​​Энэ зураг дээрэ хэд бэ?

Светлана Целовальниковагай гэрэл зураг

Улаан-Баатар хо­тодо Монго­лой үндэһэнэй түүхын музей­дэ Агван Доржиевта зорюулагдаһан гэрэл зурагуудай үзэсхэлэнэй үедэ Цэдэндамбын Бал­доржо ахатантай та­нилсабаб. Энэ хүмнай хори буряад яһанай, Хэ­жэнгэ нютагһаа уг гар­балтай юм. 1925 ондо түрэлхидынь Монгол сайхан орон руу нүүжэ, тэндэ нютагжаа бшуу. Наһанайнгаа амаралта­да гаратараа, Балдор­жо ахай уһаар хангал­гын һалбарида ажаллаа, мүнөө сагта Монгол Ула­сай Юрэнхылэгшын бай­гаали хамгаалгын талаар зүблэгшөөр хүдэлнэ.

Энэ үзэсхэлэндэ ерэ­хэдээ, Балдоржо ахатан нэгэ асуудал шиидхэхэеэ һанаһан юм. Ушар юуб гэ­хэдэ, тэрэнэй нагаса абань Ринчин Гармаев хаанта за­сагай үедэ сагдаа байһан. Тэрэ сагаар бодоходо, эр­дэмтэй, һүбэлгэн хүн һэн. Гэртэнь үлэһэн гэрэл зу­рагууд дээрэ Буряадай тэрэ үеын мэдээжэ, суута хүнүүдтэй суг байна. Мүн абажа ябаһан зөөри соонь мүнгэн аягын һуури ха­рагдана. Урдандаа шэл аяга доро мүнгөөр гү, али түмэрөөр һиилэгдэһэн та­бюурнууд (подстаканнигууд) байһан. Тэрээн дээ­рэнь “Ринчин Гармаевта Хамба Агванаас” гэжэ бэ­шээтэй. Үшөө нагаса абань хамба ламын малгайтай нэгэ хүнтэй суг дүрэеэ буулганхай.

- Эдэ хоёрые нэгэдүүлжэ, энэ мүнгэнэй зүйл бэ­лэг Агван хамбаһаа абаа хадаа, гэрэл зураг дээрэ Агван хамба байна гэжэ ходол һанажа ябааб. Теэд үзэсхэлэндэ ерэхэдээ, тад ондоо хүн гэжэ ойлгобоб. Тиихэдээ нагаса абамни иимэ дээдын ламанартай харилсажа ябаһан боло­но. Гэхэ зуура энэ зураг дээрэ хэн гээшэб гэжэ һонирхоноб. Мэдэхэ зон байбал, һанамжаяа хэлыт даа, - гэжэ Балдоржо аха­тан гуйна.

Доро үгтэһэн зураг дээрэ Этигэлэй хамба лама­тай Ринчин Гармаев һууна гэжэ тухайлхаар. Гэбэшье мэдэхэ зон зүбөөр тайлба­рилжа үгэнэ бэзэ гэжэ най­данабди.

Балдоржо ахатан урда­най гэрэл зурагуудые харуулба. Буряадаймнай нар­май монголой хүдэлөөндэ ами наһаяа үгэһэн түүхэтэ хүнүүд болон дээдын ла­манарай дүрэнүүд бии. Нагаса абынь хаана, ямар ушараар иимэ дээдын хам­ба ламанартай харилсажа, найза нүхэд байһыень эдэл гэрэл зурагууд гэршэлнэ.

Ринчин Гармаев ха­даа Ород гүрэндэ хамал­ган хашалганай үедэ гэр бүлөөрөө Монгол руу нүүһэн юм. Теэд “арадай дайсан” гэжэ хардуулаад, 1933 ондо Монголдо сааза­луулагдаа һэн.

«Алтаргана» наадан хүдөө нютагтал үнгэрхэ ёһотой

Цыдендамбын Балдор­жо хадаа Бүгэдэ буряадуудай уласхоорондын “Ал­таргана” наада үүсхэһэн эдэбхитэдэй нэгэн юм. 1994 ондо Хэнтэйн айма­гай захирал байха үедэнь бүлэг залуушуулай энэ наада һанамжалхадань, мүнгэн зөөреэр тэдхэжэ хамһалсаһан байна.

Ахатанай һанамжаар, тус наадан хотонуудта бэшэ, хүдөө нютагуудта, тала дайдын дэбисхэр дээ­рэ үнгэргэгдэхэ ёһотой.

- “Алтаргана” хоёр жэ­лэй нэгэ удаа үнгэргэгдэнэ. Манда хоёр лэ дахин болоод байна: 1994 бо­лон 2014 онуудта. Эрхүү, Улаан-Үдэ хотонуудта үнгэрхэдэнь, юрын зон ошохо аргагүй. Энэмнай үбгэд хүгшэдэй, хүүгэдэй наадан гээшэ. Харин 10-аад зоной түлөөлэгшэд боложо ошоходо, ямар һайндэр байхаб даа. Аяар арбан жэл болоод, дахяад эрьежэ ерэхэдэнь, энэ сагай хугасаада “Алтаргана” наадан тухай мэдэхэгүй залуушуул үндышэнэ ха юм даа. Тиимэһээ 2020 оной нааданиие Монголдо үнгэргэхэ тухай дурадхал монголшууд оруулаад бай­на.

Хамтын хэрэг – бата бэхи нэгэдэл

Дэлхэйн монгол туур­гата арадуудые нэгэдүүлхэ үүргэтэй энэ үзэсхэлэн олондо һайшаагдаа. Бал­доржо ахайн хэлэһээр, анхан иимэ удхатай хэрэг үүсхэгдэдэггүй байгаа.

- Һүүлэй үедэ хой­то буряадуудаймнай амжалта харуулһан хэмжээнүүд үнгэргэгдэдэг болоһондонь тон һайн гээшэ. Анхан иимэ харилсаан үгыл байгаа бшуу. Эндэ һаяшаг бэлигтэй залуу уран гартан Баясхаланай Жигжидэй үзэсхэлэн дэл­гэгдээ. Харин мүнөө ша­жанай ехэ түлөөлэгшын үзэсхэлэн нээгдэбэ. Буряадай болон Монголой хам­тын ажал хадаа саашадаа бэе бэеэ ойлголсохын һайн хэрэг гээшэ. Зүгөөр үшөө нэгэ алдуу байна, - гээд тэрэ тайлбарилба.

Аха захатанай һанамжаар, Монгол сайхан орон руу Ород гүрэнэй буряадууд тон үсөөнөөр ерэ­дэг. Үбэр Монголһоо олон аяншалагшад ябадаг бо­лоо. Тиимэһээ бидэ, Ород гүрэнэй буряадууд, Мон­гол орон ямар үзэсхэлэн һайхан байгаалитайб, дурасхаалай ямар газарнуудтайб гэжэ мэдэхын тула тиишээ аяншалха ёһотойбди. Монголоор ябаһан хүнэй сэдьхэлдэ ямар һонин, ан­хан үзэгдөөгүй бодолнууд түрэнэ гээшэб. Энээниие мэдэрхэеэ һанабал, Монгол орон руу аяншалагты.