​Киргизидэ болоһон хуралдаанһаа

Памирай, Тянь-Шаниин болон Саяан-Алтайн үндэһэн арадуудай ехэ хуралдаанай үедэ

Памир, Тянь-Шань, Саяан, Алтай хадата нютагуудаар ажамидардаг арадуудай жэл бүхэндэ зарлагдадаг суглаан Кыргызстан гүрэнэй Памир хадын Чон-Кемин хабшал – хүндын дархан газарта июлиин 20-22- ой үдэрнүүдтэ үнгэрөө.

Дэлхэйдэ мэдээжэ саһан сагаан дуулгата Саяан, Алтай, Тянь-Шань, Памир хаданууд нэгэ зэргэ зүүн тээһээ баруул­жаа үргэлжэ һунадаг. Энэ хадата дайда байгаалиин ехэ гайхам­шаг байхаһаа гадна, олон ара­дуудай соёл, заншал урданһаа хойшо хүгжөөн һалбаруулһан нэгэ ехэ бүһэлүүр болоно. Мүнөө сагай юрьеэн соогуур олон арадууд заншалаа алдажа, түүхэеэ мартажа, соёлоо унта­раажа магадгүй. Тиимэһээ эдэ ехэ хадануудаар үргэлжэ байра һуудалаараа, ажабайдалаараа дүтэрхы нүүдэлшэ арадууд эбэй хүсөөр эдэ бүгэдэеэ сахин хамгаалжа шадаха аргатай. Тии­мын тула энэ хуралдаан мүнөө сагта арадуудые нэгэдүүлхын ехэ удха шанартай боложо үгэнэ.

Энэ һанал бодол яажа бэелүүлхэб гэжэ анхан ухаа­лан зүдхэгшэ хэн гээшэб гэхэ­дэ, үльгэршэн, киргиз арадай “Манас” шэнжэлэгшэ, хэлэ бэ­шэгэй эрдэмэй доктор, “Хэр­гыз озёгю” түсэл байгуулагша, Киргизиин Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Талантаа­лы Бакчиев мүн. Киргиз зон хадын нүүдэлшэд хадаа баһал түргэн огсом зантай, тиимэһээ СССР гүрэнэй һалан бутарһанай һүүлээр нилээн тогтууригүйшэг байдалтай байгаа, засаг зураануудай, ноёд һайдуудай зүрилдөөнүүдшье оло дахин үзэгдөө. Тиимэ үймөөтэ үедэ Талантаалы “Манасаа” урда­найнгаа заншалаар түүрээжэ, шуһаар жүрөөдэһэн бодхуул­шадые зогсоожо шадаһан ма­наасшан гэжэ суутай, арадтаа хүндэтэй юм. Бүхы ажалынь эб хамта ябуулдаг “баруун гарынь” “Хэргыз озёгю” түсэл бэелүүлэгшэ, “Миротворческий центр” гэжэ олониитын жасын захирал Индира Раимбердиева болоно. Тиихэдэ буряад эрдэм­тэн Эржен Хамаганова эмхидхэ­лэй ехэ ажал ябуулаа.

Энэ ехэ хуралдаанда Буряадһаа «Байгал шадарай Бу­ряадай үндэһэн яһатанай соёл- урлалай түбэй» гэшүүд болохо Ринчин Гармаев, Александр Ха­маганов, Олег Юмов, Һасаранай Булад гэгшэд хабаадаа.

- Ямаршье жэгтэй һонин саг болоо гээшэб, үдэшэ түмэр замай тэргэдэ һуугаад, үглөөниинь Эрхүү хото хүрөөд, үдэ багаар 300 хүнүүдые багта­адаг мантан томо агаарай онго­соор Киргизиин ниислэл хото Бишкегтэ наранай ороогүйдэ хүрөөд байгаабди. Түмэр тэр­гээр даб гэһээр байрадаа ерэжэ, ан-бун гээд, нүхэдни шанаһан хониной мяханай хоншуухан үнэр абаад, сайгаа ууя даа гэжэ дурадхал оруулба. Би «Бүүбэй» хониной шанаһан нэгэ атха­ал, дүрбэн ута хабһа гаргабаб. Нүхэдни базаарай гэдэһэтэй мяха, хилээмэ, шэхэр гэхэ мэтэ юумэ аягын шэрээ дээрэ та­биба. Сай балгаһаар, нэгэ хэр­шэмэг мяха жажалһар байтар­ни, нүхэдни хониной мяханда аһалдаад, нюдэ сабшаха зуура яһанай мэлигэр сагаан болотор мүлжэжэрхибэл даа.

Ай, таанадни, барһадууд, долоон хоногой хооһон ябаа юм гүт? Энэ мяхаяа сохом хоёр дахин һуужа эдихэбди гэжэ һанааб, - гээд, сонгоол Олег Ринчин хоёртоо: «Һаахартай һула һайгаа» бага сага һороод, унтаха болоо гээбии даа”, - гэжэ ехэ хүхилдөөд, энеэлдээд, унта­ри руугаа мухаряа һэм, - гэжэ Һасаранай Булад ябадалаа хөөрэнэ. Тэдэниие ехэ халууна­ар угтажа абаа. -Нүхэдэйм ду­ратайгаар зооглодог хониной мяханшье гэжэ үдэрын үдэртэ элбэг даа, - гэжэ тэрэ ехээр хүхинэ.

Һасаранай Булад, Олег Юмов. Киргизидэ болоһон хуралдаанһаа

Үзэсхэлэн һайхан энэ газар­та “Чон-Кемин” гэжэ гүрэнэй дархан газар эмхидхэгдэнхэй, холо ойроһоо бууһан айлша­дые байгаалиин үзэсхэлэнтэй танилсуулаад, хуралдаагаа 10 сагта Талантаалы Бакчи­ев нээжэ, Индира Раимбер­диева түсэлтэеэ танилсуу­лаа. Тиигээд гурбан бүлэгтэ хубааржа, ажалаа ябуулаа. Гол хөөрэлдөөниинь “Саяан, Алтай, Тянь-Шань, Памир хадануудай ара үбэрөөр ажаһуудаг араду­удай мүнөө үеын шухала асуудалнууд болон хүгжэлтэ” гэһэн асуудалаар болоо. Тиигээд дүй дүршэлөөрөө хубаалдаан эхи­лээ. Үдэшэлэн түүдэгээ тойрон дабшалжа, суута “Манас” үльгэр түүрээхые шагнажа, уг изагуур тухайгаа хөөрэлдөө дэлгээгээ.

Үглөөдэрынь баһал хэдэн бүлгэмөөр хубааржа хүдэлөөд, “Хадата Шоориин” хүндэ ям­бада хүртэжэ, үзэсхэлэнтэйнь танилсаа. Арадай аман зохёол болон хэлэ бэшэг хараалһан нэ­гэдэхи бүлгэмдэ арад бүхэниие арад гэжэ харуулдаг, мэдүүлдэг үндэһэн арадуудай эхэ хэлэеэ хүгжөөхэ, арадай аман үгын баялигые улам һайнаар шэн­жэлхэ, ерээдүйн үедэ энэл хэм соонь дамжуулха гэһэн асуудал­нууд хэлсэгдээ.

Эхэ байгаалитай хабаатай шэглэл ехэ һонирхолтойгоор ажалаа ябуулаа. Ринчин Гар­маев Айида Жамангулова хоёр эхилхэдээ, ямар асуудалнуудые хаража зүбшэхэ байһанаа то­дорхойлжо үгөө. Эндэ сугларһан зон манай арадууд булта имаг­тал мал ажахытай нүүдэлшэ арадууд гэжэ онсолон тэмдэглээ. Тиимэһээл табан хушуу малаа яажа саашадань үдхэхэб, эртэ урдаһаа ажаллажа ябаһан үндэһэн малаа яажа һэргээхэб гэжэ һанамжануудаараа хубаал­даа. Тиихэдээ мал ажахыл хадаа оршон тойронхи байгаалида һайн нүлөө үзүүлхэ, харин ажа­хын хада уула малтаһан, газар хахалһан, уһа гол хааһан, хажуу тээшэнь залаһан ямаршье он­доо һалбари түрэл дайдадам­най хоро хүргэхэ гэжэ мэдүүлээ.

Ямаршье хуралдаан залу­ушуулай асуудал хэлсэнгүй үнгэрдэггүй. Залуушуул болон тэдэнэй һуралсал тодорхойлһон гурбадахи шэглэлээр хүдэлһэн эрдэмтэд мүнөө үеын залуу­шуулай эхэ хэлэеэ, түрэл ара­дайнгаа ёһо заншалые мар­тажа байһые, аман зохёолоо мэдэхэгүйе, үндэһэн соёлһоон хадууржа байһые һанаагаа зо­бонгёор тэмдэглэбэд.

Үдэшэлэн “Хадата Шоори” гэһэн хүгжэм дуута уран зохё­олой үдэшэ үнгэрөө. Уран зо­хёолшо, уран зурааша, аман зо­хёол шэнжэлэгшэ дид-доктор Любовь Арбачакова түрэл ара­дайнгаа соёлтой танилсуулаа. Хүүгэдэй хүгжэмэй һургуулиин багша Мария Тобакова ирагуу гоёор дуулажа, бултаниие ху­жарлуулаа.

Гурбадахи үдэртөө бүлгэмүүд хэһэн ажалаа согсолжо, булта зүбшэн хэлсээ. Тиигэжэ эдэ олон нүүдэлшэ арадууд эбэй хүсөөр, хамтын ажаябуулгаар яажа саашадаа хүгжэхэ арга­тайб гэһэн хамтын түсэл зохёон баталаа. Арад зоной соёл, хэлэн, уран зохёол, эрдэм һуралсал, элүүр энхэ ябадал – ажабайдал бүхыдөө ажал хүдэлмэриһөөл дулдыдана. Нүүдэлшэ араду­удай гол ажалынь, ажабайда­лайнь түшэг тулгуури – мал ажахы ха! Тиимэһээ үндэһэн малнуудай уг шуһа һэргээхэ гэһэн арга боломжо хэрэглэхэ шухала гэһэн гол шиидхэбэри абтаа.

Оройдоо бэлэгүүдээрээ андалдажа, “Живые мелодии Духа” гэжэ хүгжэм дуута урил­даанда хабаадажа, дуунуудаа андалдажа, үльгэр домогуудаа хэлсээ. 

Александр ХАМАГАНОВАЙ гэрэл зурагууд