​​Чимитдоржо Дугаров: «Гол горход, уһан ехэ далайнууд булта лусад эзэдтэй»

Эмшэ лама Чимитдоржо Дугаров

Мүнөө сагта эмэй ургамалнуудые хүгжөөхэ һалбари байгуулха гэһэн асуудал табигдажа эхилээ. Шэрүүн уларилтай газарта хүдөө ажахын ургаса ургуулхын тула уйгаргүй ехэ үсэд ажал гаргажа, тэмсэлэй аргаар лэ, ехэ мүнгэн зөөри шудхуулһанай ашаар лэ бэелүүлэгдэнэ. Манай эндэ эмэй ургамалнуудые ургуулбал, эгээл таарама гэжэ хэлсэнэ, тэрэншье зүб байгаа ёһотой. Юуб гэхэдэ, нэмжыһэн талаар ургаһан ногоон ондоохон шэмэ шүүһэтэй байдаг. Гэхэ зуура, түбэд эмшэдэй онсолһоор, шэдигүй ургамал байдаггүй. Манай байгаалида хүнэй бэе махабадта аша туһатай хэдэн олон янза бүриин ургамал ногоон бии. Абаад үзыт даа, Агын тала дайдаар болон Хяагтын газараар хүнүүд шэхэр үбһэ (солодка уральская) гэжэ ногооной үндэһэ малтажа, хитадуудта худалдана. Түмэр һэдэһээр хайрата газар дайдаяа хооһолон хаяжа байна. Эдэ болон бусад эхэ байгаалияа аршалан хамгаалгын асуудалнуудые табиһаар, эгээл түрүүн эрдэмтэдһээ, түбэд эм­шэлэгшэдэй һанамжа һурагшалжа эхилээб.

Ород гүрэн дотор эгээл түрүүшын лицензи үнэмшэлгэтэй болоһон эмшэ лама Чимитдоржо Дугаровтай уулзажа, эдэ дээрэ хэлэгдэһэн асуудалнуудаа табижа хөөрэлдэһөөр, үшөө олон бэрхэшээлнүүдые, шиидхэгдэхээр орёо асуудалнууд ту­хай мэдэрбэб. Саашадаа энэ асууда­лаар эрдэмтэдтэй болон хинагша албангуудһаа тайлбари абахал шуха­ла. Харин мүнөө Чимитдоржо ламын мэдэһэн юумэн тухай тодорхойгоор бодомжолоё.

Эмэй ургамал аршалһан хуули хэрэгтэй

Эмшэ ламаһаа манай эндэ эмэй ургамал ургуулха һалбари байгуулха гэһэн ажал ябуулагдажа эхилээ, энэ ушараар юун гэжэ бодожо байһыень асуубаб.

- Хари, бүтэхэ юм гү, бү мэдэе. Жэшээнь, Швейцарида эмэй ургамалнуудые суглуулжа болохогүй. Хууляар хоригдоһон. Элдэб эм дом­то ургамал хэрэглэхэ гэбэл, хари гүрэнһөө худалдажа абагты гэдэг. Хэрбэеэ хулгайгаар ургамал суглуулжа ябаа һаа, хуули буса үйлэ хэ­нэш гэжэ тодороод, даашагүй ехэ яла тохогдохо, - гэжэ эмшэ лама хэлэбэ.

Хэрбэеэ газар дайдаяа аршалан хамгаалха гэбэл, нэн түрүүн хина­ха хуули гаргаха хэрэгтэй болоно. Манай хүдөө нютагаархин болон хотыншье ажаһуугшад Агын, Боор­жын тала дайдаар газараа урбуулжа, таршаа шэнги таршаганалдажа, хай­ра гамгүй ногооной үндэһэ малта­на. Энэ асуудалаар хүн зон һанаата болобошье, хорихо аргагүй байна бшуу. Юуб гэхэдэ, хуулиин ёһоор энэ ургамал суглуулжа болохогүй гэһэн хорюул үгы байна бшуу. Хэрбэеэ дары түргэн Улаан дэбтэр руу ургамалнуудые оруулбал, хэншье хуули бусаар үндэһөөрнь хобхолон суглуул­хаяа болихо һэн.

- Солодка уральская гээшые ан­хан Америкэ гүрэн Хитадһаа ехэ хэмжээгээр худалдажа абадаг байгаа. Харин Хитадта юун элбэг байхаб даа. Тиихэдэнь хитадууд Монголой үргэн дэбисхэрээр суглуулжа наймаал­даг байгаа, - гэжэ Чимитдоржо лама хөөрэнэ.

Америкын Холбоото Штадууд кока кола үйлэдбэрилхэдээ, энэ шэхэр хэрэглэдэг байгаа. Шэхэр үбһэнэй үндэһэ амталжа үзэһэн байхат. Би­шье багадаа тэрэнэй намаа жажал­жа туршадаг һэм. Үнэхөөрөөшье саахартай байха. Гэхэ зуура, шуһа һудаһанда угаа туһатай ургамал бо­лоно. Анхан кока кола амтатай ун­дан һэн, харин мүнөө худал хуурмаг холисо, юрын саахар юумээр хэжэ, бэедэ хоротой ундан болошоо. Харин шунахай шударгы наймаашад шэхэ­рые ондоо элдэб үйлэдбэринүүдтээ хэрэглэжэ, олзын хэрэг эрхилнэ. Ма­най зон хашарһанай түлөө эхэ байгаалидаа ехэ хоро хүргэнэ.

Хитад гүрэн ехэнхи газараа мян­гаад жэлнүүд соо хэрэглэжэ, нэгэ­шье амаруулаагүй шалтагһаа мүнөө үнэһэн мэтэ газартай болоод бай­на. Үшөө үни сагта Япон гүрэнэй эрдэмтэд тэрэ газарыень шэнжэ­лээд, сошордолтой дүн гаргаһан юм. Тиимэһээ Хитадта ургаса ур­гуулхадаа, элдэб хорото бодосуу­дые хэрэглэжэ, бэедэ хоротой эдеэнэй зүйлнүүдые үйлэдбэрилнэ. Харин манай аралжаа наймаашад Хитадһаа хамаагүй хоротой овощ, алим жэмэсүүдые асараад лэ, арад зоноо хорложол байна. Жэшээ бол­гожо, эндэ Үбэр Байгалай хизаарта болоһон ушар һануулая.

Манай эндэхи талын зон огоро­дой эдеэ ургуулха дүршэл багатай байһан тула Үбэр Байгалай хизаарай болон агынхид Хитад гүрэнэй олзын хэрэг эрхилэгшэдтэ газар дайдаяа даалгажа, огородой эдеэ ургуулна. Тэрэ ургаса таридаг талмайһаань урдаһан шалбаагһаа үхэрнүүд уһа уугаад, үхэшөө бэлэй. Амитанай уу­гаад үхэшэхөөр уһаар уһалһан ого­родой эдеэ бидэ эдижэ, ямар ехэ хо­рото нүлөө өөрынгөө бэедэ үгэжэ байна бибди даа?

Нэмэжэ хэлэхэдэ, тэрэ хитадай тариһан газар дайдаар ногооншье үни галабта ургахаяа болёо. Харин бидэ мүнгэн зөөриин мананда обто­жо, үшөөл тэдэ зондо газар дайдаяа миинтээр шахуу үгэхөөр бэлэн бай­набди. Байгал далайгаашье бэлэглэ­хэ һанаатай болонхойбди.

Нобшодо дарагдаһан газар дэбисхэр

Чимитдоржо Дугаров лама дэл­хэйн 17 гүрэнөөр ажалай хэрэгээр ябаһан, удаан саг соо байрлажа, бай­далыень һайса адаглаһан хүн гээшэ. Тэрэнэй хэлэһээр, манай түрэл ню­таг ехээр бузарлагдаагүй байгаали­тай гээшэбди.

- Манай эндэ ехэ үйлэдбэригүй ха юм даа. Завод, фабриканууд үсөөн, бузарлагдаһан уһа ехээр хаянагүй, гэхэ зуура, энэ зандань үлөөхэ, хам­гаалха шухала байна, - гэжэ эмшэ лама тэмдэглээ.

Манай эндэ бэедэ хорогүй га­зартайбди, хамаагүй, үшөө нөөсэ байна, газар дайдамнай ехэ даа, гээд лэ, хайша хэрэг эхэ байгаа­лидаа хандажа байха эрхэгүйбди. Ариг сэбэр байдалыень үни га­лабта һандаргаанхайбди, үшөөл һандаргажал байнабди. Нобшо ноохой ямар ехэ хоро үзүүлнэб? Хүн үдэр бүри ямар ехэ нобшо бии болго­ноб, тэрэ үреэдэһэн нобшоёо хайша хэрэгээр хаанашье һаа хаяжархина.

Эндэ һаяхан хотын унаагай буу­дал дээрэ нэгэ залуу эхэнэр сүүмхэ сооһоо элдэб юумэ гаргаад лэ хая­жархина. Хажуудань хүбүүхэниинь юун гэжэ толгойхон соогоо бодом­жолжол байна хаб? Энэ наһандань эжы абань лэ ехэ жэшээ байна ха юм. Иимэ бодолтой зон хэзээ нобшо ноохойгоо хаяжа болохогүй гэжэ мэ­дэрдэг болохоб, үшөө нэгэ 50 жэлэй үнгэрхэдэ, хүн зоной ухаанда энэ һанал орохо ха гү? Тэрэ эхэнэртэ бу­руу ябадалдань һургаал үгэхэ гэхэ­дэмни, шэхэниинь таглаатай, шанга хүгжэм шагнажа ябана. Энэ үшөө нэгэ бодомжолхоор үйлэ хэрэг.

Иимэл үшөө мунхаг, балар байдал­тай зон гээшэлди даа. Харин Чимитдоржо эмшын хэлэһээр, хүгжэлтэ ба­гатай манай Ород гүрэндэ орходоо, үндэр болбосоролтой гүрэнүүдтэ байдал тад ондоо.

- Швейцарида ямар ариг сэбэр гээшэб. Хүн зон журамтай, нобшоёо илгажа суглуулна. Эдеэнэй үлдэсэ, саарһан болон пластик гээд, хуу ами аминдаа мэшээглэнхэй, хажуудань мүнгэ түлэһэнэй үнэмшэлгэ саарһан хээтэй. Үглөөгүүр унаа ерээд лэ, бул­тыень абаад ябана. Тиигэжэ хүнэй гаргаһан хаядаһа нобшоор дахин шэнэ юумэ үйлэдбэрилнэ, - гэжэ тэрэ мэдээсэбэ.

Япон гүрэндэшье иимэ байдал­тай. Эхэ байгаалияа хамгаалха гээ­шэ ганса болбосоролтой байдалтай зоной үйлэ бэшэл даа.

Юундэ байгаалияа хамгаалха шухалаб?

Томо үйлэдбэринүүдгүй газар дай­да ариг сэбэр гэхэтэй хамта, хүн зон нобшо ноохойгоо үреэдэжэ, гол, нуур, уһан далай руугаа элдэб нобшоёо хаяна. Энэнь юрэ ябадал бэшэ, ехэ айм­шагтай нүлөөтэй бшуу. Эмшэ ламын хэлэһээр, нуур, гол горход, уһан ехэ далайнууд булта Лусад эзэдтэй юм.

- Юундэ мүнөө сагта элдэб аюу­лай ушарнууд, торнадо, үер болон түймэр гаранаб? Эдэ бүгэдые уһанай эзэд Лусад хүн түрэлтэндэ эльгээнэ. Юрэ уурлаад эльгээнэ бэшэ, харин муу ябадалайнь түлөө харюу эльгээнэ. Газар уһаяа бузарлахадамнай, Лусадууд зобоно бшуу. Бидэниие хорложо байхадатнай, бидэ харюу танда үгэнэбди гэнэ ха юм, - гэжэ тэрэ тайлбарилба.

Үнэхөөрөөшье, хүн зоной ямар нэгэ этэгээд үйлэнүүдэй һүүлээр заатагүй байгаалиин оһолто ушар­нууд тохёолдодог. Газараа буляалда­жа, аха дүү болохо арад хэды ехээр тэмсэжэл байхадань, газар дэлхэй доһолжо, ямар ехэ һандаргалта үзүүлжэ, ямар олон зоной ами наһа хосороо һэм. Эндэ Спитак, Лени­накан хотонуудта болоһон газар хүдэлэлтэ һануулая.

Эхэ байгаалитаяа эбтэй ажаһууха гэбэл, тойроод оршон байдалдаа энхэргэн хандажа, хамгаалжа, аршалжа һуухал шухала. Бүхы юумэн холбоотой. Юрэ хармаанһаа гаргаад хаяһан нобшо саашадаа эрьелдээд, ямар ехэ муугаар нүлөөлхэб? Эдэ бүгэдые бодомжолхо хэрэгтэй. Эхэ байгаа­лидаа муу, хорото үйлэ үзүүлһээр, хүн түрэлтэн элдэб үбшэ хабшанда диилдэнэ.

Үбшэн тухай

Чимитдоржо эмшэндэ элдэб үбшэнтэй зон хандадаг. Эндэ юрын ханяадаар ерэнэ бэшэ, хүндэ үбшэндэ нэрбэгдээд, мүнөөнэй аргада диилдээгүй ушарнуудтай зон ерэнэ. Һүүлэй сагта Европын болон бусад хари гүрэнүүдһээ үбшэнтэд олоороо хандана. Хэды олон үбшэнтэниие эмшэ лама аргалааб даа, мүн туһалжа шадаашьегүй үбшэнтэд байгаал ааб­за. Эмшэ ламын хэлэһээр, 404 үбшэн бии гэжэ түбэд эмшэдэй ном соо бэ­шээтэй.

Тэдэнэй 101 үбшэниинь юрэ бэ­еын оролдолгоор һайн болошохо, үшөө 101 - эмэй аргаар, 101 – элдэб үргэл мүргэл, уншалгаар эдэгэдэг, һүүлшын 101 үбшэн – наһанай эсэс гээд тайлбарилдаг. Элдэб оһолто, аюулта ушараар хосорһон ушарнууд үбшэндэ тоологдодог, - гэжэ эмшэ лама мэдээсэбэ.

Чимитдоржо лама боро аргаар 50 жэлэй туршада хүн зониие аргална. Энэ хугасаада элдэб үбшэнтэниие үзөө, аргалаашье, туһалаашье, туһалха аргагүйшье байгаа.

- Элдэб олон үбшэнтэниие адагла­жа байхада, зариманиинь эдэгэшэ­хэ, заримань хэдышье аргала, туһа болохогүй. Энэшни үйлын үриин үбшэнтэн гээшэ, ямар нэгэ нүгэл, амидые алалга, дээрмэ, хулгай гэхэ мэтэ муу үйлэ хэһээр, үйлын үриин үбшэндэ нэрбэгдэнэ. Теэд эм домоор һайншье болохогүй, буян хэхэдэнь­шье, диилэшэгүй ехэ нүгэл ха юм, - гэжэ эмшэ лама тэмдэглэнэ.

Удаан саг соо Чимитдоржо ламхайһаа энэ тэрэ асуудалнуудаар харюу абажа, хожом хөөрэлдөөгөө уншагшадтаяа үргэлжэлүүлхэ хүсэлтэйбди. Гэхэ зуура, энэ статья соогоо юун гэжэ дүн гаргахаар гээ­шэб? Бурхан багшын хэлэһээр, юумэ мэдэхэгүй ушарһаа зоболон бии болодог. Дэлхэйн хүн түрэлтэн эдэ бүгэдэ тухай бодомжолдог боложол байна, Европын арад тон ехээр ойл­гонхой. Үгы гэбэл, элдэб оһолто уша­раар хохидолдо ороод, эхэ байгаали­яа бузарлаад, муу нүлөөень амсажа байһан арад лэ мэдэрхэ. Манда энэ мэтэ асуудалда анхаралаа табижа, үшөөл эхэ байгаалияа, өөһэдынгөө ерээдүй хүүгэдэйнгээ ажана тэнюун байдал абарха саг үшөөл байна. Үгы гэбэл, буряад арадай “Гэмынь хой­ноо, гэмшэлынь урдаа ” гэһэн сэсэн үгын удхатай байдал ерэхэл бшуу. Үшөө саг байна. Эхэ байгаалияа ар­шалан хамгаалха асуудал-глобальна хэрэг, юрын хүн бодожо шадахагүй гэжэ хүнүүд һанадаг, харин хүн бүхэн өөрынгөө газааханаа, хотын гудамжада, тойроод байһан оршон байдалдаа хайхарамжатайгаар хан­дажа байбал, энэ ехэ асуудал шиид­хэгдэжэл байха бшуу. Юумэн багаһаа эхилдэг.

Авторай гэрэл зураг