​​Байгал далайһаа хүсэ абажа

Байгалай долгинтой урилдан...

Байгал далай – буряад зо­ной эгээл ехэ баялиг. Бай­гал далайдаа ошожо амарха бүхэндөө ямаршье холын хараатай, хүсэтэй, ухаатай сэсэн элинсэг хулинсагуудтай байгаа гэ­эшэбибди гэжэ ходо гайхадагби, омогорходогби: дэлхэйн эрдэни зэндэмэниин - арюухан аршаан мэтэ сэбэр уһатай агууехэ нуурай хажуудахи газар эзэлжэ, бидэндээ дамжуулжа үгөө.

“Буряад үнэн” Хэблэлэй байша­най хүдэлмэрилэгшэд шадаал һаа жэл бүхэндэ Байгалаа ошожо амар­хаяа оролдодог юм. Энэ удаа по­ездын һүүлшын вагон руу гүйжэ ороһон мэтэ, зулгы һайхан зунай бүрхэг-һархаг һүүлшын үдэр мэтэр түргөөр сугларжа, дардам харгыгаар һалхинтай урилдан, суута далайдаа тэгүүлшоо һэмди. Кабанск аймагай Байкальский прибой газартахи “Бай­кальские зори” гэһэн аяншалгын ба­азада буужа, Байгал далайнгаа эрье дээрэ зунаа үдэшэжэ, алтан намараа угтаабди.

Мүнөө тэндэхи аяншалгын ба­азануудта амаралгын хаһа дүүрээ. Бидэнэй августын 31-дэ ошоходо, маанадһаа бэшэ ондоо зоншье үгы шахуу, хон-жэн болонхой һэн. Манай тогтоһон газарта Монголой Улаан-Баатарһаа ерэһэн айлшад амаржа байгаа. “Байкальские зори” аяншал­гын баазын захирал Лилия Аюровна Дамдиновагай хэлэһээр, монголнууд Байгал далайдаа гэжэ зорижо ерэдэг юм. Баруун гүрэнүүдэй аяншалаг­шад гол түлэб бүри саашаа, “сэбэр” Байгалда - Энхэлэг, Максимиха, Ой­хондо амардаг гэжэ мэдээжэ.

Хахадынь муухайдаха, нүгөө хахадынь сэбэрлэхэ

Байгал далай хамгаалхын тула элдэб янзын хэмжээ ябуулгану­уд эмхидхэгдэдэг, тэрэ тоодо во­лонтёрнууд жэл бүхэндэ эрьеыень бог шоройһоо, архиин шэлнүүдһээ сэбэрлэдэг гээшэ. Энэнь горитой туһа болодог лэ юм бэзэ даа. Зүгөөр һанаад үзэхэдэ, энеэдэтэй шэнги: ха­хадынь ошоод, бузарлажа-бузарла­жа ерэхэ, нүгөөдүүлынь тэдэнэйнгээ хойноһоо сэбэрлэхэ.

Илангаяа баруун гүрэнүүдэй аян­шалагшад Байгал далайдаа гамгүй хандахыемнай, бог шоройн хада­нуудые бодхоохыемнай харахадаа, зэрлиг, харанхы барга зон гэжэ жэхыдэһээ хүрэдэг ёһотой. Ганса Буряад ороной ажаһуугшадые шоо үзэдэг бэшэ, бүхы гүрэндэмнай дурагүй гэжэ мэдээжэ. Энэнь өөрын шалтагаануудтай. Зүгөөр гол шуха­лань гэхэдэ, тэдэ газар дайдадамнай хорхойтодог, юундэ эдэ һалан зоной һабарта дэлхэймнай хахад шахуу газарынь байха болоо юм гэжэ хара буудаг. Тэдэнэй һанамжаар, бидэ байгаалиин баялигаар элбэг иимэ үргэн ехэ дэбисхэр эзэлжэрхёод, хии үрхиржэ байнабди. Эрэшүүл түмэр хүлэг жолоодоһон эхэнэрнүүдые граната баринхай һармагшануудтай сасуулха дуратай гүб даа, тэрээн шэнги манай гүрэнэй ажаһуугшад хүгжэнги гүрэнүүдэй болбосоронги ажаһуугшадай нюдэндэ тон иимэ һармагшанууд шэнги хабди.

Өөрынгөө хойноһоо сэбэрлэжэ һураха шухала

Байкальский прибой газарта ор­шодог бүхы аяншалгын баазанууд Байгалайнгаа эрьеые хубаан аба­жа, үдэр бүхэндэ сэбэрлэдэг байна. Үнэхөөрөөшье, эндэ-тэндэ хаяатай бог шорой харагдаагүй. Анхан бүри шэлэй түгдэрхэйдэ хүлөө адаха ушарнууд бологшо һэн.

“Байкальские зори” аяншалгын баазын ажалшан Сергей Ринчино амарһан зоной хойноһоо абяагүйхэн сэбэрлэжэл ябадаг байна. Амарал­гын хаһын дүүрэхэдэ, мүн хабартаа амаралгын хаһын эхилхэһээ урид ба­азынгаа ташаан урдахи газар болон уһыень бог шоройһоо сүлөөлдэг юм.

Захирал Лилия Дамдинова­гай онсолһоор, хүн зон яһала бэеэ баридаг, Байгалаа бузарлахаяа нүгэлшөөдэг болонхой. Гэбэшье өөрынгөө хойноһоо сэбэрлэжэ үшөөл һураадүй байнабди. Ехэ ха­ламгай һаа, бүри нёлбоод, ниигээд гарашахашье ушарнууд дайралда­даг. Илангаяа зэрлигээр амархаяа ерэһэн зондо энэнь хабаатай.

Байгал далаймнай бидэниие дуратайгаар угтан абаа

“Бидэ монголнуудтай хэлсээ ба­талжа, үнинһөө харилсаа холбоотой­гоор хүдэлдэгбди. Тэдэ жэл бүхэндэ амархаяа ерэдэг. Ехэ зохид зон. Бай­гал далайгаа ямараар гоёшоодог, хүндэлдэг гээшэб! Нэгэшье үлүү га­ража, муухайгаар аашалжа, һогтуу галзуугаар унажа-бодожо ябахыень харахагүйт”, - гэжэ Лилия Аюровна хэлээ.

Үнэхөөрөөшье, монголнууд го­ёор хүхинэ даа. Үдэшэ ехэ гэгшын түүдэбшэ табяад, тэрэнээ дүхэриглэн һуужа, ирагуу гоё дуунуудаа дуула­на, хатарна, наадануудые эмхидхэнэ. Бидэшье хабаадалсажа, амаралтаяа мартагдашагүйгөөр шэмэглээбди. Һүүлдэ яаһан бэрхэ ерэжэ амараа гээшэбибди гэлдээ һэмди. Энэ ама­ралтыемнай гүйжэ-харайжа байгаад эмхидхэһэн манай түрүү сэтгүүлшэн Цырегма Сампилова шогууша хүн хадаа: “Битнай иигэжэл оролдоно ха юмбиб. Сентябриин 1-дэ сэлмэг наратай үдэр захяаб, үшөө тиихэдэ иимэ хүхюу монголнуудые захяаб”, - гэжэ бидэнээ энеэлгээ.

“Байкальские зори” аяншалгын бааза соо шэнэ бэшэшье һаа, амар­хада зохид. Соморхон гэрнүүд, сэбэр агаараар амилжа һууха беседкэнүүд, мяха шородо шаража эдихэ газар, волейбол болон футбол наадаха та­мирай талмайнууд, хүүгэдэй наадаха талмай, түүдэг табиха тусхай газар, хатарха тайзан, мүн банишье бии. Бидэниие тогоошон Дарима Базар­гуруева гараа таһа хазажархихаар амтатайгаар хооллуулаа, харин Дул­ма Чимидун бидэниие байранууд­тамнай байрлуулжа, бүхы хэрэгтэй хэрэгсэлнүүдээрнай хангаа. Тиигэжэ бидэ Байгал далайһаань хүсэ абажа, сээжээрээ дүүрэн сэбэр агаараар амилжа, үзэсхэлэн гоё байгаалитай газарта ажаһууһанаа үшөө дахин ойлгожо ерээбди.

Буряадаймнай мэдээжэ ирагуу найрагша, “Буряад үнэн” сониной эрхилэгшээр олон жэлдэ амжалта түгэс хүдэлһэн, мүнөө “Байгал” сэтгүүлэй эрхилэгшэ Галина Базаржапова-Дашеева Байгал далайдаа зорюута дуу зохёогоо юм. Тиин амарха газартаа хүрэһөөр лэ, түбхын түрүүндэ энэ дуугаарнь агууехэ далайдаа хандаабди.

Амар сайн, «Байгал далай»

Байгал далай, айлшадаа

Байбан долгёор угтабат,

Байхал дураяа айладхан,

Бидэнээ золгон урмашабат.

Дабталга:

«Буряад үнэнһөө”, “Байгал” сэтгүүлһээ

Буурал тандаа дохинобди,

Буряад хэлэмнай хэтэдээ оршог лэ,

Байгал далаймнай хэтэдээ миралаг.

Арюун тунгалаг уһантнай

Аршаан мэтэ арюудхаг,

Агуу хүсэл, бодолтнай

Ами үгэн бурьялаг.

Дабталга.

Хэмгүй ехэ хэшэгһээ

Хэшээхэдэжэ хубаалдыт,

Хамагай һайхан үреэлээ

Хайрлан мандаа үршөөгыт.

Дабталга.

Аркадий БАТОМУНКУЕВАЙ гэрэл зураг