​​Тэлэмбэ, Сүүгэл полигонуудта үнгэрһэн сэрэгэй һургалта

Хойто мүльһэн тэнгис далайн Охотско, Берингово далайнуудһаа эхи­лээд, Алас Дурна зүгэй бүхы дайдаар, Үбэр Байгалай хизаараар, Буряад Уласай зүүн захаар – хамта дээрээ 4 мянган утатай фронт дээ­рэ сентябриин 11-һээ 17 болотор "Восток-2018" гэһэн сэрэгэй ехэ һургалта үргэлжэлбэ. Гол үйлэнь Үбэр Байгалай хизаарай Сүүгэл полигон­до үнгэргэгдөө.

- Зэбсэгтэ хүсэнүүдээ саашадаашье хүгжөөн бэхижүүлхэбди. Манай сэрэг гүрэнэйнгөө, арадайнгаа аюулгүйе сахин хамгаалхаар хэзээдэшье бэлэн байха ёһотой, - гэжэ Ородой Холбо­ото Уласай Юрэнхылэгшэ Владимир Путин олондо мэдээсээ. 1981 онһоо хойшо үнгэргэгдөөгүй ехэ сэрэгэй һургалтые Сүүгэлдэ хаража байха­даа, Зэбсэгтэ хүсэнүүдэй Юрэнхы захирагша В. Путин: «Үндэр хэмжээндэ үнгэргэгдэбэ. Даалгагдаһан даабаринууд хүсэд дүүрэнээр дүүргэгдээ. Сэрэгэй үндэр шадабари, дүй дүршэл харуулаат, ямаршье дайсанай сэрэг­тэ эсэргүүсэхэ шадалаа гэршэлээт», - гэһэн сэгнэлтэ үгөө.

Һургалтын эхин

Ород гүрэнэй Түбэй болон Дорно дахинай сэрэгэй той­рогуудтай, Хойто мүльһэн далайн болон Номгон да­лайн уһан сэрэгүүдтэй, Ага­арай зэбсэгтэ хүсэнүүдтэй, Агаарай аюулһаа хамга­алха сэрэгтэй хамта Хита­дай, Монголой сэрэг энэ һургалтада хабаадаа. Хамта дээрээ 300 мянган сэрэгшэд, 36 мянган танк болон бусад хуягта техникэ, далайн 80 онгосо гээд лэ мүнөө үеын эгээл түрүү оньһон техникэ хабаадуулагдажа, дайшалхы арга шадалаа агаарташье, газарташье, далайдашье ха­руулаа.

Хойто мүльһэн далайн сэрэгэй онгосонууд Барен­цева далайһаа Чукотско далай хүрэтэр мүльһэ хаха зүһэжэ ерээ. Чукоткодо да­лайн десант түрүүшынхиеэ буугаа. Номгон далайн флаг­ман болохо ракетнэ «Варяг» крейсер 480 км саана байһан сагаалса «Базальт» ракетэ­эр үгы хээ. Энэ болбол Аме­рикын Холбоото Штадуудай дүтэ иимэ ехэ һургалтанууд түрүүшынхиеэ үнгэргэгдэбэ гээшэ.

Сансарһаа гү, али бүри доогуур, газарай нюру­угай тээ дээхэнүүршье табигдаһан ямарханшье добтолгын зэбсэгүүдые Бу­ряадай Тэлэмбэдэ оршодог зенитно-ракетнэ “Бук”, “Тор”, “Панцирь-С”, “С-300”, “С- 400” комплекснууд үгы бол­гожо шадаха юм байна. Энэ удаа Сансарһаа добтолһон 30 ракетнэ сагаалсанууд усадхагдаа.

Сүүгэлэй полигондо

Сүүгэлдэ үнгэргэгдэһэн һургалтын гол шэглэл гэ­хэдэ, добтолһон дайсаниие угтажа тогтоогоод, бүхы хүсэнүүдээ элсүүлжэ, саг дары усадхаха зорилготой. Эдэ бүгэдые бэелүүлгэдэ нэгэ талаһаа Түбэй сэрэгэй тойрогой сэрэг болон Хойто мүльһэн далайн уһан сэрэг, нүгөө талаһаа Дорно дахи­най сэрэгэй тойрогой сэрэг болон Номгон далайн уһан сэрэг хабаадаа.

Онон голой эрьеэр добтолһон дайсаниие тогтоожо, үй бута сохин усадхаха хэрэг­тэ манай 25 мянган сэрэг­шэд, сэрэгэй 7 мянган элдэб янзын техникэ, 250 агаарай онгосонууд хабаадаа. Тиихэ­дэ Хитадай 3 мянга 500 сэрэгшэд 600 техникэ, агаарай 30 онгосо болон Монголой танкова частьнууд хабаадаа.

Дайсаниие даралга

Гэнтэ добтолһон дайсан Сүүгэл һууриниие эзэлэ­эд, Ононой хүүргэнүүдые тэһэлжэ үрдеэ. Тиибэшье Сиридэ үнгэрһэн байлдаа­нуудай дүй дүршэл шадама­раар хэрэглэжэ, хоёр мото­стрелково бригада танкова дивизитэй хамта 30 танка­ар, 86 БМП-гээр, 73 авто­техникээр дайсанай шухала объектнүүдые усадхажа ша­даа. Тиихэдэнь аэромобиль­на десант 115 автотехникээр уһа гаталуулжа, Монголой танкова бригада, Хитадай 1-дэхи мотопехотно бригада добтолгодо орохо аргатай болоо. Хамгаалгада байһан Монголой мотострелково бригада, Хитадай сэрэгшэд үхэр буунуудай болон агаа­рай онгосонуудай дэмжэл­гэтэйгээр баһал добтолжо эхилээ.

Дайсанай гол хүсые хоёр “Искандер-М” ракетнэ ком­плекснууд, агаарай 40 бом­бардировочно, истребитель­нэ онгосо, заалпаар буудадаг “Торнадо”, Ураган”, “Град” ре­активна системэнүүд, үхэр буунуудай “Мста”, “Гиацинт”, “Акация” установконууд гал дүлөөр хайража, үнэһэн тоборог болгоо. Тиихэдэ агаарһаа шэнэ үеын Су-30 СМ истребительнүүд хамга­алжа байгаа.

Энээн тухай гайхаһанаашье, сошордоһоноошье хари гүрэнүүдэй олондо мэдээсэл тараадаг албанууд ехэ дэлгэ­рэнгыгээр дуулгаа. Илангаяа “Искандернүүд” болон “Ура­ганууд” сошоогоо. 20 тонно шэгнүүртэй сэрэгэй “Ураган” машина нэгэ секунда соо 280 килограмм реактивна снаря­дуудые хоёр дахин табижар­хиха шадалтай юм байна.

“Искандер” команда

Оперативно-тактиче­ска “Искандер-М” ракетнэ нэгэ комплексын командираар Буряадай гүрэнэй ехэ һургуули дүүргэһэн Соёл Базаров байгаа. Лей­тенант Базаровай расчёт: тэрэнэй орлогшо сержант Денис Марков, жолоошон-электрик-гранатомётчик ефрейтор Евгений Сигачёв гэгшэд заагдаһан газартаа хүрэжэ ерэһээр, комплексо­ёо бэлдэбэ. Тэдэнтэеэ нэгэ зэргэ пусковой установкын расчёт: лейтенант Эдуард Кузнецов, тэрэнэй орлогшо сержант Артём Зимин, ме­ханик-жолоошон-гранато­мётчик ефрейтор Максим Рычков гэгшэд түргэн бушуу байгаа. Эдэнэртэ ахамад лей­тенант Александр Дробыше­вой взвод баһал саг соонь ракетэнүүдые һэлгэжэ үгэхэ ажалаа эрхимээр ябуулаа.

Мүн баһа управлениин автоматизированнэ систе­мын расчёт тэдэнэй ам­жалтада ехэ үүргэ дүүргээ. Механик-радиотелефонист ефрейтор Роман Гречиш­кин, радиотелефонист Сер­гей Варнавский, жолоошон-электрик Станислав Сте­панюк, тэдэнэй командир сержант Сергей Попов гэг­шэд даалгагдаһан ажалаа эрхимээр бэелүүлдэг мэргэ­жэлтэд байһанаа харуулаа. Тиигэжэ сэрэгшэ бүхэн өөр өөрынгөө даабариие гу­рим журамаарнь саг соонь дүүргэжэ, ракетэнүүдээ түргэн сагта мэргэнээр ябуулжа шадаа.

Мүнөө сагай эгээл түрүү оньһон түхеэрэлгэнүүдээр иигэжэ Эхэ ороноо хамгаал­хаар бэлэмди, ямаршье дай­саниие усадхажа шадахабди гэжэ манай хүбүүд гэршэлээ.

Соёл Базаров - “Искандер-М”-эй командир

Ага аймагай Урда-Ага ню­тагай 31-тэй лейтенант Соёл Базаров Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин хэлэ бэшэ­гэй факультет “ород-буряад хэлэнүүдэй багша” мэргэ­жэлтэйгээр дүүргээд, Ном­гон далай шадарай дайдада миномётно батарейн коман­дирай орлогшоор алба хээ. Удаань “Толон” сониной сурбалжалагшаар хүдэлөө. Хойто Кавказда алба хэһэн Цырен, Саян аханарайнгаа зүбшэлөөр 2013 ондо сэрэг­тэ ажалда орожо, Бооржодо оршодог миномётно бата­рейн командирай орлогшо­ор 3 жэл алба хээ. Удаань ракетнэ бригадада ороод, һуралсалай түбтэ һураа. “Искандер-М”-эй командир болоһоор жэл хахад үнгэрөө. Соёл Биликтуевич өөрынгөө албаар, захиржа ябаһан сэ­рэгшэдээрээшье омогорхо­но. Наһанайнь нүхэр Аригуна 6 һаратай Диана басагатаяа декретнэ амаралтада байна. Соёлой хоёр аханар, гурбан эгэшэнэр, Биликто Дашини­маевич эсэгэнь - Баян-Була­гай сомон дарга, Аграфена Александровна эжынь нии­гэмэй ажалтай бултадаа Со­ёлойнгоо түлөө һаналаа та­бижа байдаг.

Соёл Биликтуевичай ор­логшо Онон аймагай Ула­ан-Ималхын Денис Марков Шэтэдэ түмэр замшадай тех­никумдэ һуража байтараа, сэрэгэй алба хээд, хэлсээ ба­талжа, “Град” түхэлэй БМ-21 системын командираар жэл соо алба хээ. Мүнөө зургаа­дахи жэлээ алба хэнэ. Дүрбэн жэлэй саана албанай бай­ратай болоо. Женя басага­ниинь 1-дэхи ангида оробо, Миша хүбүүниинь хүүгэдэй сэсэрлигтэ ябана. Залуу гэр бүлэдэ үшөө юун хэрэгтэйб даа?

Евгений Сигачёв Шэ­тын түмэр замшадай тех­никум эрхимээр дүүргээд, механик-жолоошоноор алба хээд, 2015 ондо хэлсээ бата­лаа. Кристина һамганиинь хүүгэдэй сэсэрлигтэ хүдэлнэ. Максим хүбүүниинь һая жэл хахадтай болоо.

Шэтын аймагай Кука тос­хондо эрэ болоһон автоме­ханик мэргэжэлтэй Максим Рычков сэрэгэй алба дүүргээд, Воронеж можын Острогоржск хотодо Автобронетанкова техникын түбтэ һуралсал га­ража, сэрэгэй эрхим мэргэжэлтэн болоо.

Стартова батарейн коман­дир капитан Владислав Колос Краснодар хизаарай Туапсе хотодо түрэһэн намтартай. Хара багаһаан офицер болохо хүсэлтэй байгаа. 13-тайдаа Санкт-Петербургын ракетно-артиллерийскэ кадетскэ кор­пусто һураа. Удаань Михай­ловска сэрэгэй артилерийскэ академи түгэсхөө. Тиигээд Алас Дурна хизаарта алба хэ­хэеэ мэдүүлжэ, дүрбэн жэл соо Еврейскэ автономно мо­жодо ракетнэ расчёдой ко­мандир байгаа. Үбэр Байга­лай хизаарта ерэжэ, батарей ударидаха болоһоор хоёр жэл болоо. Тэрэнэй стартова батарей Сүүгэлдэ эрхим бэр­хэ бэлэдхэлтэйгээ бултанай урда харуулба ха юм.

Гурбан гүрэнэй сэрэгэй жагсаал

Сүүгэл полигондо Влади­мир Путинтай Ородой Хол­боото Уласай баталан хам­гаалха сайд армиин генерал Сергей Шойгу, тэрэнэй ор­логшо Зэбсэгтэ хүсэнүүдэй Генеральна штабай дарга армиин генерал Валерий Герасимов, Хитадай Арадай Уласай баталан хамгаалха сайд Вэй Фэнхэ, Хитадай ара­дай сэрэгэй хамтын штабай даргын орлогшо Шао Юань­минь, Монголой Зэбсэгтэ хүсэнүүдэй бригадын коман­дир Гансэлэм Лхагвасүрэн гэгшэд сэрэгэй һургалтые хараа. Сүүгэлдэ 59 гүрэнэй 87 ажаглагша энэ һургалтые хаража байгаа. 300 сурбал­жалагшад мэдээ тараажа байгаа.

Эндэл сэрэгэй жагсаал үнгэргэгдөө. Гурба гаран км зайда һунаһан сэрэгэй хуя­гламал зэбсэгтэ техникын колонно 20 минутын тур­шада шууд ябажа гараа. Һүр дарама ехэ һургалташье, энэ жагсаалшье бултаниие гайхуулаа.

- Һургалтын үедэ Хита­дай ба Ородой сэрэгшэд ээм мүрөө түшэлсэн, эб хамта сэрэгэй һайн һургуули гараа. Тиигэжэ эб найрамдалаа бэхижүүлжэ, бэе бэедээ хан­далгамнай үргэдөө, - гэжэ Шао Юаньминь мэдүүлээ.

Владимир Путин сэрэг­шэдые амаршалха зуураа, ород, монгол сэрэгшэдэй үни холын хани барисаа тэм­дэглэжэ, 1939 ондо Халхын голдо хамта туйлаһан ялас гэмэ илалтые һануулаа.

Энэ сэрэгэй ехэ һургалта ганса сэрэгэй бэлэдхэл харуулаагүй. Гүрэн түрымнай ажабайдал сэрэгтэеэ нягта холбоотой ха юм даа. Нэн түрүүн сэрэгэй-промыш­ленна һалбариин жэшээгэ­эр манай бүхы эдэй засаг хүдэлнэ, тэндэл тон түрүүн мүнөө үеын түрүү технологи нэбтэрүүлэгдэнэ. Мүн баһа зам тээбэриин боломжо ха­рагдаба гээшэ. Ганса Түбэй сэрэгэй тойрогһоо хэдэн мянгаадаарнь сэрэг зүүн тэ­эшэнь хүдэлгэхэ гээшэ ехэ орёо хэрэг бшуу.

Манай гүрэнэй зүүн зүгэй дайдада үзэгдөөгүй ехэ һургалта үндэр хэмжээндэ үнгэрбэ гэжэ сурбалжалаг­шад тэмдэглээ.

Тимур ЛАМБАЕВ, Сэнгэ РИНЧИНОВ

Тимур Ламбаевай гэрэл зурагууд