​Үнеэтэй айл үлдэхэгүй

Үхэр малай абари зан

- Үхэр үбһэ ногоо дутуу жа­жалха заншалтай, гүзээн со­огоо сугларһыень амарха үедөө хибэдэһээ хибэжэ, тэрэнээ болбо­соруулдаг.

- Халуун зундаа һоно, боргооһонһоо, батаганаанһаа тэ­рьелжэ, һүүлээ дээшэнь үргөөд гүйхэдөө, хэдэгэнээрхэнэ гэдэг.

- Тугалайнгаа дэхэжэ байха­да, үнеэн бэшээрхээд, хойто хоёр хүлөөрөө үдьхэлжэрхидэг. Иихэ­дэнь хайрлана гэжэ хэлсэдэг. За­римдаа үнеэнэй муу зангынь гэр­шэлдэг.

- Үхэр олидог, мүргэдэг гэжэ байдаг. Олиходоо, эбэрээрээ оли­голон түлхидэг, мүргэхэдөө, эбэ­рээ урдаа табяад, хүсэтэйгөөр түлхидэг.

- Буха ябадал дундаа абяа гарга­даг, тиихэдэнь бүрхирнэ гэдэг.

- Буха мүн лэ зохододог зантай. Ондоо бухатай мүргэлдэжэ, хүсэеэ үзэлсэхэ хүсэлтэй хүлөөрөө газар малтажа, шангаар абяа гаргаха­дань, зоходоно гэлсэдэг.

- Үншэрһэн нарай тугалые он­доо үнеэндэ хоёрдохи тугал болгон абхуулдаг. Тэрээнһээ гадна туга­лаа үхүүлһэн үнеэндэ ондоо тугал абхуулжа болодог. Тиимэһээ хоёр эхые нэгэ тугал хүхэхэдэнь, тэрэ­ниие тэлеэ тугал гэжэ нэрлэдэг.

Малтай холбоотой байгаалиин шэнжэнүүд

- Үхэр мал бэлшээридэ гараха­даа мөөрэлдэбэл, саһа шуурганай тэмдэг.

- Зундаа үхэр, тугалнуудай ехэ­эр хэдэгэнээрхэн оодоролдоходо, үбэлынь хүйтэн болохо гэлсэдэг.

- Бороогой орохо үедэ бухын сүлөөтэйгөөр зоходоходо, тэнгэри удангүй сэлмэхэ.

- Үдэшэлэн мал хэдэн тээшээ ха­раад хэбтэбэл, дулаан һүни болохо, һалхи руу хаража хэбтэбэл, хүйтэн һүни болохо гэлсэдэг.

Һүеэ дээжэлхэ гурим

Монгол угсаатанай малайнгаа һүөөр хэгдэһэн эдеэе – эдеэнэй дээжэ гэжэ шүтэн, ехэ наринаар хүндэлдэг юм. Һүн дээрэ уһа хэ­хые сээрлэдэг, нүгэлшөөдэг. Харин уһан дээрэ һү хэхэдэ хамаагүй гэл­сэдэг. Хани нүхэрэй, үри хүүгэдэй алас холо ябахада, холын харгы замда гарахадань, гурим журам са­хидаг эхэнэрнүүд , энэрхы сэдьхэл­тэй эжынэр урдандаа дүрөөдэнь һү дуһаажа, хойноһоонь һү үргэдэг байһан. Мүнөөшье энэ гурим са­хигдадаг юм.

Арадай сэсэн үгэдэ “Һайн хүнэй үри, һүтэй гүүнэй унаган” гэдэг. “Эхын сагаан һүн” гэжэ мүн лэ хэлсэдэг ха юм. Малша зон һүеэ үргэхэдөө, “Эдеэнэй дээжэ сагаан һүн, этигэлэй дээжэ сагаан сэдь­хэл” гэжэ дэмыдэ хэлэдэггүй бай­гаа ха юм.

Һүнэй сагаан үнгые арюун шударгы, хамаг амитанай һайн байхын бэлэгэй тэмдэг гэжэ тоо­лодог. Һүнэйнгөө дээжые эхэ дэл­хэйдээ, байгаалидаа, хада ууладаа үргэхэдэнь, баян дайда дэлхэйм­най бидэндээ буян хэшэг хайрла­жа, ажамидаралыемнай хамгаалан тэдхээрэй гэһэн үгүүлэл эртэ ур­дын сагһаа мүнөө хүрэтэр дамжан ерэһэн түүхэтэй.

Хүндын дээжэ – сагаан эдеэн

Һүөөр сагаан эдеэ бэлдэдэг. Са­гаан эдеэгээ хүндын дээжэ болгон, ямаршье сагта айлшадтаа баридаг заншал бии.

Буряад зон олон зуун жэлдэ табан хушуун малаа үсхэбэрилжэ, тэдэнэйнгээ һү һаажа, олон ян­зын сагаан эдеэ бэлдэдэг һайхан заншалтай. Тиихэдэ һүнэй ехээр һаагдадаг хабар, зунай үедэ бэшэ, харин намар, үбэлдөөшье үнеэнэй һаалгагдахаяа болиходо, сагаан эдеэгээ эдиһээр лэ байдаг бай­гаа. Хүйтэнэй сагта хэрэглэхэеэ тэрэниие элдэб янзаар бэлдэжэ һураһан. Һүөөр хэгдэһэн сагаан эдеэн: зөөхэй, тоһон, ээзгэй, аар­сан, тараг, айрһан гэхэ мэтэ. Бул­тыень тоолохо болоо һаа, нилээд олон юм.

Һархинсагай амтатайень мэдэнэ гүт?

Мал гаргахадаа, һархинсагыень бүтүү туулмаг соо хэжэ, гансашье забһаргүйгөөр орёоходоо, дулаан газарта хонуулха хэрэгтэй. Тиин тэрэнээ задалжа, туулмагһаань гаргаад, дүрбэн тээшэнь хубаажа отолхо хэрэгтэй. Шабааһанһаань сэбэрлэжэ, һайсахан һэжэрһэнэй удаа угаажа зайланабди. Бүтүү соо хоноһон һархинсаг халуун уурал­даа хүлэрэн зулмаржа, һэжэржэ арилгахада тон бэлэн болоод бай­даг. Үгышье гэбэл, “ном уншаха” гэдэгтэл “хуудаһан” бүхэнииень һэхэн ирахадатнай, үнгэртэеэ хам­та хуулан абтахадаа, саб сагаахан боложо үгэхэ бшуу.

Бэлэн болоһон һархинсагаа аа­лихан гал дээрэ удаахан сагай тур­шада шананабди. Удаань нариихан зүһэмэлнүүдээр тэрэнээ хэршэжэ, һонгино, дабһа, халуун үбһэ (пе­рец), наран сэсэгэй тоһо дээрэнь нэмэжэ худхахада, ямаршье ондоо салатһаа дортохогүй хоолтой, ам­татай гоё эдеэн боложо үгэхэ.

Буйлуулжа шадаха хэрэгтэй

Малаа үүсэлжэ гаргахадаа, бүхы гэдэһэ доторыень буйлу­улан ажалладаг заншалтайбди. Нютаг бүхэндэ өөрсэ маягаар ажаллахаһаа гадна элдэб янзаар тэрэнээ хэдэг гэжэ мүн лэ мэдээжэ.

Бодо мал гаргахадаа, гансашье зүйл үлээнгүй, бултыень эдимгэй зөөри болгожо ажаллахада ехэ ур­матай. Жэшээнь, улаан хоолой ур­буулхадаа, адли утатайгаар дотор өөхэеэ зурытар дэлгэжэ хэршээд, досоонь хүдөөгэй мангир нэмэжэ, монсогойруулан орёонобди. Тэ­рэнээл улаан хоолой соогоо хэжэ урбуулаад шанахада, тон амта­тай, шэмэ шүүһэтэй хоол боложо үгэдэг юм.

Эльгэ эреэлжэдэ олон зон дура­тай байдаг. Тэрээнһээ гадна уушха эреэлжэ хэхэдэ адлирхуу аад, ам­таниинь нэгэ бага ондоотой. Үшөө нэгэ эреэлжын янза гэхэдэ, тархи эреэлжэ гээд хэлсэдэгбди. Гол мя­хан, уураг тархи, һонгино, дабһан, халуун үбһэ, тэрээн соогоо багаха­наар шуһа нэмэжэ худхаад, нарин гэдэһэн соо шэхэжэ хэгдэһэн эдеэн бүришье һаа амтатай.

Гэдэһэ доторой бүридэлдэ хүнэй бэе махабадта хэрэгтэй бүхы витаминууд ородог юм.

Олон ондоо нютагуудаар таран ажаһуудаг буряадууднай хэдэн янзаар эдэ бүгэдые буйлуулхаһаа гадна ондо ондоогоор тэдэнээ нэр­лэдэг гэжэ бултанда мэдээжэ. То­дорхойлон хэлэбэл, эльгэн өөхэн хоёроо худхажа, нарин гэдэһэндэ шэхэгдэһэн хоолоо зарим тээ эре­элжэ гээд нэрлэнэ, нүгөө тээнь хи­имэ.

Үхэрэй, хониной гэдэһэ дотор мүнөө үедэ ехэ хүндэтэйдэ тоо­логдожо, хоол баридаг хотын олон газарнуудаар ехэ дэлгэрэнги. Жэ­шээлбэл, “Сугтаа” хоолой газарта “Талын хирмаса” шүлэниинь олон­до үнинэй һайшаагдаһан. Тэрэ шүлэн соонь таһалһан талханһаа гадуур гүзээн, хошхоног, бөөрэ зу­рууд болгон хэршэгдэнхэй. Тиихэ­дэ “Дотор” гээд нэрлэгдэһэн эде­энэйнь зүйлдэ мүн лэ эдэ бүгэдэ бүридэлдэнь ороно, зүгөөр урид шанаһанайнгаа удаа тоһондо ша­рагдажа, хажуудань нэмэлтэ хоол­тойгоор дурадхагдадаг юм.

Радна-Нима Базаровай гэрэл зураг

Оюна БАЗАРОВА