​​Арюун бүмбэр хонидоо адхуур хайшаар хайшална

Зунай сагта хүдөө хээрын бай­гаали үзэмжэтэй гоё даа! Үүрээр бодожо, газаа гараха­лаар, хүхы шубуунай донго­доон ойрохоно соностоно. Ая ган­гаар анхилан хангалтама һайхан агаараар сээжэ дүүрэн амилжа, үглөөнэй шүүдэртэй ногооной хоншуухан үнэрһөө амасажа, хо­нишон яаралгүйхэн гэшхэдэлээр хашаа хотондоо ошожо, хонидоо бэлшээридэ гаргана.

Шара Горхоной хүндыдэ

Хориин үргэн талада олон тоото хүнды дабаануудай нэгэндэ Шара Гор­хон гээд нэршэһэн газарта Пүрбын Ойдоб ахатан хони харууһалдаг юм. Үмсын хэрэг эрхилэгшэ, хүдөө ажа­хын нэгэ ехэ һалбари болодог хони үдхэлгые хүгжөөхэ зорилготой ажал эмхидхэгшэ Владимир Жалсараевай хэдэн буусанууд Хори аймагай дэбис­хэр дээрэ түхеэрэгдэнхэй юм.

Мэнэ һаяхан зуһаландаа зөөжэ ерэһэн Ойдоб хонишоной даашада 600 толгой хонин тоологдоно. Энэ айл хүршэ Монгол оронһоо эндэ ерэ­жэ, ядамаргүй ажаллажа байнхай. Хонишоной дууһашагүй ажалай нэгэ ехэ хуби болодог түл абалга дабагда­жа, хабараар эмнеэгэй һайндэр эдэ­нэй буусада мүн лэ үнгэрөө бэлэй. Мүнөө зунай сагта ээлжээтэ шатань тудажа ерэнхэй, хонидоо үбэлэйнь хубсаһанһаа хүнгэлхэ, хони хайша­лалгын халуун хаһа түлэг дундаа ябажа байна. Ойдоб Оюуна нүхэртэеэ ба Сүхэ-Баатар хотодо һуража байһан арбатайхан, өөдэргэ абари зантай Солбон-Очир хүбүүнтэеэ зуһаландаа буужа ерэнхэй. Гурбан хүүгэдтэй Ой­доб ахын бүлэ одхон хүбүүгээ хажу­удаа асаржа, Буряадта һуралсалынь үргэлжэлүүлхэ һанаатай.

“Уг удамайнгаа заншалаар мал хараха уялга үүргэеэ хаанашье яба – ямаршье хилэ хорихогүй, анханһаа мал хаража ябаһан үбгэ эсэгэнэ­рэйнгээ ажалые үргэлжэлүүлхэ хүсэлтэй эндэ ерэһэн байнаб. Хони хараха гээшэ ехэ харюусалгатай ажал. Түрүүшынхиеэ энэ газарта зуһахамнай, ургаса ногоон һайн, хо­ниднай ядалдахагүй. Түл абалгын үедэ бидэндэ хамһалсахаяа ерэһэн найза нүхэр Тогтох Чулун-Болд хүбүүнтэеэ дахяад ерэжэ, бидэндэ ехэ туһа хүргэжэ байна. Хони хиргаха хэрэгтэмнай лабхан түлхисэ үзүүлхэ аргатай найдамтай нүхэртэйбди”, - гэжэ Ойдоб аха хөөрэнэ.

Хараха янзада хүдөөгэй нүүдэл байдалда дадал, һурамхи болонхой, адуу малай хойноһоо үбэл зунгүй ябажа, борложо хүдэржэһэн ахатан хайшаяа бүлюудэжэ, ээлжээтэ ажал­даа бэлдэнэ.

Урда үдэшэниинь хур бороо оро­жо, хэжэ байһан ажалынь нэгэ бага хэмһээ гаража, хойшолуулагдаба гэхэдэ болоно. Бороодо нороһон хо­нидойнгоо нооһыень эбэреэжэ ха­таахын тула бэлшээридэ тэдэнь гар­гагданхай. Хэдыхэн сагай үнгэрһэн хойно хүнды уруу Үдын гол руу туу­жа, халуун наранда ангаһан хонидоо уһалхыень абаашанад. Ами ороһон, ундалһан хонидоо аалиндаа монсо­гойлон һагад бууса руугаа эрьюулэн тууна.

Голһоо хотондоо бусажа ерэһэн хонидоо угтан абажа, хорёодоо бул­тыень хаагаадхина.

Гар хайшаһаа сэсэн юумэн үгы

Монгол арадай заншалаар адхуур хайшаар бүхы хонидоо хайшалдаг зондо энэ юрэ бусын ябадал боло­но. Хашаадаа хааһан хонид сооһоо хайшалха хонидоо үшөө амяарлан хаажа, ажалайнь ябаса эндэһээ эхил­нэ. Хурьгадһаа таһалагдаадүй, һайн ондо ороһон эхэ хонидой тобир тар­ган гээшэнь. Шэмэ шүүһэтэй үбһэ ногоондо садаһан, һү ехэтэй эхэ хо­нидоо һубарюулан, шэмээгүйхэн Шара Горхоной хүндыдэ шаргал улаан наран доро малшад жэлэйнгээ ээлжээтэ ажалые эжэлүүдгүй ябуул­над.

Түхеэрэгдэһэн һандали дээ­рэ хониёо хэбтүүлжэ, хүлнүүдынь ооһороор уяжа хүлеэд, хонинойнгоо хүбхэгэр нооһыень яаралгүйхэн гар хайшаар хиргажал мэдэнэ. “Үдэртөө хүн бүхэн 25-30 толгой хони хай­шалнабди, хургаад байха үедэнь һамбаашалха хэрэгтэй. Бэшэ тээнь өөрөө адуулгадаа гарахадамни, бэ­шэмни энэ ажалаа үргэлжэлүүлнэ”, - гэжэ дүршэл ехэтэй хонишон хөөрэнэ.

Нооһон мүнөө эгээл хөөрэнги, дэбдихэр һайтай байһан хониной нооһон шорой шонхорто, хоргооһо шабааһанда баригдаагүй, сэбэрхэн. Гансашье хашаг дайралданагүй. Тиимэһээ хайшалжа байхыень ха­рахада урматай, нилээд түргэн саг соо хүнгэлөөд лэ орхино. Сахил­гаан хайшада орходоо, гар хайша­ар хайшалагдаһан хонид ямаршье шарха ярагүйгөөр, дахин дабтагда­жа хайшалалтагүйгөөр (перестриг) гарһаа гаргагдана бшуу.

Хонин ажахые даагша Цы­ден-Еши Нимаевай хэлэһээр, “... энээнһээ урагша эндээ, “Наран” фа­брикада нооһоёо тушаадаг байһан һаа, мүнөө ондоо эмхидэ тушаа- хаар хараалнабди. Бүдүүн нооһото хони үсхэбэрилдэг бидэндэ урда жэлнүүдэйхидэ орходоо, мүнөө жэл нооһоной сэн нэгэ бага дээшэлээ. Хони үдхэдэг буусанууд дээрэмнай хайшалалгын хаһа энэ удаа монгол маягаар ябуулагдажа байна, хилын саанаһаа хүршэ нүхэдөө толгойн 70 түхэригөөр хүлһэлжэ, һаяын сагта энэ кампанияа дүүргэхэ, нооһоёо ту­шааха һанаатайбди”.

Урданайнгаа заншалаар

Таладаа жаргалтайб гэдэгтэл, байгаалитаяа нэгэ амин мэтэ ажа­байдалаа зохёон һууһан малшад урма зоригоор дүүрэн. Дааша­даа хонин һүрэгһөө гадна һаамал дүрбэн үнеэтэй. “Үдэшэ бүхэндэ тэ­дэнээ һаажа, зайн гал үгы дээрэһээ һүеэ бусалгаха баатай болонобди. Ээзгэй, зөөхэй буйлуулха аргагүй байһамнайл харамтай”, - гээд, амта­тай тарагаар хүндэлхэ зуураа Оюуна эгэшэ хөөрэнэ һэн. Үдэшэлэниинь ямаанай борсолһон мяхатай, таһалһан талхатай шүлэ гаргажа, хүлһөө адхажа ажаллаһан бүлынгөө гэшүүдые амтан эдеэгээрээ гал гу­ламтын эзэн эхэнэр Оюуна эгэшэ хо­оллуулба.

Үдэшын боро хараанаар доодо хүндыһөө үнеэдынь һубарин ерэжэ, Ойдоб аха нүхэртэеэ хамта хорёодоо ошожо, үнеэдээ һаана. Боргооһон батаганаанһаа малаа аршалжа табиһан унайн утаан холо саашаа манатан дэгдэнэ...

“Хүлгөөтэ хотын хүүеэнһээ холо­дожо, хүдөө нютаг ерэһэндээ ехэл урматайб. Талада таатай гоё бай­на”, - гээд, унадаг дугы (велосипед) жолоодон, урагша хойшоо гүйлгэхэ зуураа Солбон-Очир хүбүүхэн хөөрэнэ. “Би эндэ һурадаг болохо­доо, хэдэн хэлэ шудалхаб. Монгол хэлэнһээ гадуур ород, буряад, англи хэлэнүүдые заабол мэдэдэг, хэнтэй­шье ядамаргүй ярилдажа шадахатай болохоб”, - гэжэ ехэл эрмэлзэлтэй­гээр нюдэндөө галтайхан хүбүүн һанаһанаа мэдүүлнэ һэн.

Үдэрэй ажал барагдажа, Ойдоб аха мориёо эмээлһээнь сүлөөлжэ, шүдэрлэн табина. Нараншье дал­да орожо, харанхы һүни үдэрые һэлгэнэ. Аргал суглуулжа, эндэ тэндэ табигдаһан унайн хоншуу­хан үнэртэй утаан холын холо руу дэгдэн харагдахаяа болино. Иигэжэ үдэр бүриин дүүрэшэгүй ажалай һалираан соогуур хонишоной үшөө нэгэ ажалта үдэрынь үнгэрбэ.

Авторай гэрэл зурагууд