​Улаалзай сэсэгээ аршалая

Һүүлэй 2-3 жэлэй тур­шада зарим эдэбхи­тэд Улаан дэбтэртэ ороһон элдэб урга­малнуудаа малтажа, хи­тадуудта худалдана. Үбэр Байгалай хизаар эмтэ урга­малнуудые суглуулдаг нэгэ ехэ талмай болонхой.

Оловяннын аймагай ажа- һуугшадай дуулгаһаар, газар малтагшадай тоо байгша ондо олошороо. Единение гэһэн һууринда бүришье олон зон газар малтана бшуу. Гансашье эндэ бэшэ, бүхы Ага тойрогто хаа-хаанагүй иимэ байдал тохёолдоод байна. Үглөөнһөө үдэшэ бо­лотор шэхэр үбһэнэй (солод­кын) үндэһэ ба улаалзайн тибһэ малтахаяа Могойтын ба Агын аймагуудһаашье ошоно, хитад наймаашад бүришье улам шунахайгаар малтана. Тиин тэрэ ургамал­нуудыень худалдажа абахаяа хитад наймаашад эдэ ню­тагуудай хажууда хүлеэжэ байдаг байна. Тиихэдээ нэгэ килограмм солодкын үндэһэ 300-гаар, харин улаалзайн тибһэ 500 түхэригөөр худал­дан абана. Нэгэ килограмм тибһэ суглуулхын тула 100- 150 сэсэг таһалжа хаяха болоно. Иихэдэмнай газар дайдаһаамнай юун үлэхэб?

Теэд зарим нютагууд­та буудалдааншье ушарна. Хэрбэеэ анхан сагта хүдөө тала колхозой мэдэлэй бай­даг һаа, харин мүнөө хэн­дэшье хэрэггүй, эзэн тэн­дэнь олдохоёо болинхой. Тиибэ яабашье нютагай фермернүүдэй үмсын га­зарнууд бии. Тэдэ тэндээ үхэр малаа адуулжа, үбһөө сабшажа, үбэлдөө бэлэдхэл хэжэ байдаг һаань, мүнөө тэрэ газарнуудынь урбуул­жа, сабшахын оромгүй бол­гожо, хуу нүхэн болгоод ор­хино. Гансашье фермернүүд бэшэ, бүхы хүдөөгөөрхин иимэ ушарта хаана үбһэеэ сабшаха болонобибди гэжэ толгойгоо үбдэдэг болон­хой. Ажалгүйдэһэн зон оло­шороо, хүн зон мүнгэ алта­ар ядалдана гэжэ бултанда эли ха юм. Тиигээшье һаа, шара таршаа шэнги болохо хэрэггүй. Энээнэй урагша Буряад Уласта баһа Сапожни­ковия растопыренная гэһэн ургамал малтажа, үбһэ саб­шаланай ехэ талмайнуудые хуу үгы хэжэ, һандаргажа хаяа бшуу.

Ямар аргада солодкын үндэһэн хэрэглэгдэдэг гээ­шэб? Энээниие ханяаданда, хотын үбшэндэ, иммунитет бодхоолгондо ба бэшэшье үбшэнүүдые аргалхада хэ­рэглэгдэдэг. Илангаяа хо­рото хабдарай үбшэндэ ехэ туһатай. Ганса үндэһөөрнь энээхэн үбшэ аргалхаар бэшэ, теэд лабораторидо энэ үндэһэнһөө ондоо бодо­суудые бии болгон, арга хэ­дэг юм. Хэнэйшье мэдэһээр, арадайнгаа заншалта арга­нуудые хэрэглэгдэгээрээ, түбэд эмнэлгэ үзэн абалгаар Хитад гүрэн урдалдаг гэжэ бултанда мэдээжэ. Тиихэдээ эмэй ургамалнуудые олоор хэрэглэдэг бшуу. Энэ хэ­рэг бэелүүлхын тула хитад наймаашад баабгайн һабар, һүлһэн, хүдэриин заар, ама­рай эреэн гүрөөһэнэй һахал ба һабар гэгшэдые худалдан абана. Үшөө бүри 19-дэхи, 20-дохи зуун жэлнүүдтэ Ама­рай болон далайн дэргэдэхи ой тайгада орхоодойн (жень­шень) үндэһэ суглуулдаг һэн. Харин 1990-ээд онуу- даар Шэтэ шадар зээрэн шэлбэ суглуулдаг байһан.

Улаалзайн тибһэн ородо­ор “лилия Буша”, үгы гэбэл, “лилия карликовая” хошхо­ногой ба суухын халуурал­гада туһатай юм. Энээнһээ гадна Зүүн зүгэй, Азиин эдеэ бэлдэлгэдэ тибһэн тон на­рин хоолынь боложо үгэдэг. Иимэ амтатай хоол Хитадай тон үнэ сэнтэй ресторанууд- та ехэ үнэтэй болодог гээ- шэ. Харин түгэдэй эмнэл­гэдэ улаалзайн сэсэгүүдээр түрхидэг эм хэгдэжэ, тэрэ экземэ үбшэ аргалдаг ха.

Улаалзай хадаа дайсадһаа газар дэлхэйгээ хамгаалаг­ша сэрэгшын зүрхэн сооһоо бии болоһон. Теэд улаал­зайн тибһэ сэрэгшэ дайлал­дажа байһан газартаа абаад ошобол, үхэлһөө хамгаалха, харин тэрэ үндэһыень эди­бэл, зүрхэниинь зориг нэмэ­жэ, сэрэгшэниие диилэхээр бэшэ болгохо гэжэ урданай домог үгын хөөрөөн байха.

Улаалзайн бүхы янзанууд Улаан номдо оруулагдаһан тула, тэдэниие малтахаяа байха, таһалжашье болохогүй, хорюулагдаһан юм.

Теэд үнэн дээрээ хүршэ гүрэнэймнай айлшад ма­най үбэр байгалайхидай ажаһуугшадай гараар хайран сэсэгүүдыемнай таһалжа, хармаан руугаа мүнгэ хэнэ, харин бидэ тиихэдэнь нюсэ­гэн тала дайдатай үлэшэхэ болонобди. Саашадаа тала дайдамнай, нуга бэлшээрим­най үхэр малай бэлшэхэ, үбһэ сабшаланай газаршьегүй үлэхэ гээшэ гүбди?

гэрэл зураг pixeby.com

Любовь ЦЫБЕНОВА