​ТҮРЭЛХИ ХЭЛЭЭРЭЭ ТҮҮХЭЕЭ ТҮҮРЭЭХЭ ҮҮРГЭ ЕХЭ

«Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанай архивһаа гэрэл зураг абтаба

Түрэл буряад хэ­лэн дээрээ түүхэтэ үйлэ хэрэгүүдые үнэн зүбөөр зураглан харуулжа, сонин, сэтгүүлнүүдтэ, сэнхир дэл­гэсээр болон радиогоор агаарай долгиндо олондо мэдээсэхэ мэргэжэл саа­шаа яажа хүгжэхэб? Ор­шон үеын олон сэдэбүүдэй дунда энэ асуудалай оло­ной һанаа зобоодоггүйнь буруу. Үглөө-нүгөөдэр үнгэргэгдэхэеэ байгаа Байгалай мэдээсэлэй ху­ралдаанай үедэ үндэһэн хэлэн дээрэмнай олон­до мэдээсэл тараалга тухай хөөрэдөөншье бо­лохоор хараалагдана. Тэрэниие угтуулан, нэгэ хэды һанамажаяа тунхаглаха бодол түрөө.

Бэе бэеынгээ урда бэеэрхэлдэһэнэй хэрэггүй

Элдэб гүрэнүүдтэ, ню­таг можонуудта, дүрбэн зүг, найман хизаарта түбхинэн амидаржа байгаа арадайм­най олон тоото бүлэг, хэ­сэг зон түргэдэһэн энэ са­гай эрилтэдэ хэр тааруу ажабайдалтай юм? Хэдэн зуугаад жэлэй туршада хүгжэн болбосоржо, дээ­дэ үенүүдэй дамжуулан үгэһэн угай баялиг, ууган заншал, уһан буряад хэлэеэ түүхын эрилтээр хэдэн тээ­шээ таһалагдаһан арадайм­най алин хэсэгынь эгээл һайнаар энэ хүрэтэр асаржа ерээ гээшэб гэһэн асуудал мүнөө шухала гээшэ гү? Үгыл ха даа. Илангаяа манай гүрэндэ ажаһуудаг эгээл ехэ бүлэг буряадуудта энэ сэхэ хабаатай. Минии һанахада, бүгэдэ арадаймнай урда тобойн гараад байһан хэ­дэн томо асуудалай урда бүхы бусадынь тооһон мэтэ үзэгдэнэ.

Теэд яаха аргагүй бидэл бэрхэбди, бидэл ухаатайб­ди, манһаа үлүү шанга, ша­далтай бэрхэ зон үгы гэхэ хүнүүд нютаг нуга бүхэндэ биил юм ааб даа. Эдэ зо­нойнгоо эрдэм мэдэсэ, шадал шандааһые, мүнгэ тангыень – мүрынь ган­са – һайн тээшэнь, бүгэдэ арадта хэрэгтэй түсэб, түлэбүүдые бэелүүлгэдэ элсүүлдэг һаа, хэды ехэ ашаг үрэ гараха һэм?! Һула хооһоор бэе бэеынгээ урда бэеэрхэлдэһэнэй хэрэг үгыл даа.

Мододой саана ой хараха

Эндэ һая Эрхүү можодо боложо үнгэрһэн бүгэдэ буряад арадай “Алтаргана” нааданай үедэ хаа-хаанаһаа сугларһан угсаатантаяа уулзажа, олон асуудалнуу­даар харилсаха, хөөрэлдэхэ арга найрта хабаадаһан хүн бүхэндэ байгаа.

Буряад хэлэн дээрэ олондо мэдээсэл тараа­даг хэрэгсэлнүүдэй дунда эмхидхэгдэһэн “Алтан саг” урилдаанай шүүгшэдэй тоодо оруулагдаһан зон гансашье сэнхир дэлгэсын болон радиогой дамжуул­гануудые хаража, шагнажа, сонинуудта толилогдоһон нэбтэрүүлгэнүүдые унша­жа хоёр үдэрөө үнгэргөө бэшэбди. Бэе бэетэеэ та­нилсажа, мэргэжэлтэ зүйлнүүдээ зүбшэн хэлсэ­эбди, һанамжаяа хубаалда­абди. Шиидхэгдээгүй асуу­далнуудааршье хөөрэлдөөн болоо. Иимэ зүбшэн хэлсэлгэнүүд олон юумэ­нэй удха тайлбарилдаг, мэдээгүй ябаһан юумые­шье ойлгуулдаг. Буха ехэ хөөрэлдөө эмхидхээшьегүй һаа, урган байгаа һаглагар мододой саана байһан түглэ харахаар лэ байгаа.

Энэ “Алтаргана” наада­най “Алтан саг” урилдаан­да “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшан аяар табан түрүү һуури эзэлээ. Тэдэнэй гурбаниинь – үндэһэн хэ­лэн дээрэ тунхаглагдаһан нэбтэрүүлгэ, толилолгонуудайнгаа түлөө.

Тиихэдэ Үбэр Байга­лай хизаарай Агын Буряад тойрогой “Толон” сониной мүнөөдэрэй байдал муу гэ­хээр бэшэ. Нарин нягтаар, ехэ ямбалжа, бөөмэйлэн эн­хэржэ барладаг зон тэндэ ажалладаг юм байна. “Ал­тарганын” шангуудташье хүртөө. Буряад Уласайнгаа ниислэлһээ холо байдаг ха­даа мүнөө үеын хамжаанай хэлэндэ нэбтэрүүлэгдэжэ байгаа шэнэ үгэнүүдтэй, шэнэлэгдэжэ баталагдаһан дүримүүдтэй, нэрэ то­мьёонуудтай оройшог танилсанабди гэжэ Агым­най сэтгүүлшэд голхордог байна. Эрхүү можын Усть-Ордын Буряад тойрогой “Усть-Ордын үнэн” үсөөн хэһэгээр барлагдадагшье һаа, нара хараһан зандаа. Гүрэнэй дэмжэлгэтэйшье.

Теэд эрьюулээдшье, ур­буулаадшье таби, нэгэл харюу гарахаараа гарана. Гурбан тээшээ хубаагдажа, гурбан ондоо нютаг можо­до ажамидардаг хадамнай, гансашье газар дэбисхэрэй бэшэ, мүн хэлэ соёлой, бол­босоролой хилэ бии. Хүнэй нюдэндэ харагдахагүйшье һаа, бодото байдал дээрэ, хүгжэлтэ дээрэ яаха аргагүй үзэгдэдэг, ойлгогдодог, мэ­дэрэгдэдэг юм байна.

Үнгэрһэн хабар Буряад Уласай, Эрхүү можын бо­лон Үбэр Байгалай хизаа­рай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яамануудай хоорондо түүхэтэ хэлсээн манай сайд Баяр Жалса­новай үүсхэлээр баталаг­даа һэн. Тэрэ хэлсээнэй ёһоор, түбхын түрүүндэ түрэл буряад хэлэндээ үхибүүдээ һургахадаа, ад­лихан дүримүүдээр, нэгэ адли номуудаар һургаха тухай хэлсээ бэлэй. Энэ ехэ зүб! Гансашье һуралсалда иимэ журам дэлгэрүүлхэ бэшэ, мүн баһа буряад хэ­блэлээ саашань хүгжөөхэ тухай иимэ хэлсээ баталбал, ехэл һайн байгаа. Хэблэлэй “Буряад үнэн” байшан энэ үүсхэлээ хоёр буряад тойрогой сонинуудтай хамта бэелүүлхэ хүсэлтэй. Залуу шэрэнги модоной саанахи үдхэн ой эндэһээ, магад, эхитэй.

Үндэр үүргээрээ үндэһэн хэблэл гарасалдаха гү?

Энэ сагай эрилтээр саарһан дээрэ барлагдан та­радаг сонинууднай интер­нет сүлжээндэ түригдэжэ, гүрэн түрын хэмжээндэ гансашье үндэһэн хэлэнүүд дээрэ хэблэгдэдэгүүдынь бэшэ, мүн баһа ород­шье хэлэн дээрэ гарадаг газетэнүүд шахардуу бай­далда орожо байнхай. Тэ­дэнтэй тэмсэн урилдажа шадахагүй үндэһэн сони­нуудтаа бэшэдэгшье, мүн тэдэнээ уншадагшье зон үсөөрһэн зандаа. Иимэ оршон байдалда буряад хэблэлнай яажа хүгжэхэ болоноб? Хайшан гээд ун­шагшадай һонирхол татаха болоноб?

Сониндо абаһаар бэшэ­хэ шадалтай мэргэжэлтэд бэлдэгдэхэеэ болёо. Буряа­дай гүрэнэй ехэ һургуулиин дэргэдэ анхан сагта буряад хэлэнэй багшын мэр­гэжэлдэ нэмэлтэ болгон, сэтгүүлшэнэй мэргэжэлдэ һургадаг һаа, мүнөө тиимэ юумэн байхагүй. Энэ асуудалда анхарал заатагүй хандуулагдаха ёһотой гээд бодогдоно.

Россиин элдэб нютаг мо­жонуудай засагай зургаануу­дай үндэһэн хэблэлнүүдтээ үзүүлжэ байһан дэмжэл­гэнь горитой. Манайшье уласта гүрэнэй дэмжэлгэ ехэ. Ерэн долоодохи жэлээ таһалгаряагүйгөөр гара­жа байгаа “Буряад үнэн” сонимнай мүнөө дээрээ – дүрөө дээрээ. Теэд гансал үндэр үүргэеэ урдаа баряад, болоһон юумэн боложо байг, намһаа саагуур, наранһаа наагуур гээд ябахые эрид буруушаадагби. Хүдөө ню­тагуудтаяа, аймагуудайнгаа сонинуудтай мартагдаһан, зарим газартань хайра гамгүй таһалагдаһан холбо­онуудаа һөөргэнь тогтоожо эхилэнхэйбди.

Дээдэ һургуулинуудта һуража байгаа оюутадтай заатагүй ажал ябуулхабди. Ра­диогоор болон сэнхир дэл­гэсээр мэдээсэдэг ажал нэгэтэндэмнай орходоо сониндо бэшэдэг сэтгүүлшэдтэ он­доошог эрилтэнүүд табиг­дадаг юм. Мүн тиихэдэ эр­хилэгшэ-редакторнуудые, корректорнүүдые тусхайта ёһоор хаанашье бэлдэдэггүй.

Тохёолдоһон энэ ушар­та үндэр үүргэеэ урдаа ба­ряад, холо ошохогүймнай үнэн. Хара ажалынь хэмгүй ехэ, хизааргүй үргэн бай­на. Түрэл хэлээрээ түүхэеэ түүрээн бэшэжэ шадаха хүн бүхэн ямаршье алта, мүнгэнһөө үнэтэй болоһон сагта ажаһуунабди гэжэ ойлгохо шухала. Энэ сагтаа тааруу шиидхэбэринүүдые абаха талаар олон бодол­нууд бии. Тэдэмнай зарим нэгэндэ хэрэгшьегүй һаа, бэелүүлэгдэхэдээ арадайм­най ажабайдалда аргагүй нүлөөлхэ байха.

Баяр БАЛДАНОВ, “Буряад үнэн” сониной ахамад эрхилэгшэ, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Россиин Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн