​Аша буянтай эмшэн

Гэрэл зураг Намдаковтанай гэр бүлын альбомһоо абтаба

Аглаг һайхан Агадашье, заяан холын аялга Захааминдашье, сэлгеэ ехэ сэнгүүхэн Сэлэнгэдэшье гээд лэ, буурал эхэ Буряадтаа Баир­жаб Намдаковые мэдэхэгүй хүн хомор байха. Оросой Холбоото Уласай, Буряадай габьяата эмшэн, Буряад Уласай Арадай Хуралай хоёр зарлалай һунгамал байһан Баиржаб Намдакович Намдаков энэ зун 80 наһанайнгаа тэбхэр ойе налгай тэнюунээр угтаба. Тэрэ үеын зоной ажабайдалһаа тэрэнэй намтар ехэ илгаатай бэшэ гэбэшье, Баиржаб Намдаковичай баян намтар мүнөөнэй залуушуулда үльгэр жэшээ болохо.

“Узуурһаа ургамал, угһаа удха”

Наян жэл гэхэдэ, ехэшье бэшэ­эр һанагдаха гэбэшье, энээхэн ху­гасаада нэгэ хүнэй ажабайдалда дээрэһээ бууһан, дороһоо гараһан ямар олон хүлеэгдээгүй үйлэ ушар­нууд үзэгдэнэб даа? Зуугаад жэлэй саана аглаг һайхан нютагта нүүдэл ажабайдалтай Намдаг Намсараев­танай үнэр баян бүлэ налайжа хо­тойжо һуугаа. Теэд Баатар сагаан хаан шэрээһээ халижа, Зүблэлтэ за­саг тогтожо, ажабайдал үндэһөөрөө хубилаа. Тииһээр байтар, Наранай мандаха Улас Хитад гүрэнэй урда талые эзэмдэжэ, Халха Монгол руу тэгүүлээ. Хасан нуурта монголну­удтай дайлалдаад, 1939 ондо Хал­хын-Голдо һүрэгөөрөө орожо ерээ. Тиихэдэ Зүблэлтэ засагай шэрүүн шиидхэбэреэр, хилэ шадархи зон 200 модо наашаа нүүлгэгдэһэн бай­на. Тиигэжэ Намдак Намсараевай бүлэ Будаланда һуурижаа. Эндэ Нам­дак Намсараевич 5 жэл колхозой түрүүлэгшээр хүдэлөө. Удаань Сог­то-Хангилда Сталинай нэрэмжэтэ колхозой түрүүлэгшээр һунгагдаа. Тиигээд Ага можын потребсоюзай экономистаар уригдаа. 1942 ондо энэ эмхиин түрүүлэгшые, ахамад на­рин тоологшые, экспедиторые бо­лон Намдак Намсараевичые тушаа­жа, 10 жэлээр түрмэдэ хааха, удаань табан жэлээр сүлэхэ гэһэн шэрүүн шиидхэбэри абтаа.

Элүүр энхые хамгаалагша

Эндэһээл “ангиин дайсан Нам­даковтанай бүлэ” ажабайдалай ха­луун хүйтые үзэхысэ үзөө. Найман үхибүүдээрээ, хараагүй болошоһон 103-тай хадам эхэтэеэ, 97-той эжытэ­еэ гэрһээн юушьегүйгөөр үлдүүлһэн, ямарханшье ажал хэхэ эрхэгүй ганса эхэнэр яажа үри үхибүүдээ хүл дэ­эрэнь гаргаа юм гэжэ гайхахаһаа байтагай, ойлгохонь мүнөө саг­та хүшэр! Баиржаб багаханшье һаа, долоодохи үхибүүн, түймэртэ шатаһан бургааһадай үндэһэ мал­талсаха, газарай гэдэхэдэ, колхо­зой полиие дахин һэндэжэ, үбэлдөө хүлдэһэн хартаабха бага сага олохо... Үхибүүдэйнгээ үлдэжэ үхэхэгүйн тула, хүүгэдтээ харуулангүй, эжынь арһаар бүтээгдэһэн юун бай­на, олоһоноол бусалгадаг бэлэй. Иигэһээр байтар, арай гэжэ эжынь хонишон болоо...

Иигэжэ эрэ болоһон үхибүүд юундэ муу ябахаб? Бултадаа эрдэм номтой, дээдын мэргэжэлтэй боло­ол даа. “Хүн гээшэ элүүр энхэ ябаал хадаа, ажабайдалай ямаршье хүшэр дабаае дабажа шадаха!” - гэжэ тэрэ сагта ойлгоһон Баиржабай эмшэнэй мэргэжэл шэлэһэниинь эндэһээ уд­хатай юм.

1962 он. Шэтын дээдэ һургуули дүүргэһэн залуу эмшэн эршэтэйгэ­эр хүдэлжэ эхилнэ. Удангүй урагшаа һанаатай Баиржаб Намдаковичые Могойтын аймагай ахамад эмшэнэ­эр томилбо. Тиибэшье урма зориго­ор бадарһан залуу эмшэн урилгаар Хальмагта ошожо, 1967-69 онуудта амжалта түгэс хүдэлөөд, түрэл дай­дадаа бусажа ерээ.

1969 онһоо Агын тойрогой аха­мад эмшэнэй орлогшоор, 1970-75 онуудта тойрогой ахамад эмшэнэ­эр амжалтатай хүдэлхэдөө, залуу үетэниие һургахаһаа гадна, имаг­тал хүндэ һайнаар хандахыень хүмүүжүүлжэ, эмшэдэй дээдын мэргэжэлдэ гаргажа шадаһаниинь сэгнэшэгүй юм.

Буряадтаа мэдээжэ эмшэн

1975 он. Заяан холын аялга захагүй ехэ Захаамин. Уула үндэр энэ дайдада арбан табан жэл соо Баиржаб Намда­кович ахамад эмшэнээр хүдэлхэдөө, бүгэдэ зондоо хүндэ ямбатай ахамад эмшэн гэжэ суурхаһан юм.

- Аймагаймнай ахамад эмшэн гэ­эшэ ехэ тушаал ааб даа. Тиигэбэшье бултанда адли тэгшээр хандадаг Баиржаб Намдакович аймагайнгаа дээдэ, дунда зэргэтэй бүхы эмшэдые дон добуундань хүрэтэр мэдэхэһээ гадна, юрын санитаркануудые бул­тыень танидаг, гэр бүлынь байдала­ар һонирходог һэн. Мэндэшэлхэдээ­шье дохин һагад уулзаха, гэр бүлынь байдалые дахин дахин лаблагша бэлэй. Харин харюусалгата эмшэдтэ шанга эрилтэ табиха, бүхы ажалынь гүнзэгыгөөр шэнжэн сэгнэгшэ һэн, - гэжэ Захааминай элүүрые хамга­алгын ажалда наһаараа медсестра­гаар хүдэлһэн Наталья Данзанова хөөрэнэ.

Тэрэ үедэ Захааминда хүдэлһэн Зэдын Дээдэ-Ториин Зана Тумуров мүнөөшье гайхадаг:

- Хүдөөдэ түрэһэн, эрэ болоһон Баиржаб Намдакович ахамад эмшэ­нэй тушаалда хүдэлхэдөө, илангаяа хүдөө нютагуудай зоной элүүрые хамгаалгада онсо анхаралаа ханду­улдаг һэн. Уула хадата үргэн ехэ Захааминда эгсэ эрид дабаа дабшыень дабажа, түргэн урасхалта гол горхонуудыень гаталжа, намагтай бол­догтой харгыгаарнь аймагай түбэй больницада үбшэнтэдые асархань тон хүшэр гэжэ ойлгоһон Баиржаб Намдаковичай нэтэрүү оролдол­гоор олон нютагуудта фельдшер­скэ-акушерскэ пунктнууд нээгдэжэ, мэргэжэлтэдээр, авто-хүлэгүүдээр хангагдаһан юм. Эмэй сангууд олоор нээгдэжэ, бүгэдэ зондо ехэ туһа бо­лоо гэжэ хүн бүхэн хэлэдэг.

1989 он. Түрэл болоһон Захаами­найнгаа элүүрые хамгаалгые түрүү зэргэдэ гаргажа байхадань, Сэлэнгэ эльгээгээ һэн. Найдаһан хадань яа­хабши, хамсыгаа шамажа ороол гүб даа. Уданшьегүй сэлэнгээрхин арад зондоо арга шадалаараа туһалдаг Баиржаб Намдаковичые Буряад Ула­сай Арадай Хуралда һунгаа бэлэй. Бүгэдэ зоной этигэл найдабарида хүртэһэн Баиржаб Намдакович дээ­дэ, дунда тушаалтадтай эбэй харил­саагаа хэрэглэжэ, бүхы хүсэ шадалаа, арга мэхэеэ элсүүлжэ, зон зургаанай түлөө ажал гээшые урагшатай урма­тайгаар ябуулаал даа.

1994 он. “Баиржаб Намдако­вич дахин һунгалтада хабаадаха­яа эрмэлзээгүй. Теэд сэлэнгээрхин энэл найдамтай хүн маанадай талые Буряадайнгаа дээдын засагта ха­ралсаха, хамһалсаха гэжэ бата эти­гэлтэйгээр дахинаа Арадай Хуралда һунгаа. Зоной найдал харюулха гэ­эшэ мүнөө сагта хүшэр гэжэ булта ойлгонобди. Тиибэшье Арадай Ху­ралай Ниигэмэй бодолой талаар хорооной түрүүлэгшын орлогшоор һунгагдаһан хадаа, Баиржаб Намдакович зонойнгоо амин шухала элүүрые болон бүхы дээрэнь ни­игэмые хамгаалалга, болбосорол, соёл, эрдэм гэһэн һалбаринуудай хүндүүлхы асуудалнуудые шиид­хэлгэдэ горитой хубитаяа оруулаа. Иимэһээ Буряадай мэдээжэ эмшэн Баиржаб Намдаков ганса арад оло­нойнгоо элүүрые хамгаалгада бэшэ, бүхы ажабайдалынь хамгаалалсаһан габьяатай юм”, - гэжэ багшын ажа­лай ветеран Бадма-Ханда Гочеева һанамжална.

Наһанайнгаа амаралтада гара­адшье, Баиржаб Намдакович хүн зоной элүүрые хамгаалгада баян дүй дүршэлөө, барагдашагүй хүсэл зоригоо сүм зорюулаа. Дээдэ-Онго­стойдо уушханай хадхаляа, ханяа­датай зоной больницада ахамад эм­шэнээр хүдэлхэдөө, үнөөхил даруу даамгай зангаараа эмшэдэйшье, эмшэлүүлэгшэдэйшье һайшаал магтаалда хүртэжэ, бүришье урмашаа бэлэй. Удаань наһажаал бо­лон эрэмдэг бэетэй зоной хамтын байрын захиралаар хүдэлхэдөө, байрануудые газаа, досооһоонь һэльбэн шэнэдхэлгын, дулаасуул­гын ажал һайнаар ябуулжа, тэн­дэхи эмшэдэй, ажалшадай болон эмшэлэлүүгшэдэй халуун баярта хүртөө. Зонойл баяр баясхаланһаа ондоо ехэ юун хэрэгтэйб даа, гэ­бэшье гүрэн түрэмнайшье Баиржаб Намдаковичай буянта ажа­лые үндэрөөр сэгнээ: Буряадай АССР-эй, Россиин Федерациин га­бьяата эмшэн гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэй Баиржаб Намдакович Намдаков “Ажалай габьяа”, “Улаан Хэрээһэн нэгэдэлдэ амжалтататай хүдэлһэн”, “Ажалай ветеран” медаль­нуудаар болон олон тоото диплому­удаар, Хүндэлэлэй грамотануудаар, Баярай бэшэгүүдээр шагнагдаһан хүндэ ехэтэй хүн юм.

Гэр бүлэ

Ямаршье хүнэй хуби заяан наһанайнгаа нүхэрһөө дулдыдадаг. Энээнһээ удхалан, нэгэ хошон үгэ һанаанда ороно:

Үбгэ һамган хоёрой гудамжаар һугабшалалдаад ябатар, гүдамжын хамууршан ехэ мээхэйгээр һамгантайнь мэндэшэлэлдэбэ. Дурагүйлхэһэн эрэнь:

- Ши намда хадамда гараагүй һаа, энэ хамууршанай һамган байха һэнши, - гэжэ өөдэрхэбэ.

-Эй даа, хөөрхэймни. Минии шамда хадамда гараагүй һаамни, ши гудам­жын хамууршан ябаха һэнши! – гэжэ намдууханааршье һаа, ойлгуулба.

Сасуулаадшье яахаб, “шалбааг хонхосогоо олохо, шархи нүгөөдэеэ олохо” гэжэ арадай сэсэн үгөөр, Ба­иржаб Намдакович Нина Доржи­евна хоёр хуби заяагаа мэдэжэл холбоо. Эбтэй эетэй энэ бүлэ хоёр хүүгэдээ эрхээршье һаа, бэрхээр хүмүүжүүлээ. Дээдын эмшэн зэргэ­тэй Елена Сэлэнгын аймагай ахамад эмшэнэй орлогшоор амжалта түгэс хүдэлнэ. Марина терапиин таһагые даажа ябахадаа, наһанайнгаа нүхэр Андрейтэй Юля хүүхэнээ ёһотоор хүмүүжүүлнэ.

Энэл даа, олоной түлөө оролдоһон, хамагай түлөө ябалсаһан аша габьяагай үрэ дүн: ашатын буян дэл­гэржэ, ажабайдалай урасхал үеһөө үедэ дамжаг лэ даа!