​Олондо туһатай олзын хэрэг

Һаяхана уласай “Биз­нес - инкубаторта” Англиин бүридэлдэ ородог Шотлан­дииин Эдинбург хотодо “PricewaterhouseCoopers” (PwC) гэжэ ниигэмэй компа­нида хүдэлдэг Дарима До­ниеватай болон урагшаа һанаатай залуушуултай уулзалга үнгэрбэ. Олондо туһатай энэ хэмжээ мэдээжэ эдэбхитэн Дулма Содномова эмхидхээ.

Мүнөө үедэ бүхы дэлхэйдэ хүн зоной ажабайдал тогтууригүй: үгытэй баяншье бай, уг удхатай гүш, али хаанахи, хэнэй юмши илгаагүй олон бэрхэшээлтэй бо­лонхой. Үсэгэлдэр баян тарган олзын эрхилэгшэ, гүрэн түрын ехэ сайд-түшэмэл аад, мүнөөдэр гэр бүлэгүй, байра байдалгүй, шарбаа нюсэгэн ябаха ушар али олоор үзэгдэнэ. “Гэдэргээ унаха үбшэнтэй, гэнтэ баяжаха гэнэ­тэй” гэжэ арад зомнай үнинһөө хойшо мэдэдэг. Ажал хэнгүй арь­бажаха гэжэ байдаггүй ха юм даа. Теэд энээниие ойлгонгүй, түргэн баяжаха гэһэн “түргэн түүхэй, удаан даамай” гэжэ ойлгохогүй хүйхэрнүүд энээхэн наһандаа бүхы юумые абажа, өөрыгөө хуу юумээр хангаха гэжэ оролдоно ха юм. Харин нэн түрүүн арюур сэбэрээр, сэхэ һанаатайгаар, наһанайнгаа нүхэртэ үнэн сэхээр ябажа, ажа­байдалаашье үнэн сэхээр зохёохо хэрэгтэй гэжэ олон залуушуу­лаймнай ехэнхи олонойнь ойл­гожо байһан һайн лэ гээшэл даа. Тиимэ урагшаа һанаатай, зориг түгэлдэр залуушуулай олошор­жо байһаниие урматайгаар тэмдэглэе. Энээниие үнгэрһэн уулзалга гэршэлээ.

Буряад басагаднай дэлхэйн али олон булануудаар амжал­татай хүдэлжэ ябана. Тиихэ­дээ түрэл Буряадаа, тоонто нютагаа сэдьхэлдээ һайханаар һанажа, ажахын олон янзын үйлэдбэринүүдтэ урагшатай урматайгаар ажал хэрэгээ ябу­улна.

Хэжэнгын Виктор Мунки­най нэрэмжэтэ лицей-интернат дүүргэһэн Дарима буряадаараа уран гоёор хөөрэжэ, бултанай дура татаа. Тэрэ Москвагай университедэй экономиче­ска факультет дүүргээд, табан жэл мэргэжэлээрээ хүдэлөө. Нэгэтэ дээрэ хэлэгдэһэн улас­хоорондын ниигэмэй ехэ ажал 200 гүрэнүүдтэ ябуулдаг “PricewaterhouseCoopers” (PwC) компаниин соносхоһон урил­даанда хабаадажа, илажа гараа. Тиигээд шэнэ ажалда хүдэлхэеэ Лондон ошоо. Англи хэлэниинь һулашаг байжа, мартагдаһыень лингвист мэргэжэлтэй Жаргала эгэшэнь түргэн һурган дадхаа­гаа. Лондондо дүрбэн жэл ажал­лаа. Тиихэдээ олон газарнууда­ар ябаһан, олон зонтой уулзажа харилсаһан байна.

Англиин бүридэлдэ ородог Шотланди

Шотланди ехэ һайханаар, сэдьхэлдэнь дүтөөр үзэгдөө. Эн­дэхи зон буряад-монгол арадта заншалаараа ехэ дүтэрхы. Эдеэ хоолыншье адлирхуу гэжэ Да­рима хөөрэнэ. Тэдэ хошхоног­то – сагаан мяханда ехэ дура­тай. Манай ормогтол “хаггес” гэжэ хоол бэлдэнэ. Мүн баһа шудхаһан шуһа үглөөниинь баридаг заншалтай юм бай­на. Манай ёохортол адляар дүхэриглэн хатарха дуратай.

Бүхы шотландцууд наһанай илгаагүй, тамирай талаар ехэ бэрхэнүүд. Ходо ябагаар яба­жа байдаг. Тамирай элдэбын зүйлнүүдээр бэеэ һоридог. Тиигэжэ элүүр энхэ ябахые орол­доно. Энэнь ниигэмэй тала­аршье ехэ нүлөө үзүүлдэг юм байна. Энэ тэрэ мүрысөөнүүд үнгэргэгдэхэдөө, тулюур байдалтай гү, али үбшэ хабшан­да баригдаһан зондо туһа хүргэхые оролдоно.

Ниигэмэй олзын хэрэг

Дарима баһал иимэ хэмжээ ябуулгануудта хабаададаг. “Лун­ный марафондо” хабаадаһанаа, һонирхолтойгоор хөөрөө. Энэ мүрысөөндэ наһанай илгаагүй, наһатайшуул аша зээнэртэеэ хабаадажа, хүхэнэй хабдартай эхэнэрнүүдтэ туһалхаяа, мүнгэ зөөри суглуулаа. Юрэнхыдөө, Англида һайн дуранай – во­лонтёрско хүдэлөөн ехэтэ хүгжэнхэй. Элдэбын тоглол­то наадануудые, урилдаа мүрысөөнүүдые олоной хабаа­далгатайгаар үнгэргэжэ, ядаһан тулиһан зондо, тулюур бай­далтай бүлэнүүдэй үхибүүдтэ болон амитадта туһална, бай­гаалияа аршалха аргануудые бэдэрнэ, мүнгэ зөөри суглуулна.

Теэд хүнэй үргэлөөр лэ ехэ юумэ туйлахагүйш. Тиимэһээл “ниигэмэй олзын хэрэг эрхи­лэлгэ” мүнөө сагта ехэ удха ша­нартай, ехэ туһатай хэрэг боло­но гээшэ. Өөһэдын үйлэдбэри байгуулжа, олзотой боложо, туһа хүргэхэ арга ашагтай бай­на. Мүн баһа “үлэн хүндэ загаһа үгэхын орондо, гүльмэ үгэ” гэһэн арадай сэсэн үгэ байна ха юм. Зүһэм хилээмэ, нэгэ загаһа эде­эд лэ дүүрээ. Тиигээд лэ дахин бадаршалха баатай болоно ха юм. Эндэһээ удхалан, ажал олго­жо үгөө һаа, ажабайдал ойлгохо ямаршье хүн өөрын байратай, гэр бүлэтэй боложо, олониитэдэ туһатай бодото Хүн болоно! Да­рима хэдэн жэшээ хөөрэжэ үгөө.

Лондондо “Бригада” гэжэ яһала зохид ресторан хүдэлдэг. Энэ рестораниие гэр байрагүй хүнүүд - бомжнууд байгуула­ад, амжалтатайгаар хэрэгээ ябуулна, баһал тулиһан зон­до туһална. Өөһэдөө иимэ байдалһаа мултаржа шадаһан зон юугээр, хайшан гэжэ аша­тай байхаар туһалхаб гэжэ һайн ойлгожо мэдэнэ ха юм.

Дэвид гэжэ хүн аргагүй орёо хүндэ ажабайдалһаа өөрөө мул­таран гаража шадаад, бэшэ за­луушуулыешье “ажабайдалай бузар намагһаа” татажа гарга­на. Архинша эсэгэһээн эжынь һалахада, тэрэ эсэгэтэеэ үлөө. Теэд үхибүүн хадаал үхибүүн. Яашье абаяа архиһаань болюул­жа шадаагүй. Ядахадаа гэр бүлэ байгуулаад, өөрын ажабайда­лаар ажаһуужа эхилээ. Тииһээр байтар, эсэгэнь наһа баража, уйдхар гашуудалда дарагдаа. Минии мууһаа эсэгэмни наһа бараба гэжэ өөрыгөө зэмэл­жэ зобоо. Ядахадаа эсэгэһээн өөрэгүй архида ороо. Архин­ша амитантай хэн тэсэхэб даа, гэр бүлэншье һалан һандараа, уданшьегүй гэр байраяашье ал­даа. Иигээд лэ үнөөхил “бомж” гээшэ болошобо. Хэн аад, яажа иигэшэдэг юм?! Энэ гурбан жэ­лэй хугасаада Дэвид олон зо­ноор уулзаа, харилсаа: ямар ехэ бэлигтэй, арга шадалтай аад, гэнтэ “ажабайдалай намагай шабартай” зууралдашанаб? Эдэ олон зон соо хэды ехэ эрдэмтэй номтой, сэсэн ухаатай хүнүүд харгы замаа алдаад, тамаржа ядажа, мүлхижэ ябана гээшэб?!

Тиихэдэ баһа хүн бүхэнэй талаан, хуби заяан гэжэ бии ха юм: нэгэтэ Дэвид үйлсын хүбүүдэй футбол наадажа бай­хые хараад, эдир наһаяа һанажа, туршаад үзэхэ гэбэ. Тэрэ хүбүүд ехээр баярлажа, манай, манай командада орогты, бидэ тэрэ үдэр наададагбди гэжэ ехээр уриба. Иимэ ехээр үхибүүдтэ сэгнүүлһэндээ, Дэвид тэдэнэй урма зориг хухараахагүй гэжэ хоёр үдэр архи уунгүй, тэдэнэ­рээрээ наадахаяа ерэхэдээ, бэр­хэ байһанаа харуулжа, хүбүүдэй дунда хүндэтэй болобо. Теэд яажа энээхэнээ алдахагүйб? Хо­ёршье үдэр архияа балгангүй, хүбүүдээр наадахал даа... Ии­гэжэ гудамжын хүбүүдээр наадаһаар байтараа, Дэвид гол шухала юумэ ойлгоо: наһан за­луу, ажабайдал урдамни, юу хээ шадаха аргатай, хүлтэй гар­тай, элүүр энхэ ха юмбиб, урагшаа! Тиин тэрэ олон танилтай боложо, хэрэгтэй хүнүүдтэй холбоо байгуулжа, ажалша бэр­хэеэ харуулжа, хэлсээ батал­жа, тамирай байшан бариба. Шадалтай зон мүнгэ түлэжэ бэеэ һоридог боложо, тэрэнээ бүри ехээр үргэдхэжэ шадаа. Тиигээд лэ мүнөө олон хото­нуудта тамирай байшан, ордонуудые нээжэ, олон зоной бэеэ һорихо, сүлөө сагаа туһатайгаар үнгэргэхэ арга олгоно. Иланга­яа эдиршүүлые олоор хабааду­улхаяа оролдоно. Багаһаань бэе тамираа һориһон хүнүүд элүүр энхэ ябахаһаа гадна, муу харгыда ородоггүй гэжэ эли.

Нютагтаа

Эндэ сугларһан залуушу­ул эндээ, нютагтаа ямар ажал ябуулжа байһанаа хөөрөө. Түмэр замай мэдэлдэхи 21- дэхи һургуулиин багша Лилия Ошорова хари гүрэнүүдэй аян­шадтай холбоо байгуулжа, тон дүтөөр харилсана. Лиля өөрөө 40 гаран хари гүрэнүүдээр аян­шалаа. Орон нютаг тухайгаа олондо мэдээсэжэ, аяншалга хүгжөөхэ ажал урагшатайгаар ябуулна. Мүн баһа байгаалияа хамгаалха ажал эршэтэйгээр ябуулна. Грант шүүжэ, ехэ ажал ябуулаа. Мүн баһа ажалгүй гү, али наһатай зониие ямар нэгэн үйлэ хэрэгүүдтэ хабаадуулхаяа, юумэ оёхо, нэхэхэ, модоор урла­ха гэхэ мэтэ ажал дурадхана.

Романовай һургуулида хүмүүжэһэн Даниил Жигжитов ФСК-да үхибүүдые самбо ба­рилдаагаар һоридог байһанаа, мүнөө джиу-джитсу барилда­агаар һорино. Тиихэдээ гансал һорино бэшэ, харин зүб шэглэлэ­эр хүмүүжүүлхые оролдоно. Хүн түрэһэн хубидаа хүндэ туһатай ябаха гэжэ хүн бүхэн ойлгохо ёһотой. Тиихэдээ соёлдо анха­ралаа ехээр хандуулна. Үхибүүд илангаяа хатарха дуратай.

Ваня Дубовенко гэрэл зу­раг буулгахадаа, ехэ бэрхэ. Тэрэ зурагуудаараа хүнүүдэй эгээл һайн талыень харуулжа, үшөөл һайн тээшээ эрмэлзэхыень оролдоно. Тэрэ һүүлэй гурбан жэлдэ Хитадта һурана. Үргэн ехэ Хитад ороноор аяншална. Тиихэдээ элдэбын зонтой уул­зана. Хитадта манайл эндэхи шэнги тэһэ баяжаһаншье, орохо гэргүйшье хүнүүд олон. Хитадта газарынь ехэ үнэтэй. Тиимэһээ олон зон уһан дээрэ онгосо соо ажаһууна гэжэ Ваня хөөрэнэ.

Хүдөө ажахын академиин багша Сэсэг Дашибылова грант шүүжэ, хүдөөгэй хүн зониие “финансово грамотностьда” һургана. Мүнөө сагта ямаршье ажалда иимэ эрдэм хэрэгтэй: хэды татабари, юунэй түлөө, хэндэ, хаана түлэхэб, юу хэхэ­дэ, олзо орохоб, гаргашануудаа яажа хаахаб гэхэ мэтэ олон асу­удалнуудые шиидхэжэ шадаха һургаал үгэнэ. Энэ хэрэгтэ Сэсэг 112 хүниие хабаадуулжа шадаа. Тэдэнэр 2909 хүниие һургаа гэ­хэдэ, олон шэнги. Теэд Сэсэг энэ тон үсөөн гэжэ голхорно. Манай зон түлөөһэтэ һургуули гэхэдэ, хямдыень бэдэрхэ, миинтээр гэхэдэ, найдалгүйгөөр хандаха – иимэл һонинуудбди гэжэ гай­хана.

АСУУДАЛ – ХАРЮУ

Сугларагшадай асуудалнуудта Дарима дэлгэрэнгыгээр харюуса­хые оролдоо.

Англида буряадууд олон гү, хоо­рондоо хэр харилсадаг бэ?

Тэндэ буряадууд һүүлэй үедэ оло­шоржо байнхай. Бристоль хотодо стажировка гарахадаа, Саша Гунду­евтай танилсааб. Ехэ бэрхэ хүбүүн. Минии нүхэд гэхэдэ, Хориин Баруун- Хасууртын Аня болон хоёр хүүгэдтэй Лена. Наранги Балдуева ехэ эдэбхи­тэй. Тэрэ өөрөө хореограф мэргэжэл­тэй хадаа, маанадаа ёохорто һургаа. Тиигэжэ Бүхэдэлхэйн ёохорто эбтэй­гээр хабааданабди.

Англиие туманный Альбион гэ­дэг, теэд Европо хадаа дулаан байгаа бэзэ?

Үнэндөө, даншье тиимэ бэшэ. На­ранай ялайһан үдэр эндэ ехэ һайндэр гэжэ һанагдадаг. Эндэхи хүнүүд ехэ шэрхи зон. Үхибүүдээ багаһаань шэрхеэр хүмүүжүүлдэг, бэеынь һоридог. Бидэ сибирягууд хүйтэндэ даданхайбди гэжэ һанахада, тэдэ маанадһаа бүри шэрхи зон. Теэдшье дулааниинь (отопление) ехэ үнэтэй. Юундэб гэхэдэ, өөһэдын нефть, газ үгы, худалдажа абана ха юм.

Россиинби гэхэдэ һонирходог гү?

Англида, илангаяа томо хотону­удта зүһэ бүриин арадууд дүүрэн, хэниинь хэн юм гэжэ ойлгохошьегүйш. Россиһаа гэхэдэ гайхадаг, хитад ха юмши гэхэл даа. Сибирь гэхэдэ, за­риман дүтэрхыгөөр ойлгодог. Бай­гал гэхэдэл, олонхи зон ойлгодог.

Хүн зониинь хари зондо ямара­ар ханданаб?

Хэзээ заяанһаа эндэ олон араду­уд байһан ха юм даа. Тэдэ өөһэдөө аяншалха ехэ дуратайнууд, бүхы түбинүүдээр аяншалхадаа, элдэб арадуудтай харилсана. Тиимэһээ хүн бүхэндэ хандасань адлил даа.

Шагнахада, харахада – манай гүрэнүүдэй хоорондохи харилсаан ехээр муудаад байна. Англичанууд энэ байдалые ямараар сэгнэнэб?

Бидэ политика руу оролсохогүй гэжэ оролдонобди. Теэдшье эндэ юрын зон политикаар ехэ һонирходоггүй. Харин олзын хэрэг эрхилэгшэд, финансистнууд хари гүрэнүүдээр эбтэй байжа, ажал хэрэ­гээ урагшалуулхаяа оролдодог.

Англи Евросюзһаа гараба. Шот­ланди Англиһаан һалаха һанаатай бэшэ гү?

Евросоюзһаа гараашье һаа, хол­боониинь таһаршагүй юм. Экоми­ко, финансанууд хуу холбоотой ха юм. Тиимэһээ Шотландишье амяар­лабал, хүндэхэн байдалда орохоб­ди гэжэ ойлгоно, илингаяа мүнгэн һангай талаар. Тиибэшье шотланд­цууд өөрын баян түүхэтэй, үндэһэн хэлэеэ алдаашье һаа, соёлоо һайнаар хүгжөөнэ. Ажабайдалаашье өөрсэ янзаар байгуулхые оролдоно.

Өөрөө юугээр һонирхонош?

Эсэгынгээ нүлөөгөөр багаһаан шатар наададагби. Дуулаха дура­тайб. Уран зохёол хужарлан унша­дагби. Ном бэшэжэ эхилэнхэйб. Хүн зондо туһатай ном болохо гэжэ һананаб. Яажашье доройтоһон хүн өөдөө бодохо, жаргалаа эдлэхэ гэжэ хүнүүдтэ ойлгуулха хэрэгтэй. “Эрье­хэ наран, ээлжэлхэ түрэ” гэжэ байдаг.

Эжы абашни юу хэдэг бэ?

Бато-Мунко Дамдинович абам­най, Вера Жигжитовна эжым­най хоюулаа физигүүд юм. Мүнөө наһанайнгаа амаралтада гараашье һаа, миин һуудаггүй.

Уулзалгада ерээд байһан абань:

-“Бүргэд” гэжэ тамирай клуб Николай Михеевтэй эмхидхээб­ди. Эндэ эдиршүүл тамирай бүхы зүйлнүүдээр һорилго гаража, зүб тээ­шээ хүмүүжүүлэгдэнэ. Ветерануудай клуб эмхидхэхэбди. Наһатайшуулай диванаа дэрлэшэхэгүйнь түлөө оролдохобди. Хүн гээшэ ямаршье амитанһаа өөрэгүй, ходо эдэбхитэй байха ёһотой. Хэбтээл һаа – һалаа!

Дулма Содномовагай гэрэл зураг