​​Хүүгэдэй абьяас бэлиг хүгжөөнэ

Буряад Уласта хэдэн зуугаад хүүгэдэй нэмэлтэ һуралсалай эмхи зур­гаанууд хүдэлдэг. Тиимэ эмхинүүдэй тоодо – Улаан-Үдэ хотын «Хүүгэдэй (эдиршүүлэй) уран бүтээлэй ордон” гэһэн муниципальна эмхи зур­гаан түрүүшүүлэйнь тоодо ородог. Тус эмхи зургаанай һуралсалай ба хүмүүжүүлгын талаар захиралай орлогшо Аюна Михайловна Токтохоева­тай ажал хэрэг ба түрүү дүй дүршэл тухайнь хөөрэлдөөн та олон уншагша­дай һонорто дурадхагдана.

-Нэмэлтэ һуралсал тухай юрэнхы дээрэнь хэлэжэ үгыт...

-Нэмэлтэ һуралсал болбол үхибүүд һургуулида һуража, эрдэм ном үзэхынгөө хажуугаар, һургуулиһаа гадуур үшөө элдэб түбүүд, секци, клубууд, студи, ансамбльнууд гэхэ мэтэ байшангуудай кружогуудта ябажа, нэмэлтэ һуралсал абаха гэжэ оролдо­дог. Теэд хэнииешье заал һаа энэ һуралсал абаха гэнэгүй, үхибүүн бүхэн өөрын дураар кружогуудыешэлэжэ ошо­дог юм. Нэмэлтэ һуралсал үхибүүдэй хүгжэлтэдэ ехэхэн үүргэ дүүргэдэг, саашадаа наһанайнь ута хар­гыда туһа хүргэдэг. Зарим хүүгэдтэ энэ сүлөө сагтаа хэдэг дуратай юумэ­ниинь саашадаа наһанайнь мэргэжэлшье боложо үгэдэг. Жэшэ­энь, хатарта дуратай үхибүүн һаа, хореографиин мэргэжэл шэлээд хүдэлдэг бшуу.

-Багшанарта эрилтэнь ехэшэг байдаг бэзэ?

-Хүүгэдэй нэмэлтэ һуралсалай эмхи зургаанууд заал һаа лицензитэй, атте­стаци болон аккредитаци гараһан бай­ха ёһотой. Теэд зарим иимэ эмхинүүд түлбэритэ хэшээлнүүдые үнгэргэхэ аргатай, тиигэбэл, энэ хэшээлээрнь лицензи хэрэгтэй бшуу.

Хэрбэеэ анхан нэмэлтэ һуралсалай эмхи зургаануудта багшын дээдэ һургуули дүүргэһэн, алибаа тус­хай мэргэжэлтэй багшанар хүдэлхэ ёһотой байһан һаа, харин нэмэлтэ һуралсалай эмхидэ хүдэлһэн багша­нар багшын дээдэ һургуули дүүргэһэн саарһанай хажуугаар, заал һаа тусхай нэмэлтэ һуралсал дүүргэһэн саарһа үнэмшэлгэтэй байха ёһотой болоһон байна. Багшанар бүхэн өөрын мэргэ­жэлээрээ тусхай программануудаа, дээдэ шатын категоритой багшанар авторска программануудаа өөһэдөө зохёохо ёһотой.

Нэмэлтэ һуралсал хүүгэдэй бэлиг талаанииень нээнэ. Жэшээнь, хэрбэеэ һургуулидаа аалин үхибүүн һаа, дуула­ха дуратай байбал, дуунай кружогто ябажа, өөрынгөө талаан бэлигээ хару­улжа, тайзан дээрэ гаража һурана, багшанар болон үхибүүд анхаралаа энэ үхибүүндэ хандуулжа обёорходонь, энэ хүмүүжүүлэгшэнь элиржэ, шал­гаржа, грамота болон шагнал хайрада хүртэжэ эхилнэ. Тиихэдээ элдэб урил­даа болон наадануудта хабаадахадаа, үхибүүн ганса нэмэлтэ һуралсал абана бэшэ, харин хажуугаарнь досо­охи байдалынь тэниин нээгдэжэ, ам­жалта туйлажа, хүгжэлтэ абажа захал­на. Зүгөөр иимэ хүүгэд бүришье һаа, нэмэлтэ һуралсалай эмхи руу ябахаяа тэгүүлдэг гээшэ. Теэд хажуугаарнь эшэмхэй, аалин үхибүүн һаа, олон үхибүүдтэй танилсана, хөөрэлдэжэ, нүхэсэжэ һурана. Энэ нүхэсэл үхибүүн бүхэнэй хүгжэлтэдэ баһа ехэ нүлөө үзүүлнэ бшуу.

-Нэмэлтэ һуралсал ямар гол зо­рилготой бэ?

-Ямаршье һуралсал хадаа ажал ябу­улгадаа таарамжатай байха ёһотой. Тиимэһээ эрдэм һуралсалай про­граммада зорилго табигдажа, тэрэ­нээ бэелүүлхын тула, арганууд то­доруулагдана. Нэмэлтэ һуралсалай хэшээлнүүдтэ ябахадаа, үхибүүд дүй дүршэл, шадабари ехэтэй болоно. Тэрэ дадал шадабариин дүн удангүй үзэсхэлэн болон элдэб хэмжээ ябу­улгануудай үедэ тодоржо үгэдэг. Хэр­бээ нэмэлтэ һуралсалай программа бэелүүлэгдэбэл, хүмүүжүүлэгшэ сер­тификадта хүртэхэ, өөрөө ямар бэ даа түсэл зохёохо аргатай болоно.

-Болбосорол ба хүнэй абьяас ямар холбоотойб?

-Хүн хадаа өөрынгөө талаан бэлиг гээшые хэдышье наһандаа нээхэ арга­тай. Ямаршье секци гү, али коллектив хүн зониие өөрын дуратай юумээр һонирхуулаад суглуулха аргатай. Жэ­шээнь, сүлөө сагаа тамирай секцидэ ябажа, тэрэнэйнь үрэ дүн элдэб олон мүрысөөнүүдтэ харагдабал, тэрэ хүнэй талаан бэлигынь тамирай талаар нэ­эгдээ гэжэ тоолохоор байха. Ехэнхидээ тамирай тэмсээнүүдтэ, секцинүүдтэ ябажа эхилхэдээ, нэмэлтэ һуралсалай үүдэ татажа, эндэһээ эхилдэг юм.

Хэдэн олон ушарнуудые дуулаһан байнаб. Олон лэ жэл нэгэ газарта мэр­гэжэлээрээ хүдэлөөд, һүүлдэ наһанай амаралтада гарахадаа, өөрынгөө дура­тай юумээр бэеэ һамааруулжа эхилһэн байдаг. Нэмэлтэ һуралсал гээшэ хүн өөрынгөө дуратай юумэеэ шэлэн аба­жа, тэрэ зорилгоёо ажамидаралдаа хэ­рэглэжэ шадаха ёһотой.

- Нэмэлтэ һуралсалай багшанар һургуулиин багшанарһаа юугээрээ илгаатайб?

-Хэрбээ һургуулида хүдэлдэг баг­шанар ганса өөрынгөө хэшээл хээд, сүлөө гарадаг һаань, харин нэмэлтэ һуралсалай багшанар хэшээлнүүдээ хэхын хажуугаар элдэб наада, урил­даан болон олон хэмжээ ябуулга­нуудта үхибүүдые бэлдэдэг гээшэ. Багшанарай зорилго - үхибүүдтэй хэһэн ажалайнь дүн. Ехэнхи сагаа ажалдаа үнгэргэхэ. Тиигэжэ заал һаа үхибүүдтэй хэһэн ажалайнь дүн харагдаха ёһотой. Тиимэһээ мэргэ­жэлтэ багшаһаа, тэрэнэй үхибүүдые һонирхол татуулжа шадаһанһаа боло­жо, хүүгэд дуратайгаар тэрэ багшын хэшээлдэ ябаха болоно. Ехэнхидээ нэмэлтэ һуралсалай багшанар гээшэ өөһэдынгөө сүлөө сагаа гамнангүй, хүмүүжүүлэгшэдтээ гаргадаг. Багша­нар хододоо хатуу хүшэр сагай тудал­дабал, үхибүүдтээ туһа хүргэжэ, һайн заабари заршам хэлэжэ байхые орол­додог.

-Танай коллективтэ хэды зон хүдэлдэг гээшэб?

-Манай коллективтэ бүхыдөө 80- яад зон хүдэлдэг, тэдэнэй 48-иинь багшанар юм. Коллектив эбтэй эетэй, бүхы ажалаа хамһаад хэжэл байдагбди.

-Хэды шэглэл баримталан хүдэлдэгбта?

-Бидэ табан шэглэл баримталан хүдэлдэгбди: уран һайханай, тамирай, ниигэмэй-педагогикын, техническэ, эрдэм ухаанай.

-Хэды хүүгэд танай ордондо яба­даг бэ?

-5 наһатайһаа 18 наһа хүрэтэр хүүгэдые угтан абадагбди. Мүнөө жэлдэ кружогуудта ябаха хүүгэдэй тоо үшөө эли бэшэ, һая элдэб кружо­гуудые шэлэжэ бэшүүлэгдэжэ байна. Харин нёдондонойхиһоо ехэ болохо шэнги, үдэр бүри олон лэ үхибүүд ерэ­жэ бэшүүлэгдэжэ байна. Нёдондо 2000 үхибүүд элдэб кружогуудта ябаһан, тэрээнһээ гадуур үшөө 450-500 хүүгэд түлбэритэ кружок болон секцинүүдтэ ябаа. Мүнөө жэлэй һуралсалай сэн 800-һаа 1400 түхэриг хүрэтэр болохо. Ехэнхидээ дзюдо, хатарай, зурагай бо­лон уран һайханай гимнастика гэһэн кружогуудта хүүгэд олоор суглар­даг. Бүлэг соо 15 үхибүүн тоологдохо ёһотой, харин бүлэгһөө үлүү гараһан хүүгэд мүнгэ түлэжэ ябадаг юм.

-Интегрированнэ хэшээлнүүдые үнгэргэдэг гүт, индивидуальна һуралсал гэжэ байха?

-Үнгэргэдэгбди, жэшээнь, “Экос” гэһэн экологическа һургуулида эколо­ги, биологи ба оршон тойрон гээд нэ­гэдэмэл хэшээл, тиихэдэ “Сэтгүүлшэн” гэһэн студида ород хэлэ ба литература хэрэглэһэн хэшээлнүүд үнгэрдэг. Ти­ихэдэ заабол нээмэл хэшээлнүүдые үгэжэл байдагбди. Теэд мүнөө жэлһээ 4-4 хүүгэдһээ бүридэһэн индивидуальна гурбан бүлэг “Гитара” кружок нээбэбди.

-Үхибүүд ябажа байһан кружогу­удаа орхихо гэжэ байха гү?

-Тиихэ саг һайса болодог. Нэгэдэ­хеэр, зарим гэртэхинэй зөөхэдэ, хоёрдохёор, һуруулидаа үхибүүд ехэхэн ашаа ехэтэй болоходоо, гурбадахяар, бишыхан үхибүүдые, жэшээнь, гэртэ­хин түрүүшын сагта үхибүүндээ харгы харуулжа үгэнэ, тиигээд тэрэнь саашаа өөрөө гансаараа ерэхэ болоходоо, болишохо ушарнууд дайралдадаг.

-Буряадай ниислэл Улаан-Үдэ хотодо байгаа хадаа буряад хэлэн­дэ ямар анхарал хандуулагдадаг гээшэб, буряад хэлэеэ үзэхэ талаар ямар хэшээлнүүдые үнгэргэдэг гээ­шэбта?

- Буряад хэлээр хэшээл болодоггүй, ганса “Саран Туяа” гэһэн ансамбльда үхибүүд буряадайнгаа ёһо заншал­тай танилсадаг. Тэндэ дуу дуулажа, арадайнгаа буряад хубсаһануудай зүйлнүүдэй ойлгосонуудые хадуу­жа абахын хажуугаар, тэдээнээ оёжо һурадаг.

- Асуудалнуудта харюусаһандатнай баярые хүргэнэб. Ажалдатнай амжалта хүсэе.

Авторай гэрэл зураг