​Хонигүй хүн хооһон, моригүй хүн мухар

Сергей Доржиевай гэрэл зураг

Буряад угсаата араднай хэр угһаа хойшо уужам тала дайдаар нүүжэ, табан ху­шуу малаа үсхэбэрилжэ, тэрэнэйнгээ ашаар ажабай­далайнгаа алибаа эрилтэ хан­гажа һураһан. Хэдэн үе зоной ажабайдал эрхилжэ ябаһан адуу малһаа амяарань харахын аргагүй. Байдал һуудалайнь хэлбэри, ёһо заншал, гурим жу­рам – эдэ бүгэдэ хэжэ ябаһан ажалтайнь нягта холбоотой, тэрээнһээ эхи үндэһэтэй. “Мал хараха – ама тоһодохо” гэжэ дэ­мыдэ хэлсэдэггүй байгаа бшуу. Миин лэ ама тоһодоод дүүрэдэг бэшэ, адуу мал үсхэбэрилхэ гээ­шэ буряад зоной нангин удхатай үйлэ хэрэг байһан юм. Мал ажал аша үрэ ехэтэйгээр үсхэбэрилгэ хадаа буряад зоной нэрэ хүндын хэрэг байһан, мүнөөшье байһаар зандаа.

Бэлшээриин газар

Малаа үхүүлэнгүй ондо оруул­хын ба таргалуулхын тула жэлэй дүрбэн сагта байраяа урилжа, малаа адуулдаг байгаа. Үбэлэй сагта байраяа түхеэрхэдээ, шада­бал модотой, хадатай, жабаргүй, намдуу газарта буухые оролдодог байгаа. Бууха буусынгаа жабар­тай жабаргүйень мэдэхын тула үүрэй сайгаад, үдэр боложо бай­хада гү, али боро хараанаар шэн­жэлдэг байһан юм. Элбэг хоолтой, һайн хагдатай газарта дүтэ байр­ладаг байгаа. Эртэ урда сагһаа хойшо бэлшээриин хагдые хэдэн аргаар шэнжэлдэг байһан. Жэшэ­энь, һогообори хагдан дундуураа таһараа һаа – хоолгүй, галдаад үзэхэдэ, хара үнэһэтэй һаа – хоол­той, сагаан үнэһэтэй һаа – хоолгүй. Хяагай асые хахалаад үзэхэдэ, шэмэ шүүһэтэй һаа – хоолтой, үбэр газарай хагдан бүдүүн һаа – хоолтой, бэлшээри дээрэхи адуу­най тонтогоол томо, бүхэлинүүд һаа – хоолгүй гэхэ мэтэ.

Үбгэ эсэгэнэрэй ажаглалтанууд согсологдожо, үеһөө үедэ дамжу­улагдадаг заншалтай. Тиигэһээр мал ажал эрхилхэдэ шухала хэрэг­тэй дүримүүдтэй болодог байгаа:

- саһанай хайлахалаар, шулбы­да адуулбал, мал заһарха;

- хээли ехэтэй хониёо үндэр га­зарта адуулхагүй;

- ургын гарахалаар, хэдэн хоног соо тэрэниие эдюулхэ, тиигээд ая гангада адуулха;

- хабарай сагта хонидоо ехээр уһалжа болохогүй;

- зундаа хада гүбээгээр адуулха;

- шүүдэрэй хатаадүйдэ гол га­зараар ябуулхагүй, балшаруутаха;

- намартаа холо туухагүй, хо­нин тураха;

- намартаа хонидоо һайнаар уһалха;

- намартаа зуһаланай хэнзэ ногоондо адуулжа, марса долё­олгоходо, мяханиинь амтатай, нооһониинь ута, үдхэн болохо.

Хабартаа һайнаар эдеэлжэ, таргалжа бэежэһэн хониной яһаниинь бүхэжэдэг, мяханиинь зузаардаг юм. Уһагүй тала газарай зоной мал саһа эдеэд лэ үбэлжэдэг байгаа бшуу. Зарим газарта зун­даашье уһагүй байдаг буусанууд­та худагуудые малтадаг болоһон. Мүнөө сагай эрхээр, хүдөө байһан малшад булта шахуу өөрын худаг­тай байдаг болонхой.

Мал эмнэлгэ

Малайнгаа үбшэлхэдэ, элдэб аргаар эдэгээдэг байһан. Хониной хатайртахада, хабартаа ногоондо садажа байха үедэнь түргэн сагаан (вздутоплодник) гэжэ ногоотой газарта адуулдаг, марсатай нуурай хажуугаар ябуулдаг байгаа. Тии­хэдэнь үбһэндэнь халдаад байһан тооһон хониной хоолзуур руу оро­жо, хамар соохи хорхойнь унадаг байгаа. Марсатай нуурта хони­доо туужа оруулаад, тамаруулдаг, толгойень уһа руу шэхээд абадаг, хатайртаһан хони ямаанай хамар руунь нэгэ халбага харшиин шуд­хадаг байһан хаш.

Ехэ шииг бороотой зунай бо­лоходо, хонин һүрэг туруугаа һалаатажа үбшэлдэг. Тэрэниие дом аргаар мүн лэ эмнэдэг байһан. Яряанай хэлэндэ үхэр табилгана (папоротник) гээд нэршэһэн ур­гамал таһалжа суглуулаад, бүтүү амһарта соо тэрэнээ хэхэдээ, бусалһан халуун уһа дээрэһээнь эюулжэ, хэдыхэн сагай болзор­то байлгаха. Һэб гэһэн хойнонь эдьхэгдэһэн үбһэнэйнгөө эм халь­багар амһарта соо хэжэ, хонидоо досоогуурнь туужа гаргаха ёһотой. Шииг нойтотой газараар ходо бэлшэһэн мал ехээр балшаруута­жа зободог байгаа бшуу. Турууни­инь ехээр эдеэрлэхэ, хонид дохол­хо, бэлээр эдэгэжэ үгэхэгүй. Ута хорхой санхада (ленточные гли­сты) мүн лэ энээниие хэрэглэхэдэ тааруу гэлсэдэг. Малай аргашан эжытэй һэн тула иимэ дом арга урдандаа хэрэглэдэг байһыень, бага ябахадаа энээндэ нэгэтэ бэшэ хабаадаһандаа һайн һананаб.

Туража үргүүлшэһэн малда но­гоон сай, һайса дэбтээһэн обёосой шүүһэ шудхадаг гэжэ мүн лэ олон­до мэдээжэ. Тиихэдэнь бодожо шадахаяа болёод байһан мал ган­сата тэнхээ ородог юм гээд үбгэд, хүгшэд хэлсэдэг. Мүнөөшье энэ арга хэрэглэгдэдэг зандаа.

Эмнеэ

Хабар хүсэд дулаан болохоһоо урид хонишод малайнгаа түлнүүдые эмнидэг гуримтай. Хурьга, эшэгэ 1-2 һаратай, тугалай жэлтэй, унаганай хоёр жэлтэй бо­лоод байхада, эмнидэг байгаа. Эм­неэ гээшэ юун бэ гэхэдэ, малайн­гаа шэхые отолжо, тэмдэглэхые хэлэнэ.

Айл бүхэн өөрын тусгаар эмь­тэй байһан юм. Эмь хэдэн он­доо: тэбхэр – шэхэнэйнь үзүүрые эгсэ отолжорхиһон – шэхэнэйнь үзүүрые хоёр сантиметр тухайга­ар орой руунь һэтэ отолоод, нэгэ хажууень тэбхытэр абажархиһан; шуурхай – шэхыень хоёр сан­тиметр тухайгаар орой руунь шуу татаһан; һэтэрхэй – шэхэ­нэйнь урда гү, али хойто талаһаа хүндэлэн һэтэлһэн; ухами – шэхэ­нэйнь урда гү, али хойто тээһээнь омсойтор түхэреэлэн абаһан; они­бо – шэхэнэйнь үзүүрһээ омсойтор абаһан; шоргоолжон - шэхэнэйнь хоёр тээһээ ухамилан абаһан; со­олго – шэхэнэйнь дунда сооложо, түхэреэн нүхэ нэрлэһэн. Ехэнхи­дээ хоёр шэхэниинь ондо ондоо эмьтэй байдаг байһан. Жэшээл­хэдэ, баруун шэхэниинь урдаһаа дохолон, зүүн шэхэниинь шуурхай гэхэ мэтэ.

Хурьгадайнгаа эмнеэ тоолоод, хэды түл абаһанаа мэдэдэг байһан юм.

Байгаалитай холбоотой шэнжэнүүд

Намартаа, үбэлдөө хонид хорёоһоо гарамсаараа тогтожо, дэбхэрэлдэхэ мүргэлдэхэдөө – хэ­дэн үдэрэй хүйтэ зүгнэнэ, зундаа һаань – һалхин болохо, бороон орохо.

Үглөөгүүр хонид хорёоһоо га­рамсаараа, аажам хэбтэжэ, һалхи һүрин хибэдэһээ хибэбэл, тэрэ үдэртөө, мүн удаадахи хоёр-гур­бан үдэр дулаарха.

Хони ямаадай хамарынь таг­жанги, бүтүүрэнги, хүндөөр амил­жа байбал, тэнгэри бүрхэхэ гэлсэ­дэг.

Хонидой гэдэһэн багайнь нооһон ехэ һаань, саһа ехэтэй үбэл болохо гэдэг.

Бодонгууд Б. Оюуна

Хони хайшалаан

Сибириин ба Алас Дурна зүгэй үүлтэртэ хони ямаадай 15-дахи ээлжээтэ үзэсхэлэн Шэтэ шадар оршодог Кутузовка тосхондо һая үнгэрөө. Үбэр Байгалай, Тыва, Хакаси, Буряад уласуудай болон Алтайн хизаарай бүхыдөө мал ажахын 50 эмхинүүдэй мэргэжэлтэд хабаадаа. Энэ удаа үбэр байгалай, агын, эдельбай, буряад, алтайн меринос, романовска болон бусадшье үүлтэрэй хонид олоной үзэмжэдэ дурадхагдаһан байха юм. Тиихэ­дэ Алтай хадын үүлтэрэй ямаа үсхэбэрилдэг эмхи мүн лэ хабаадаа.

Үндэһэтэнэй хони үдхэгшэдэй нэ­гэдэлэй захирал Михаил Егоровой ударидалга доро хоёр үдэрэй турша­да шалгалтын тусхай комисси ажа­лаа ябуулаа. Шалгагшадай бүридэлдэ Сибириин федеральна тойрогой хизаар, можонуудай малай үүлтэр һайжаруулагшад, эрдэмтэд ороһон байна. Хонидой нооһоной шанар, бэ­еын шэгнүүр, малай түһөө шанарынь гэхэ мэтэ эрилтэнүүдээр комиссиин гэшүүд сэгнэһэн байха юм.

Тус хэмжээ ябуулгын гол һуури эзэлһэн хони хайшалагшадай шоу тухай хэдэн үгөөр бэшэе. Хабаа­дагша ажахы бүхэн өөр өөрын хай­шалагшадтай ерэдэг заншалтай. Хайшалагшад өөрын арга боломжо­ор, түргэн сагай туршада хонидые үбэлэйнь хубсаһанһаа хүнгэлһэндэл, янза бүриин оньһо шэди хэрэглэжэ, үнэхөөрөөл, шоу эмхидхэгдээ бшуу. Урилдаанай дүнгүүдээр, Могойто ай­магай “Победа” ажахын ветеринарна участогые даагша Баир Дамдинов 2 минута 55 секундын туршада хони хайшалжа, түрүү һуурида гараба. Дул­дарга аймагай “Родина племзавод” ажахын түлөөлэгшэ Светлана Бато­жаргаловае хүсэхэ хүн байбагүй, тэрэ хоёрдохи һуурида хүртэһэн байна. Светланын хурдан хайша 3 минута 12 секундын туршада таршаганаса ажаллаа. Гэхэтэй хамта, тусхай онол арга хэрэглэжэ, хойто хоёр хүлынь ооһорложо уяад хайшалдаг Приаргун­ска аймагай “Дружба” үүлтэртэ ажахын дүршэлтэй хайшалагша Сергей Жилин 5 минута 47 секундын туршада эр­хим дүн харуулжа шадаа. Эрхимүүдтэ үнэтэ бэлэгүүд барюулагдаһан байна. Хүдөө ажахын яаманай мэргэжэлтэдэй тэмдэглэһээр, хэдэн янзын онол арга­нууд ба хони хайшалагшадай шадаба­ри эндэ дурадхагдажа, һонирхол тата­ма шоу олондо һайшаагдаа.

Энэ үзэсхэлэндэ хабаадаһан олон тоото ажахынуудай үүлтэртэ мал үдхэдэг Үбэр Байгалай гурбан ажахы түрүү һууринуудта элирэн гараба. До­лоон хоногой туршада үргэлжэлһэн үзэмжэдэ хэдэн һалбаряар ажал ябуулагдаһан байна. Үбэр Байга­лай нарин нооһото үүлтэрэй хони үсхэбэрилгөөр бэлдэһэн стенд бүришье олон зоной һонирхол татаһан байха юм. Таби гаран жэлэй саада тээ энэ үүлтэр бии болгоһон Могойто ай­магай “Ушарбай” колхозой ажалшадай хүдэлмэри үндэрөөр сэгнэгдэбэ гээшэ. Ород Уласай Хүдөө ажахын яаманай зүгһөө гол шан “Нива” авто-хүлэгөөр шагнагдаба.

Оюна Базарова