​​Сэлэнгын юрөөгэй нааданда

Алевтина Тогмитовагай гэрэл зурагууд

Буурал эхэ Буряа­даймнай нютаг бүхэндэ уула обоонууд тахигдаба. Зу­най зулгы сагай эхин­дэ зуһаландаа буужа, нүүдэлшэ манай арад тоонто нютагаа, оршон байгаалияа, уг гарбалаа хүндэлжэ, обоо уулануудаа тахидаг бэлэй. Тэрэ урда­найнгаа заншалаар сэлгеэ ехэ сэнгүүхэн Сэлэнгын юрөөлөөр үршөөгдэһэн Юрөөгэй Наран нютагта Сагаан Үбгэнэй бунхан, Ба­ян-Сагаан обоо, Наранай багшын “Жанчуб Чоддэн” субарга олоной хабаадал­гатайгаар тахигдаа. 2012 оной августын 16-ай “Бу­ряад үнэндэмнай” Наранай багшын “Жанчуб Чоддэн” субарга олоной хабаадал­гатайгаар арамнайлагдаа гэһэн ехэ толилолго га­раа һэн. Тэрэ гэһээр жэл бүхэндэ тахигдадагшье һаа, гурбан жэлдээ нэгэ бүгэдэ зоной хабаадалгатайгаар энэ тахилга үнгэргэгдэнэ. Урдахи ехэ тахилга тухай толилолго 2015 оной ию­ниин 24-дэ хэблэгдээ һэн.

Тоонто нютагайнгаа хүйһэ, Орон хангайнгаа эзэдые, уг гарбалаа хүндэлхэеэ Сэ­лэнгын Юрөөгэй Наран тоон­тотой олон зон холо ойроһоо буугаа. Нютагай зон нэн түрүүн Сагаан ехэ Үбгэндөө хандажа, ган гасуургүй ам­галан ажабайдалай түлөө мүргөө.

Мүнөө жэлдэ түймэртэ дайрагдаһан Баян-Сагаан обоогойнгоо бунхан дахин һэргээгээ. Энэ ехэ дэмбэрэл­тэ ажалые уран нарин дархан Баир Очиров бүтээгөө. Тиигэ­жэ шэнээр бүтээһэн бунхан дахин арамнайлагдаа.

Энэ ехэ бунхандаа Нара­най багшын – Даша ламын үри һадаһад Бурхан багшын хүрэг залаа. Булта зальбар­жа, хойтын һайхан үедэ амар мэндэ, амгалан тайбан, олзо­той омогтой, үнэр баян яба­хаяа даадхаа.

Удаань доошоо буужа, На­ранайнгаа багшын субарга тахибад. Энэ ехэ тахилгада Юрөөгэй дасанай шэрээтэ Ба­атар лама, Үшөөтэйн дасанай шэрээтэ Баяр лама, Дээдэ- Онгостойн Дүйнхэр дуганай Зунды (Түмэр), Бата, Цыбиг ламанар бүхы ёһололнуудые олон зоной хабаадалгатайга­ар бүтээгөө.

Эрын гурбан наадан

Булта зонойнгоо шүтэдэг Баян-Сагаан обоогоо, Нара­найнгаа ехэ багша Даша ла­мынгаа субарга тахяад, доо­шоо буужа, бүгэдэ зоной баяр болгон Эрын гурбан наадан эмхидхэгдээ. Мори урилдаан­да Амгалан Будажапов “Буян” хүлэгөөрөө түрүүлээ. Удаань Цыден Бадмаев “Чёрный” хүлэгөөрөө хүрэжэ ерээ. “Со­кол” хүлэгөөр Баатар Даши­ев гурбадахи ерээ. Тиигэжэ Амгалан гурбадахияа дээдын шан – хони шүүгээ. Удаалһан хүбүүд мүнгэн шангуудта хүртөө.

Табан дасаниие түлөөлһэн 42 барилдаашад ана-мана тэмсэжэ, эдиршүүл сооһоо Ивалгын дасанай Аюр Ша­рапов, Бургалтайн дасанай Сэнгэ Дамдинов, Юрөөгэй дасанай Даба Шарапов гэг­шэд илажа, хонин шан­гуудта хүртөө. Юрөөгэй дасанай түлөөлэгшэд Эр­дэм Банзаракцаев Балдан Данзанов хоёр болон Ата­ган дасанай Артон Куксов эдир барилдаашад 2-дохи һууринуудые эзэлээ. Гурба­дахи һууринуудые эзэлһэн эдир барилдаашадые дээшээ дэбжэхыень хүсэжэ нэрлэе: Бургалтайн Арсалан Цыде­нов, Юрөөгэй Витя Мункожа­пов, Атаган дасанай Нима Ар­дуев гэгшэд 3-дахида гаража, мүнгэн шангуудта хүртөө.

Эдэ эдиршүүлэй тэмсэ­эндэ илажа, абаргын солодо хүртэһэн Даба Шараповта Наранай багшын зээнсэр, хүдөө ажахын ветеран, зоо­техник Буянта Бальжинима­евич Чагдуров эхэ хони хурь­гатайнь барихадаа, хонин эрдэниие үсхэжэ ябахыень һайн һайханаар үреэгээ.

Эндэ тэмдэглэхэдэ, За­хааминай Сээжэ-Бургал­тайн дасанай барилдаашад амжалта түгэс барилдажа шалгараа: Сангади Ульзету­ев, Александр Батуев, Тимур Мункуев. Эдээн соо Юрөөгэй дасанай Георгий Бадмаев 2-дохи һуури эзэлээ. Энэл да­санай Эрдэм Бальжуров эгээл эдир барилдаашанай шанда хүртөө.

Һур харбаан

Эртэ урдын энэ нааданда табан дасаниие түлөөлһэн 56 мэргэшүүл хабаадаа. Ташар­та энэ заншалта наадамнай үргэн дэлисэтэйгээр ябуу­лагдадаг гэжэ тэмдэглэе. Эр­хим бэрхэ, урагшаа һанаатай, зориг түгэлдэр Велингтон Юрьевич, Дулма Аюшеевна Иринцеевтэн һоригшодой урилгаар Буряадаймнай олон аймагуудай харбаг­шадай ерэжэ, һонирхолтой мүрысөө үнгэргэһэндэнь ню­тагай зон булта баясаа.

Эрэшүүлэй дунда эгээл мэргэн байһанаа Юрөөгэй дасанай жиндаг Цырендор­жо Лубсандоржиев гэршэлээ. Табангууд-Үшөөтэйн даса­най харбагшад Мэргэн Рин­чинов Жаргал Аюшеев хоёр мэргэнээ харуулжа, удаадахи шангай һууринуудые эзэлээ. Эхэнэрнүүдэй мүрысөөндэ Захааминай Сээжэ-Бургал­тайн дасанай Цырена Очи­рова, Ринчинханда Даша­молонова, Туяна Гончикова гэгшэд мэргэн байжа, бүхы шангай һууринуудые эзэ­лээ. Наһатайшуулай дунда юрөөгөөрхин мэргэнээ хару­улжа, Ринчин Тубаев илажа, Сергей Табхаров 2-дохи шан абажа шадаа. 3-дахи шанда Сартуул-Гэгээтэйн Түмэр Очиров хүртөө.

Үхибүүд наһанайгаа хэм­жээгээр гурбан бүлэг боло­жо харбаа. 11 наһа хүрэтэр хүүгэд соо Юрөөгэй дасанай Бэлигто Доржиев илажа, Юлия Дашиева Нарана Жа­мьянова хоёр удаадахи шан­гай һууринуудые эзэлээ. 12 - 13-тай үхибүүдэй дундаһаа Юрөөгэй дасанай Галсан Галсанов эгээл мэргэнээ ха­руулаа. Удаадахи шангай һууринуудта Мэргэн Цы­бикжапов Буянто Найданов хоёр гаража шадаа. 14-16- тай эдир харбаашад сооһоо Сээжэ-Бургалтайн дасанай Бэлигто Дамдинов эгээл мэргэн байгаа. Энэл дасанай Цыпылма Санжиева 3-дахи һуури абажа, Юрөөгэй даса­най Дэлык Жамьянов 2-дохи һуури эзэлжэ шадаа.

Табангууд-Үшөөтэйн да­санай Виктор Ринчинов энэ мүрысөөндэ эгээл мэргэн байба.

Эрхимлэһэн тамиршадта дүн хамта 16 хонин шангууд барюулагдаа. Бандида-Хамба лама Дамба Аюшеевэй захяагаар тамиршад эдэ хонидоо үсхэхэ юм. Бүхы шагналнуудые Наранай багшын үри һадаһад эмхидхэн бэлдээ гэжэ тэмдэглэмээр. Тиихэдэ Сагаатай нютагһаа аха за­хатан Цыден-Дамба Аюшеев зээ, Буянто Чагдуров зээн­сэр түрүүтэй туһалһан зон­до баяраа мэдүүлэе: сомо­ной дарга Түмэн Цыдыпов, “Юрөө” СПК-гай түрүүлэгшэ Түмэн Аюшеев, хубиин хэрэг эрхилэгшэ Ринчин Тубаев, Бата Зулаев болон Наранай бунханай даамал Баир Очи­ров болон хаана-яанашье ажаһуухадаа, тоонто ню­тагтаа эльгэлжэ, туһатай байһандань баярламаар.

Эндэ Юрөөгэй дасанай шэ­рээтэ Баатар ламын үүргые тэмдэглэе. Юундэб гэхэдэ, бүхы тахилгануудые шэрээ­тэ ламамнайл эмхидхэнэ ха юм. «Баатар лама 2009 онһоо жэншэдгүйгөөр дасанаа даа­жа, дасанайнгаа жиндагуудые эблүүлхэ хэрэг ябуулна, - гэжэ ажалай ветеран, эдэбхитэй һүзэгшэ Роза Жамсуевна Нимаева хүүрэнэ.

Сэдьхэлэй хужар

Энэ дэмбэрэлтэ үдэр Соё­лой байшангай мэргэжэлтэд, Юрөөгэй арадай театрай, “Гуламта” бүлгэмэй уран бэлигтэйшүүл сугларһан зониие халуунаар амаршал­жа, ялас гэмэ тоглолтоороо бултанай сэдьхэл хужарлуулаа. Сэсэгма, Сергей Табха­ровтанай “Гуламтаяа” урагшань хүтэлжэ, үндэһэн бу­ряад заншалаа һэргээжэ байһандань баярлан омогор­хомоор.

Мүнөө жэл “Гуламта” бүлгэм байгуулагдаһаар тэбхэр арбан жэлэйнгээ ойн баяр жабхалантайгаар уг­тахадаа, олониитын ажал бүтээжэ ябаһанаа харуулаа. Нютагайнгаа зондо майн 5-да, Улаан-Үдын “Феникс” соёлой ордондо майн 25-да уран бэлигээ харуулхадань, олон зон Юрөөгэй дасанай хүгжөөлгэдэ ехэ хандиб оруулаа һэн. 1810 ондо арамнайлагдаһан, үнгэрһэн зуун жэлэй һүрөөтэ гуша­ад онуудаар һүнөөгдэһэн Юрөөгэйнгөө дасанай дахи­наа һэргээгдэхэдэ, Сэлэнгэ аймагайнгаа 95 жэлэй ойдо ехэ тоглолтонуудаараа арад зоноо баясуулаа бэлэй.

Сэнгэ РИНЧИНОВ