​​Тоонто һайхан нютагаа дэмжэн һэргээхэ буянтай

Авторай гэрэл зурагууд

Хурамхаан аймагай Арзгун нютагай Уг­наасай һууринда бу­ряад тамираар үхибүүдэй һайндэр можо хоорондын хэмжээндэ үнгэрөө.

Баргажанай хадануу­дай бооридо нэмжыһэн үзэсхэлэн һайхан Угнаасайн тала дэбисхэр дээрэ хэзээ нэ­гэтэ Соодой лама бисалгалда һууһан юм. Тиин энэ газар һайхашаан хаража, эндэ ерээдүй сагта дасан бодхо­огдохо, хүн зон олоороо суг- ларжа, үхибүүд хүхилдэн наадаха юм гэжэ хэлэһэн гэдэг. Зуу гаран жэлэй саана үндэр түрэлтэ лама дасанай һуури тэмдэглэжэ, дүрбэн тээнь модонуудые зооһон юм. Тэдэниинь мүнөө боло­тороо бии зандаа. Хурамхаан аймагай ажаһуугшад тэрэ газарыень хүреэлжэ, дурас­хаалай һүлдэ болгон орхижо, хажуудань гоё һайхан дуган бодхооһон байна. Иимэл һайхан газарта үе болоод лэ, олон үхибүүдэй хабаадалга­тай элдэб янзын нааданууд, мүрысөөнүүд үнгэргэгдэдэг заншалтай.

“Тамирша Ага” Арзгунда ажалаа ябуулна

Энэшье удаа үндэһэн бу­ряад тамираар үхибүүдэй фестиваль эмхидхэгдээ. Тус наада “Ага спортив­ная” гэһэн ниитэ жаса үүсхэһэн байна. Энэ түсэл гүрэнэймнай Юрэнхылэг­шын хүдөө дэбисхэрнүүдые хүгжөөлгын грантын ашаар бэелүүлэгдэбэ.

Түсэлэй ёһоор, нэгэ үдэрэй туршада гурбан тал­май хүдэлөө. Ногоон дэ­бисхэр дээрэнь үхибүүд бу- ряад барилдаагаар мүрысөө. Нэгэ талмай дээрэ багашуул һур харбажа, мэргэнүүдээ элирүүлээ. Тээ холошог мори урилдаан үнгэрөө. Тиихэдэ түхеэрэгдэһэн тайзан дээрэ үндэһэн буряад хубсаһанай харалган эмхидхэгдээ юм.

Нааданда Хурамхаан бо­лон Баргажан аймагуудһаа, Улаан-Үдэ хотоһоо, мүн хүршэ Монгол оронһоо хамта дээрээ 8 команда ха­баадаа. Бүхэ барилдаагаар үхибүүд хэдэн шэгнүүрэй бүлэгүүдтэ хубааран барил­даба. Шамбай, шадалтай хүүгэдэй үнэн зүрхэнһөө оролдожо байхыень хара­хадаа, буряад араднай зан­шалта гуримаа алдаагүйл байна гэжэ омогорхомоор байгаа. Шордогорхон бага­хан хүбүүхэн барилдаанай талмай дээрэ гаран сасуугаа эршэгэнэн, зоригтойгоор добтолжо, өөрһөөнь бэеэр томо хүбүүдые шабхадан диилэжэрхихэдэнь гайхал­тай байгаа. Арадай Хуралай һунгамал Баир Гармаевай хэлэһээр, булигдаһаншье үхибүүдые Соодой лама дээрэһээнь хаража адислана бшуу.

- Энэ дэбисхэр дээрэ хүльбэрэн унаһан хүбүүд саа- шадаа хэзээдэшье амжалта­тай, урагшатай ябадаг юм, - гэжэ Баир Базарович барил­даашадые зоригжуулаа.

Заншалта тамир хүгжөөнэ

Һур харбалгаар үсөөхэн үхибүүд хабаадаашье һаа, шадабарияа дүүрэн харуулаа. Илангаяа хүүгэдэй һур харбалга хүдөө нютагта хүгжөөхэ асуудал мүнөө

унаха үхибүүд тон үсөөн байбал даа, - гэжэ “Ага спор­тивная” эмхиин гүйсэдхэхы захирал Цыпылма Батуева мэдээсэбэ.

Гэхэ зуура Гааргын дунда һургуулиинхид энэ наадан­да тон харюусалгатайгаар бэлдэжэ, хабарһаа хойшо шодоогуудые бэлдэһэн бай­на. Тиигэжэ тус һургуулиин хүбүүхэн һайн шодоог байһанаа гэршэлэн түрүүлээ.

“Буряад хубсаһаяа үмдэдэг болоё!”

Иимэ уряа доро үндэһэн буряад хубсаһанай харал­ган үнгэрбэ. Эндэ Хурамхаан, Баргажан аймагуудай һургуулиин үхибүүд буряад хубсаһа үмдэжэ харуулхаһаа гадна арадайнгаа ёһо зан­шал мэдэдэг байһанаа гэр­шэлээ. Харалган “Би болон минии бүлэ”, “Би болон ми­нии нүхэд” гэһэн хоёр шэглэ­лээр үнгэрөө.

Түрүүшын шэглэл­дэ үхибүүд гэр бүлөөрөө наадануудые, заншалта үйлэнүүдые харуулаа. Хо­ёрдохи шэглэлдэ хабаадаг­шад дуу, хатар наада дэл­гэбэ. Харалганай дүнгүүд согсологдожо, илагшад тодо­руулагдаашье һаа, шагналда хүртөөгүй хүн байгаагүй гэжэ хэлэлтэй. “Ага спор­тивная” эмхи Гааргын һургуулиин үхибүүдтэ буря­ад хубсаһа оёхо хэрэгтэ баһал мүнгэн тэдхэмжэ үзүүлһэн байна. Нэмэжэ хэлэхэдэ, гур­бан жэлэй саана энэ ниитэ эмхи Геннадий Тимченкын жасын соносхоһон харал­ганда шүүгээд, Угнаасайдадаа. Номо һурша ехэ үнэтэй. Юрын зон тэрэниие ху­далдажа абаха аргагүйшэг. Тиимэһээл “Ага спортивная” ниитэ эмхи гүрэнэймнай Юрэнхылэгшын дэмжэл­гын ашаар Гааргын дунда һургуулида гурбан номо һурша болон 200 мянган ша­хуу түхэригэй барилдаанай хибэс бэлэглээ һэн.

Мори урилдаанда Гаар­гын болон Барханай хурдан хүлэгүүд хабаадуулагдаа. Тус мүрысөөн үшөө нэгэ шиидхэгдээгүй асуудал то­бойлгон гаргаба гээшэ.

- Мүнөө сагта үхибүүднай элдэб гаджедуудаар һонирхоод лэ, мори унанагүй, бэеэ һориногүй. Бэлээр унаад гүйлгэшэхэ хүлэгшье үгы ааб даа. Хүдөөгэй хүүгэдые морёор гүйлгэжэ һургахал ёһотой. Мүрысөөндэмнайшье мори унаха үхибүүд тон үсөөн байбал даа, - гэжэ “Ага спор­тивная” эмхиин гүйсэдхэхы захирал Цыпылма Батуева мэдээсэбэ.

Гэхэ зуура Гааргын дунда һургуулиинхид энэ наадан­да тон харюусалгатайгаар бэлдэжэ, хабарһаа хойшо шодоогуудые бэлдэһэн бай­на. Тиигэжэ тус һургуулиин хүбүүхэн һайн шодоог байһанаа гэршэлэн түрүүлээ.

“Буряад хубсаһаяа үмдэдэг болоё!”

Иимэ уряа доро үндэһэн буряад хубсаһанай харал­ган үнгэрбэ. Эндэ Хурам- хаан, Баргажан аймагуудай һургуулиин үхибүүд буряад хубсаһа үмдэжэ харуулхаһаа гадна арадайнгаа ёһо зан­шал мэдэдэг байһанаа гэр­шэлээ. Харалган “Би болон минии бүлэ”, “Би болон ми­нии нүхэд” гэһэн хоёр шэглэ­лээр үнгэрөө.

Түрүүшын шэглэл­дэ үхибүүд гэр бүлөөрөө наадануудые, заншалта үйлэнүүдые харуулаа. Хо­ёрдохи шэглэлдэ хабаадаг­шад дуу, хатар наада дэл­гэбэ. Харалганай дүнгүүд согсологдожо, илагшад тодо­руулагдаашье һаа, шагналда хүртөөгүй хүн байгаагүй гэжэ хэлэлтэй. “Ага спор­тивная” эмхи Гааргын һургуулиин үхибүүдтэ буря­ад хубсаһа оёхо хэрэгтэ баһал мүнгэн тэдхэмжэ үзүүлһэн байна. Нэмэжэ хэлэхэдэ, гур­бан жэлэй саана энэ ниитэ эмхи Геннадий Тимченкын жасын соносхоһон харал­ганда шүүгээд, Угнаасайда хүүгэдэй ёохорой фестиваль эмхидхээ бэлэй. Тиихэдээ Гааргын дунда һургуулида хүүгэдэй үндэһэн буряад хубсаһануудые оёжо бэлэглэһэн байха юм.

Бэхижүүлэгдэжэ байһан хани барисаан

Нааданай нээлгын баяр ёһололой үедэ Хурамхаан аймагай захиралай ниигэ­мэй талаар орлогшо Борис Базаровай хэлэһээр, “Ага спортивная” эмхи Гааргын һургуулиие зөөриин болон оньһон хэрэгсэлнүүдэй та­лаар һайжаруулхын тула ехэ ажал ябуулна.

- Арбаад жэлэй туршада тус эмхитэй хани бариса­амнай бэхижэжэл байдаг. Үхибүүдэй соёлой, тами­рай хэрэгтэ горитой туһа саашанхи хүгжэлтэдэнь ехэ түлхисэ боложо үгэнэ. Түүхэтэ нютагаа һэргээжэ, гүн сэдь­хэл хүмүүжүүлжэ байһан энэ хэрэг үүсхэгшэдтэ тон ехэ баярые хүргэнэбди, - гэжэ Борис Хубитуевич тэмдэглээд, Хурамхаан аймагай засаг дарга Владислав Сультимо­вай зүгһөө “Ага спортивная” гэһэн ниитэ жасын юрэнхы­лэгшэ Баир Цыренгармаевта Баярай бэшэг барюулаа.

Нютагай басаган, Ага ню­тагай бэри, “Ага спортивная” жасын гүйсэдхэхы захирал Цыпылма Батуевае нюта­гайхидынь алда хадагаар хүндэлэн ёһолбо.

Арадай Хуралай һунгамал Баир Гармаев энэл аймагһаа урган гараһан юм. Үе болоод лэ, аймагтаа, нютагтаа үн- гэрһэн хэмжээ ябуулганууд­та ерэжэ, мүнгэн дэмжэлгэ үзүүлдэг. Энэшье удаа Гаар­гын һургуулиин хүгжэлтэдэ мүнгэн бэлэг барюулба.

- Угнаасай һайхан нютагһаа хэды олон эрдэм­тэд, генералнууд, артистнар урган гараа гээшэб! Соодой ламын айладхаһаар, энэ га­зарта дасан бодхоогоо һэмди. Шэрээтэ лама Олег Намжи­ловнай эндэ хуралнуудые эмхидхэжэл байдаг. Нюта­гай зон олоороо ерэжэ, дээ­дын адиста хүртэжэ, сэнгээд, хүхилдөөд ошодог юм. Манай нютагай басаган Цыпылма Борисовна иимэ юумэ хэе, тиимэ юумэ эмхидхэе гэжэ ходо үүсхэл гаргажа байдаг. Һургуулиин захирал Елена Доржиевна дэмжэжэ, тон эдэбхитэйгээр ажалаа ябуул­даг. Бэрхэл байна даа, Гаарга нютагайхид, - гэжэ Баир Ба­зарович тэмдэглээ.

Байгаалишье баясаа

Хурамхаан аймаг шииг­тэй газар хадаа, боргооһо батаганаан, һоно элбэг юм. Һүүдэргүй энэ талада үхибүүд һоно батаганаан­да барюулжа, халуун на­ран доро зобоно аа гү гэжэ һанаата болоо бэлэйбди. Зүгөөр үглөөнһөө шанга наран шарабашье, Барга­жан хадануудһаа һэрюугээр һэбшээлжэ, үе болоод лэ, ар­гааханаар бороохон дуһалжа, угаа зохид үдэр болоо. Хүн зон: “Соодой ламамнай энэ газарта наада эмхидхэхэдэм­най хүхижэ, бидэндээ иимэ уларил эльгээбэ”, - гэжэ тайл­барилна һэн.

Үндэр наһатай Аюша Ни­маевич, Маина Аюшеевна Урбазаевтан найр нааданда хара эртээнһээ ерээ. Ушар юуб гэхэдэ, фестиваль Соодой ламын дуган соо ехэ уншалгаар эхилээ бшуу. Хурамхаан аймагай лама­нар зорин ерэжэ, энэ дай­дын ажаһуугшадай амгалан байдалай түлөө уншалга үнгэргөө.

- Би энэ газараар хамтын ажахын тугал адуулдаг һэм даа. Нангин шүтөөнэй газа­рай һэргээгдэһэндэнь тон ехэ баяртайб. Бүхы зон һайн, ута наһатай, удаан жаргал­тай, үбшэ зоболонгүй, ажал хүдэлмэритэй, бурхандаа мүргэжэ, буянтай, тэнгэри­дээ мүргэжэ, тэгшэ жаргал­тай ябаг лэ даа, - гэжэ Маина Аюшеевна үреэлэй һайхан үгэнүүдээ дамжуулба.

Нютагай ажаһуугша Бато­жаб Батуевай хэлэһээр, эндэ жэл бүхэндэ тамирай наадан үнгэргэгдэдэг байна.

- Хамба лама Дамба Аюшеев энэ газарыемнай бүхэ газар гэжэ тэмдэглээ бшуу. Тии­гэжэ Угнаасайһаа эхи абаад, Бархан Уулада, Янжима бурхандаа ошон, дайдадаа мүргэн, тамирай наада дэл­гэдэг заншалтайбди, - гэжэ Батожаб Аймпилович хэлэбэ.

Тоонто нютагаа үргэн дэмжэдэг

Цыпылма Борисовнада “Ага спортивная” гэһэн ниитэ жаса байгуулха тухай Санкт- Петербургда ажаһуудаг, тэн­дэхи буряад соёлой эблэлэй юрэнхылэгшын орлогшо, Арзгун нютагай бэри Цырен- Дари Самбуева дурадхаһан юм. Дотоодын хэрэгүүдэй подполковник Цыпылма Ба­туева залуугаар наһанайнгаа амаралтада гараад, ямар ажал хэхэ тухайгаа зүбшэл һураһан байгаа. Тиигэжэ хоёр эдэбхитэй эхэнэрнүүд ниитэ жаса байгуулха тухай шиидээ.

- Тиигэжэ “Алханын дэр­гэдэ барилдаанай ехэ наадан” гэһэн түрүүшын түсэл эмхидхэгдээ һэн. Цыпылма Борисовна барилдаагаар СССР-эй габьяата мастер нүхэрөө дэмжэжэ, тус нии­тэ жаса байгуулаад, түсэл зохёожо, Ородой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын дэм­жэлтэдэ хүртөө бэлэй, - гэжэ Цырен-Дари Аюровна мэдээ­сэбэ.

Ага тойрогой захир- гаан Цыпылма Борисов­нагай түсэл дары түргэн дэмжэжэ, гаргашыень даа- жа абаад, жэл бүхэндэ үнгэргэдэг болонхой. Мүн лэ Байгал далайн эрье дээрэ “Бүргэдэй хатар” гэһэн ехэ наада “Ага спортивная” нии­тэ жаса эгээл түрүүшынхиеэ эмхидхэһэн юм. Тэрэ гэһээр тус наадан уласай хэмжээнэй заншалта һайндэр болон­хой. Цыпылма Борисовна хүн зондо туһатай, хэрэгтэй түсэлнүүдые олоор зохёон үүсхэжэ, харалгануудта ха- баададаг юм.

Мүнөө үнгэргэгдэһэн хүүгэдэй буряад тамирай фестивалиин нэгэл дахин эмхидхэгдээд дүүрэшэхэгүйн тулада хэн нэгэн энэ һайн хэрэгүүдыень дэмжэжэ, тэд­хэжэ, саашань ябуулһай даа гэжэ олохон лэ хүн нааданай үедэ һанамжалаа. Хурам- хаан аймагай соёлой таһагые даагша Тамара Монтоева­гай тэмдэглэһээр, һайндэртэ үхибүүд ехэ дуратайгаар ха­баадаа.

“Ага спортивная” жасын гүйсэдхэхы захирал Цыпыл­ма Батуева тайлбарилхадаа, хүдөөгэй үхибүүдэй холын хотонуудта үнгэрдэг хэмжээ ябуулгануудта хабаадаха аргагүй хадань, иимэ харал­гануудые нютаг дээрэнь эм­хидхэхэ шухала гэжэ онсолоо.

- Бодоһон һанал, хүсэлни бүри үндэр хэмжээндэ бэелүүлэгдэшэбэ. Сэдьхэл­ни дүүрэн байна. Гааргын һургуулиин багшанар ехэ эдэбхитэйгээр энэ ажал ябуулба. Бүгэдэндэ - аймагай захиргаанда, һургуулиин баг­шанарта, нютаг зондоо ехэ баярые хүргэнэб, - гэжэ Цы­пылма Борисовна мэдүүлбэ.

Угнаасай – суутай, аргагүй һайхан, шэдитэ хүсэтэй газар. Иимэ нютагууд мартагдахагүй. Нютагай зон һайхан байгаалитай, нан­гин газар уһатай тоонтотой байһанаа ойлгожо, хаанашье ябабал, эрьен бусажа байхал ёһотой.