​​Асын дасан арад зонойнгоо дэмжэлгэ хүлеэнэ

Байгша оной сентябриин 4-дэ Буряад театрта Асын “Түбдэн Даржалинг” дасанай хүгжэлтэдэ хандиб үргэлгын нигүүлэсхы сэдьхэлэй тоглолто үнгэргэгдэхэнь. Буряад ороноймнай эгээл эртын дасангуудай нэгэн арад зонойнгоо дэмжэлгэ хүлеэнэ.

Түүхын хуудаһа ирахада...

275 жэлэй түүхэтэй Асын дасан 1743 онһоо эхи абана. Тэрэ холын сагта Галуута нуурай зүүн-хойто талада атаган угай зон һэеы гэр табижа, дуган нээһэн юм. Һүүлдэ модоор Согшон ду­ган бодхоогдожо, “Түбдэн Даржалинг” гэжэ нэрлэгдээ. Энэ газарайнь ходо үертэ аб­тадаг байһан ушарһаа дасан Аса голой адагта абаашагда­жа, Асын дасан гэжэ нэршээ. 1745 ондо Галуута нуурай хойто талын Хан-Хонгор-Уулын хормойдо зөөлгөө. 1784 ондо Асын дасанай түймэртэ абтахада, атаган угай зон дахяад Аса голой эрье дээрэ Бату Мандал гүбээн урда талада дасанаа шэнээр бодхооһон юм. Ти­игэжэ “Түбдэн Даржалинг” дасан 150 жэлэй үргэлжэдэ арад зонойнгоо аша туһада ажалаа ябуулһан түүхэтэй. Энэ сагай хугасаада Асын да­санда 9 сүмэ бодхоогдоһон байна. Теэд харатай ха­малган хашалганай үеын эхилхэдэ, 1935 ондо Асын дасан хаагдаад, 1945 ондо һандаргагдаа бэлэй...

Һэргээлгын үе

Һандаргагдаһан Асын да­санай һуурида - Бату Мандал гүбээн урда ташалан дээрэ, мүн тиихэдэ Хаан-Хонгор-Уула хадын хормойдо Таб­хар гэһэн газарта Сэлэнгэ аймагай ажаһуугшад субар­гануудые бодхоогоо юм. Харин Асын дасан 2008 ондо Новоселенгинск тосхонһоо баруун-хойшоо 6,5 модоной зайда оршодог Талын Харга­наа гэһэн газарта һэргээгдээ. Юундэ имагтал тус газар шэ­лэгдээб? Энээн тухай Хорин дүрбэдүгээр Бандида Хамба лама Дамба Аюшеев иигэжэ хөөрэнэ:

“2006 ондо Бултамуурай дасан һэргээлгын эхи та­бигдажа байгаа юм. Виктор Владимирович Бизьяев гэжэ түүхэ һайн мэдэхэ, аха заха зонтой, ламанартай холбоо­той хүнтэй танилсажа, хамта ажаллажа байгаабди. Тэрэ хүн Талын Харганаа тухай хэлээ - Нэгэдүгээр Бандида Хамба лама Дамба-Даржаа Заяев эндэһээ Нирваанада ошоһон гэжэ. Хаанаһаа энэ­эн тухай мэдэһыень асуу­хадамни, анхан Бултамуур дасанай ламанар энэ газар­та заабол зогсожо, сэржэм үргэжэ байгаа юм гэжэ ойл­гуулаа. Тиихэдээ 1777 онһоо хойшо Бултамуурай, Тамчын дасангуудай ламанар Дамба-Даржаа Заяев Хамба лама­яа ехэ багша гэжэ, тэндэнь мүргэл хэжэ байһан болоно. Тиигээд бидэ тэндэнь 2007 ондо субарга бодхоогообди. Манай Даша лама энэ хэрэг ударидажа, нютаг зонтоёо бүтээгээ.

Гадна Виктор Бизьяевай хэлэһээр, Тамчын дасанай ламанар эндэ ерэжэ, Сагаан Дара Эхые тахижа байгаа юм. Ехэ һонин юумэн. Юундэб гэхэдэ, Дамба-Даржаа Заяев Хамба Талын Харганаае буд­дын шажанай ухаанаар эгээл сайхан газар гэжэ тооложо, тэндэһээ нирваанада ошоо ха юм. Харин хажуудахи да­сангуудай ламанар Сагаан һарын шэнын 18-да заабол Сагаан Дара Эхын мандал үргэжэ байгаа. Сагаан Дара Эхэмнай наһа утадхадаг гээшэ. Тэрэмнай нэгэ тала­ар харша, нүгөө талаараа ехэ буян юм. Юундэб гэхэдэ, нүгөө түрэлдөө ябахадань, тэрэ газартань ута наһанай ном уншаха хэрэгтэй бай­на: хүн зон удаан амидараг гэжэ.

Хожомынь юрэнхылэгшэ байһан Дмитрий Медведе­вэй Буряад орон ерэхэдэнь, туһа эреэбди. Заяев Хамба­тай, Сагаан Дара Эхэтэй хол­боотой гурбан газар байна: нэгэмнай Талын Харганаа, нүгөөдэмнай Хяагта айма­гай Эргэ-Бүргэдэ Манжушри бурханай ордон (тэндэһээ манай буддын шажан эхи­лээ), гурбадахинь Зугаалайн дасан. Дмитрий Медведев зүбшөөгөө, харин Влади­мир Путин дахин юрэнхы­лэгшэ болоходоо, мүнгөөр туһалһан юм. Тиигээд бидэ Эргэ-Бүргынгөө ордон дүүргэжэ, Талын Харганаада Сагаан Дара Эхын ордон бод­хоогообди. Энэ ехэ ажалда тэрэ үедэ Сэлэнгэ аймагай засаг дарга байһан Вячес­лав Цыбикжапов ехэ үүргэ дүүргээ. Тэрээнгүйгөөр бидэ энэ хэрэгээ бүтээжэ шадахагүй һэмди”.

Саглашагүй буян хуряахын тулада

Августын 11-дэ Асын дасанай 275 жэлэй ойдо зорюулагдаһан ехэ хэмжээ ябуулга үнгэргэгдөө гэжэ бүхы һүзэгтэн мэдэнэ ёһотой. Сагаан Дара Эхын Хурал хурагдаа, “Балдан Брайбун” болон “Дуйнхор” дасангуудай ламанар Сагаан Дара Эхын мандала бүтээжэ задалаа. Удаань эрын гурбан наадан эмхидхэгдээ юм.

Хамба лама Дамба Аю­шеев энэ дэмбэрэлтэ үйлэ хэрэгээр сугларагшадые амаршалаад, Сэлэнгэ айма­гай засаг дарга байха үедөө Сагаан Дара Эхын ордон бодхоохо хэрэгтэ горитой хубитаяа оруулһан Вячеслав Цыбикжаповта, мүнөө аймаг толгойлжо байһан Станис­лав Гармаевта Асын дасан хүгжөөхэ талаар оролдолго үүсхэлэйнь түлөө, мүн бүхы арад зондо баярые хүргөө. Гадна аймагай дэбисхэр дээрэ анхан байһан табан дасан мүнөө дээрээ булта һэргээгдэһэндэнь баярлажа байһанаа мэдүүлээ.

Буряадаймнай һүзэгтэн Асын дасанай хүгжэлтэдэ туһалха гэбэл, сентябриин 4-дэ Буряад театртаа суглар­жа, өөрын хубита оруулха аргатай гэжэ үшөө дахин һануулая. Эндэ Хамба лама Дамба Аюшеевэй хэлэһэн үгэнүүдые уншагшадайнгаа анхаралда дурадханабди:

“Асын дасанай ехэ ёһолол боложо байхадань, тэрээн­дэнь оролсожо, санаа сэдь­хэлээ табижа туһалбал, нүгөө түрэл тухайгаа бодоот гэжэ хэлэхэ байнаб. Тиимэ ушарһаа сентябриин 4-дэ Са­гаан Дара Эхэеэ баярлуулхын тулада, Дамба-Даржаа Заяев Хамбаяа хүндэлхын тула­да булта ерэжэ, нигүүлэсхы сэдьхэлэй хэмжээ ябуулгада оролсохо хэрэгтэй. Тиигэ­бэл Сагаан Дара Эхын ор­дон дэлгэржэ, хажуугаарнь гэрнүүд баригдажа, Талын Харганаа гоё сэсэрлигтэй болохо. Юундэб гэхэдэ, нир­ваанын байдал гэхэдээ, тэ­рэмнай нүгөө ухаанаараа бо­лоходоо, ехэ халууниие, ехэ галые номгоруулһан газар, үглөөнэй үүр сайхын байдал гэдэг юм. Тиигээд тэндэм­най модон, ногоон ургажа байбал, ехэ һайхан сэсэрлиг­тэй боложо, хүн зон тэндэ ерэжэ, Сагаан Дара Эхынгээ тарнинуудые тооложо, ута наһатай болохо, мүн нүгөө түрэлдөө ошоходоо, ехэ сайн бэлэдхэл хэхэ”.

Елена Кругловагай гэрэл зурагууд