ туршалсана, мүрысэнэ. Тиимэ ехэ мүнгэн шан бэшэшье һаа, үхибүүдэй саашанхи харгыда нэгэ багаханшье дүнгэлтэ болохол ёһотой. Багашуулшье иимэ шан бии гэжэ мэдэхэдээ, эрдэм мэдэ­сынгээ шанар дээшэлүүлхые, һайн сэгнэлтэ абахые, һургуулиингаа ни­итэ ажабайдалда хабаадахые орол­додог болоһыень багшанар тэмдэглэнэ.

Балма Дамбаева, дайнай үеын эгээл эрхим һурагша

Манай эжы Балма Дамбаева Зу­гаалайн һургуулида һураха үедөө нэгэшье муу сэгнэлтэ абажа үзөөгүй юм. Агын багшанарай училищида һуража байхадань, хайратай ахань, удаань абань Эсэгэ ороноо хамга­алгын дайнда мордоо бэлэй. Тии­гэжэ эжымнай гансаараа үлэхэдөө, һургуулияа орхижо, Зугаалай ню­тагаа бусажа, почтодо ажаллажа эхилһэн юм. Эжымнай оройдоол 13 наһатайдань хайрата эжынь гэнтэ үбдэжэ, наһа барашаһан. Дайн да­жаршье дүүрэжэ, Намсарайн (Обоо) Дамба абань, Дашабал ахайнь амиды мэндэ гэртээ бусаа бэлэй. Тиихэдэ­эл эжыемнай Эрхүү хотын почтын дарганарай техникумдэ һурахыень эльгээһэн юм. Тэрэ гэһээр лэ, Балма Намсараевна Дамбаева Агадашье, Согто-Хангил нютагта хэлхеэ холбо­оной таһагай даргаар бүхы наһаараа ажаллаа. Багша болохо хүсэлөө хо­дол сэдьхэлдээ абажа ябаад, доло­он хүүгэдээ эрдэмтэй зон болгохые оролдоо. Бидэнэй дунда һургуулида һуража байхада, гэрэй даабарии­емнай шалгажа, ямаршье багшаһаа өөрэгүй заажа, ойлгуулжа үгэдэг һэн. Ородой, дэлхэйн эрхим уран зохёолшодой зохёолнуудые сээжээр мэдэдэг, уншадаг байгаа. Хэлхеэ хол­бооной даргаар ажаллахадаа, тэрэ үедэ хомор байһан дэлхэйн класси­гуудай боти номуудые захижа, бул­тандамнай уншуулһан. “Хүн гээшэ бэеэ даажа ябаха, бэеэ тэдхэжэ ша­даха, эрдэм мэдэсэеэ улам хүгжөөжэ ябаха мэргэжэлтэй байха ёһотой”, - гэжэ эжымнай хэлэдэг һэн. Ураг­шаа һанаатай эжынгээ ашаар доло­он хүүгэдынь булта дээдэ һургуули дүүргэһэн, һанаандаа таарама мэр­гэжэл шэлэһэн гээшэ.

Һургуули ороходо, сэхэ урдахи ханада Балма Дамбаевагай бүхэли стенд зохёогдоһон байна. Үхибүүд манай эжын жэшээгээр эрдэмтэй бэрхэ хүнүүд болохые, эжымнай нэрэмжэтэ шанда хүртэхын түлөө оролдожо байхадань, хэды ехэ урма­тайб даа.

Һайхан хэрэгэй үргэлжэлэл

Мүнөө жэл Зугаалайн дунда һургуули эгээл эрхимээр түгэсхэжэ байһан хоёр басагад байгаа. Ухи­нова Туяна Баторова Цырена хоёр­то Балма Дамбаевагай нэрэтэ ди­плом, мүнгэн шан, баглаа сэсэгүүд болон амтан тортнууд барюулагдаа. Найман жэлэй туршада бэелүүлжэ байһан энэ хэрэгыемнай бусад зон даган абажа байһандань урматай. Зу­гаалайн һургуулида багшалһан бүлэ, тамирай багша Бальжинимаев На­ран Нимаевич болон англи хэлэнэй багша Раднагуруева Цэбалжин Ба­торовна хоёрой хүүгэд эжы абынгаа нэрэтэ шангуудые баһал байгуулба. Англи хэлэндээ тон бэрхэ һураһан Долгор Цырендашиева Цэбалжин Баторовнагай шанда хүртэбэ. Харин тамирай талаар амжалта туйлажа, түрэл һургуулияа суурхуулһан Эрдэм Бальжинимаевта Наран Нимае­вичай шан барюулагдаба.

Мүнөө сагта илангаяа хүдөөгэй үхибүүдэй эрдэм һургуули хэхэ эрмэлзэл дэмжэжэ байха шухала. Манай жэшээгээр ондоо хүнүүдэй дурасхаалай иимэ шангуудые байгу­улжа, нютагайнгаа хүүгэдые дэмжэ­жэ эхилһэндэнь урматай. Саашадаа үшөө олон нэрэтэ шангууд байгуу­лагдажа, үхибүүдые дэмжэхэ арга олдожол байбал, һайн бэлэй.

Эгээл тамирша нютаг

Зугаалай нютаг бүхы дэлхэйгээр тамирай талаар суурхадаг юм. Эндэ “Зугаалайн тамирай клуб” байгуу­лагдажа, өөрын һүлдэ тэмдэгтэй, өөрын эрхэ нүхэсэлтэй эрхим ажал ябуулдаг һэн. Һур харбалгаар болон бүхэ барилдаагаар энэ нютагайхид амжалта туйладаг. Олимпиин хүрэл медальда хүртэһэн Баир Бадёнов Зугаалай нютагһаа урган гараһан бшуу. Бүхыдөө тамирай 150 гаран мастернууд, үшөө олон мастерта кандидадууд бии. Нютагай өөһэдын хүтэлбэриин дарга Тунгалан Жал­сараевай хэлэһээр, тамиршадайнгаа нэрэ бүридхэлгын ажал ябуулагдажа байна. Зугаалай - үзэсхэлэн һайхан байгаалитай нютаг. Эндэ элдэб ян­зын жэмэс ургадаг, аршаанта га­зарнуудаараа суутай. Бүхыдөө энэ нютагта 1420 хүн ажаһууна, нюта­гай дунда һургуулида 148 һурагша һурана.

Ленинэй нэрэмжэтэ хүдөө ажахы

Зүблэлтэ засагай үедэ асари ехэ ажахы байһан Ленинэй нэрэмжэтэ колхоз холо ойро ажал хэрэгээрээ суурхадаг һааб даа. Энэ нютагта 90-ээд онуудай һандаргалтануудай үедэ буряад үүлтэрэй хониёо хюдажархингүй, хамгаалжа шадаһан юм. Энэ нютагай малай мэргэжэл­тэд үүлтэр һайжаруулгын эрдэмэй ажал ябуулдаг зандаа. Гэхэ зуура, асари томо ажахы бэшэшье һаа, са­гай эрилтээр агрофирмэ болонхой, хүдөө ажахыгаа алдангүй ябуулнад.

- “Ленинэй нэрэмжэтэ” гэһэн нэ­рэеэ һэлгээгүйбди. 500-гаад адуу­тай, 10 мянгаад хонитой, 400-гаад толгой бодо малтайбди. Нютаг дэ­эрээ хүдөө ажахы хүгжөөхэ гээшэ тон туһатай хэрэг. Эндэ нютагай зон ажаллана, ямар нэгэ хэрэгтэ ходол хамһалсажа байдагбди, - гэжэ ажа­хын түрүүлэгшэ Буда Бальжинимаев мэдээсэбэ.

Хүдөө һууринуудай захиргаан өөһэдын мэдэхэ ямаршье мүнгэ зөөригүй ха юм даа. Тиимэһээ хүдөө ажахы һургуулиин хүүгэдые дэмжэ­жэ, тамирай, соёлой болон элдэб ян­зын харалган болон мүрысөөнүүдтэ мүнгөөр туһалдаг юм. Тиигэжэ ажа­хы нютагайнгаа һургуулитай нягта холбоотойгоор ажалаа ябуулдаг.

Зугаалайн агрофирмэдэ хони­шодой 13 бууса, үхэрэй - 4, аду­унай 2 бууса ажалладаг. Мүнөө сагай эрилтээр ажахын малшад хүлһэлэлгын түхэлөөр ажалаа ябу­улна. Малшад хамтын малаа бэе дэ­эрээ даажа абаад, өөрынгөөшье мал үсхэбэрилхэдөө урматайнууд.

- Нютагаймнай газар бага. Элдин тала дайдые хаража, ондоо нютагай хүдөө малшадта малаа харуулнаб­ди. Жэшээнь, Наринай Адагта, Са­гаан Уулада, Оловяннада малыем­най харана. Урдандаа нэгэ малшан 800-1500 толгой залуу мал даажа абаад, ажалладаг һааб даа. Мүнөө жиирэй 300-гаад лэ хонитой байдаг. Малшад хэрэгтэй, тиимэһээ хүдөө нютагуудаар хамтын ажахын мал харууһалуулнабди, - гэжэ Буда Бал­данович хөөрэнэ.

Саг муудаа гээд лэ, малаа хороо­жо байха бэшэ, хүдөөгэйхид малаа олоор үсхэбэрилхые оролдоно. “Мал хараха - ама тоһодохо” гэһэн урданай сэсэн үгэ хэзээдэшье зүнтэй. Ондоо нютаг шэнгеэр фермернүүд боло­од, үмсынгөө мал олоор хүгжөөжэ байһан зон Зугаалайда үсөөн хэбэр­тэй. Анхан табан хүниие фермер бол­гохо гэжэ дансануудыень бэлдэжэ, хамһалсаһан байгаа. Тэдэнэй нэгэ­ниинь лэ ажалаа эрхилһээр, бэшэни­инь бираагүй хаш.

- Мүнөө сагта хүн малдаа, хүдөө ажахыдаа сэдьхэлээрээ хандадаг болоо. Ажабайдалаа һайжаруулхал гэжэ оролдожо байдаг. Үбһэ хулһа малшад өөһэдөөл абадаг, бидэ гал түлишыень абажа үгэнэбди, - гэжэ ажахын түрүүлэгшэ хөөрэнэ.

6-7 жэлэй саана хамтын ажахын һайн шэнэ трактор, бусад техникэ абажа шадаһан хадаа мүнөө тэдэнээ ашагтайгаар, гамтайгаар хэрэглэнэ. Трактор агтые малша айлай хэни­иньшье ябуулжа шадана. Гэрэй эзэн эхэнэршье бүһэтэйшүүлһээ дутуугүй жолоододог байна. Түрүүлэгшын хэлэһээр, Зугаалайн ажахыда дунда наһатайшуул, залуушуулшье ажалла­даг юм. Тиимэһээ хүдөөгэй мэргэжэл­тэд хүгшэржэ, саашадаа ажал хэрэгээ дамжуулха хүн үгы гэжэ мүнөө сагай орёо асуудал эндэ балай бодоногүй. Ажал хэхэ зон яһала байна. Хамтын мал даажа абаха дуратайшуулшье олон болонхой. Жэшээнь, һаяхан хүршэ ню­тагай залуу малшад мал даажа абаха дуратайгаа мэдүүлээ. Тэдэ мал хараха байратайшье, үбһэ хулһатайшье, техни­кэ түхеэрэлгэнүүдтэйшье байна хаш.

Иигэжэ нэгэл үдэрөөр эжынгээ тоонто Зугаалай нютагаар ябажа, бүхы ажабайдалтайнь танилсажа, урматай, ажалша бүхэриг арад зон­той, найдамтай ерээдүйн халаантай нютаг байна гэжэ баясан мэдэрбэб. 

Авторай гэрэл зураг