​​Этигэлэй Хамба ламын найр

Нэгэдэхи үдэр. Оронгодо

Ивалга аймагай Оронго нютагта Этигэл хамба ламын найр наадан заншалта ёһоороо боложо үнгэрбэ. Энэ наадан 2005 онһоо эхилжэ эмхидхэгдэдэг юм. Анханһаа энэ наадан булта хүүгэд ба томошуултаяа сугтаа үнгэрдэг һаа, һүүлэй жэлнүүдтэ Оронго нютагта хүүгэдэйхинь үнгэржэ, зүгөөр томошуулайхинь Ивалгын дасанай талмайда үнгэрдэг болонхой.

Энэ удаа Буряад Уласай бүхы шахуу аймагуудай хүүгэд эндэ су­гларжа, бүхэ барилдаан, һур харба­ан, мори урилдаан гэһэн тамирай зүйлнүүдээр мүрысэбэ.

Үглөөнһөө хүйтэн һалхитайшаг байба. Оронгын сомон дарга Жам­со Цыренжапов, Арадай Хуралай һунгамал Цыденжап Батуев, Орон­го нютагайхид гээд булта энэ най­рта ерэһэн зониие урин зөөлэн, хүндэмүүшэ зангаар угтан абаа.

Нааданай урда Буддын заншалта Сангхын ламанар ба дасануудай шэрээтэ ламанар Бандида хамба лама Дамба Аюшеевэй ударидалга доро уншалга бүтээһэнэйнь удаа тамирай мүрысөөнүүд эхилээ.

Мүнөө жэл һур харбалгаар үсөөн үхибүүд, оройдоол 23-25 хүүгэд сугларба. Эндэ Хэжэнгэ, Кабанск, Сэ­лэнгын Жаргалантаһаа, Ивалгын Хурамша, Оронго нютагуудһаа үхибүүд ерээд байна.

Һур харбалгаар хүбүүдэй дунда: нэгэдэхи һуурида Дугар Шойдоров, хоёрдохидо - Алдар Базаров, гурбада­хида - Түмэн Доржиев гээд гарабад. Басагадай дунда нэгэдэхи һуури Санжима Доржиева, Айлу­на Аюшеева, Адиса Рампилова гээд һубарин һууринуудые эзэлээ. Аб­солютна мүрысөөндэ һур харбаһан хүбүүд иигээд һубариба: Алдар База­ров, Дугар Шойдоров, Элбэг Гармаев, Алдар Баргуев. Басагадай дунда – Санжима Доржиева, Адиса Рампило­ва, Татьяна Путункеева, Анастасия Занданова гэгшэд илажа гараба.

2005 ондо түрэһэн ба доошо наһанай үхибүүд сооһоо һур харбал­гаар түрүүшын табан һуурида Доржо Намсараев, Сергей Савельев, Лубсан Ломбоев, Нечёсова Настя, Дмитрий Бальчинов гэгшэд түрүүлбэд.

Бүхэ барилдаанда 2001 ондо түрэһэн ба доошо наһанай 250 үхибүүд суглараа. Бүхэ ба­рилдаашад юһэн шэгнүүртэ хубаа­ран барилдаа.

Һонирхолтой мүрысөөнүүдэй нэ­гэн – мори урилдаан хододоо хүн зоной анхарал татадаг. Эндэ жэл бүри буряад морид ерэдэг һаа, мүнөө жэл бүхы морид Ивалгын дасанай найр нааданда хабаадуулагдаха боложо, ажал хэжэ байһан морид урилдаа. Тиигэжэ 3 ба 5 модоной зайда гүйлдэһэн моридой дүн гаргагдаба.

3 модоной зайда Баярма Бадмаева “Жорка” гэһэн мори унаад гүйлгэжэ, түрүүшын һуури эзэлбэ. “Эрдэмтэй” гэжэ нэрэтэй мори унаһан Алдар Жигжитов хоёрдохи ерэбэ, гурбада­хи һуурида “Мальчик” мори унагша Булат Бадмаев гараба.

5 модоной зайда Булат Бадмаев “Буян” морин дээрэ түрүүлбэ, хоёрдохи “Шайтан” Виктор Колмаков, Сокто Нимацыреновэй “Метелица” гурба­дахи ерэбэ. Бултадаа эдэмнай Хурам­ша һууринайхид байгаа. Энэ мори урилдаае арбан хоёр жэлэй турша­да ООО “Иволга-Трассервис” даадаг байна.

Хоёрдохи үдэр. Ивалгын дасанай талмайда

Этигэлэй хамба ламын найр наа­данда дахинаа хүсэ шадалаа туршалсахаяа олон лэ тамиршад заншалта ёһоороо сугларбад. Анхандаа “Эрын гурбан нааданда” суглардаг һаа, нёдондонһоо хойшо Этигэлэй хам­ба ламын наадан гээд нэрлэгдэдэг болонхой. Энэ удаа хүн зон үсөөн су­гларба гэжэ адаглахаар. Газаа хүйтэн, бороо орожо байхада бүришье һаа тиигэбэ гээшэ гү гэжэ һанагдаа. Гэ­бэшье Этигэлэй хамба ламын бэедэ мүргөөд, адиста хүртөөд гараха зо­ной таһалгаряагүй ээлжээн багашье болоод орхиногүй.

Үглөөнэй 8 сагһаа эхилжэ, ламанар уншалгаяа бүтээгээд, 11 сагһаа найр наадан тоглол­тоор захалаа. Энэ наадан Бан­дида хамба ламанарай институдай 254 жэлдэ, Этигэлэй хамба ламын хүн бэеэ оложо мүндэлһөөр 166 ба бусажа ерэһээрнь 16 жэлэй ойнууд­та зорюулагдаа. Нааданда бүхы даса­нуудай шэрээтэ ламанар, уригдаһан айлшад олоороо хабаадабад. Хэдэн жэлдэ үнгэргэгдэжэ байһан найр нааданда илажа гараһан бүхэ барилдаашадай нэрэ соносхогдожо, тэдэ урда гаража зогсобод. Тэдэнэй тоо­до Баргажанай Лугшахан һууринһаа Константин Цыренов. Тэрэ ВДВ-гэй 11-дэхи бригадада табадахи жэлээ контрактаар алба хэнэ. 2015 ондо бүхэ барилдаагаар 63 кг шэгнүүртэ абарга бүхэ болоһон байна. Констан­тин иигэжэ хэлэбэ: “ Гэр бүлэдөө 6 хүбүүн, 3 басагадбди. Бүхэ барил­даагаар һургуулиһаа эхилжэ, бэеэ һоридогби. Энэ хэмжээ ябуулгада заал һаа хабаадаха гэжэ оролдогшоб. Хоёр аханарни баһа энэ мүрысөөнэй абарганууд болоһон: Борис - 75 кг шэгнүүртэ, Батор 75 кг дээшэ шэгнүүртэ. Би мүнөө Батор ахынгаа хүтэлбэри доро һорилго гарадагби”.

Буряад Уласай Толгойлогшын болон Засагай газарай захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ Баир Цыренов найр нааданай нээлтын баярта хабаада­хадаа, Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденовэй ба өөрынгөө зүгһөө иигэжэ хэлэбэ: “Мүнөөдэр эдэ олон дасануудай түлөөлэгшэдые хаража байхада, буддын шажан гээ­шэмнай ганса Буряад Уласта бэшэ, ха­рин бүхы Ород гүрэн дотор һэргэнэ: Эрхүү можо, Үбэр Байгалай хизаарта, гүрэнэй олон регион болон хотонуу­даар дасан ба дугангууд бодхоогдо­но. Бидэ Сангхын бүхы түсэлнүүдые дэмжэдэгбди, дасан, дуга­нуудай ехэ заһабарилгада, һэльбэн шэнэлэлгэдэ мүнгэ алтаар туһалжал байдагбди. Тиигэжэ һүүлшын хэ­дэн жэлнүүдтэ энэ хэрэгтэ зуун сая түхэриг мүнгэн гаргашалагдаһан юм. Этигэл хамба ламын һайндэрөөр бултыетнай амаршалнабди. Мүрысөөндэ хабаадахаяа ерэһэн тамир­шадта энхэ элүүрые, зол жаргалые ба амжалта хүсэнэбди!”.

Бүхэ барилдаанай хибэстэ гараһан абарганууд өөр өөрын шэгнүүртэ бүхы хүсэ шадалаа гар­гана, тиигэжэ 63 кг шэгнүүртэ Баясхалан Очиров (Баргажанай да­сан), Алексей Монтоев (Баргажанай дасан), Константин Цыренов (Бар­гажанай дасан), Валерий Нохоров (Санагын дасан), Солбон Раднаев (Бургалтайн дасан), Лубсан Цыде­нов (Түгнын дасан), Евгений Гарма­ев (Сартуул-Булагай дасан), Дамба Бадмаев (Балдан-Брэйбун дасан) илажа гарабад.

75 кг шэгнүүртэ бүһэтэйшүүлэй дунда һууринууд иигээд хубаарба: Бато-Жаргал Банзаракцаев (Сарту­ул-Булагай дасан), Алексей Аранзаев (Баргажанай дасан), Дмитрий Гата­пов (Баргажанай дасан), Чингис Ин­кеев (Хэрэнэй дасан), Артем Раднаев (Хурамхаанай дасан), Баясхалан Гом­боев (Хамбын Хүрээ), Арсалан Би­ликтуев (Хурамхаанай дасан), Эрдэм Буянтуев (Балдан-Брэйбун дасан).

75-һаа дээшэ шэгнүүртэ Сергей Бадмаев (Балдан-Брэйбун дасан), Зоригто Цырендондопов (Балдан-Брэйбун дасан), Батор Цыренов (Баргажанай дасан), Валентин Цы­бенов (Балдан-Брэйбун дасан), Аюр Алдаров (Хэжэнгын дасан), Мунко Бадмаев (Эгэтын дасан), Баир Омок­туев (Ивалгын дасан), Вячеслав Анашкин (Байгалай дасан) гээд тус тустаа һубарибад.

Һүүлэй жэлнүүдтэ һээр шаалган гээшэ хадаа бүришье һонирхолтой боложо, хүн зоной анхарал тата­на. Энэшье удаа һээр шааха, хухал­ха ба тэдэ зониие харахашье улад олоор сугларба. Энэ мүрысөөндэ эхэнэрнүүдшье хабаадахаар бэлэн гэжэ ойлгобоб. Хараһан лэ хүн һээр шаажа шадахагүй бшуу, тэрээндэ дүрэ хэрэгтэй. Тиигэбэшье шам­бай шуран тамиршад энэ тулалда­анда илажа гараа. Тэдэнэй тоодо 14-21 наһатанай хүүгэдэй дунда: Доржо Жигжитов илаба, хоёрдохи - Аламжа Дылыков, гурбадахи - Баяр Будаев; 22-35 наһатанай хоорон­до: Ошор Цыбиков түрүүлбэ, уда­ань- Нима-Самбу Цыренгармаев, гурбадахи - Агван Цыренов; 36-51 наһатай зоной дунда: Батор Очиров шүүбэ, хоёрдохи - Дылгыр Дымбры­лов, гурбадахи һуурида-Юмдылык Жигмитжамсоев; 52 наһатай ба дэ­эшэ һээр шаагшадай хоорондо: Саян Гомбоев илаба, хоёрдохи һуурида Алексей Цыренгармаев, удаань- Александр Доржиев гэгшэд гараба. Эхэнэрнүүдэй хоорондо Долгор Ан­гархаева ба Аюна Данжеева хоёр тус тустаа һууринуудые эзэлбэд. Тиин абсолютна чемпионууд боложо, Ошор Цыбиков, Доржо Жигмитов, Нима-Самбу Цыренгармаев гэгшэд илажа гарабад.Буряад Уласһаа, Шэнэхээнһээ, Эрхүү можоһоо, Үбэр Байгалай хизаарһаа гээд 150 һуршад су­гларба. Бүһэтэйшүүл 60 метртэ, эхэнэрнүүд 50 метрһээ харбаха байба. Тиигэжэ бүһэтэйшүүлэй дунда Улаан-Үдэ хотын Бэлигтэ Цыденов абсолютна чемпион бо­ложо илаба, харин эхэнэрнүүдэй хоорондо Ага тойрогой Баясхаланова Дарижаб түрүүлээ.

Иигэжэ Этигэл хамбын найр түгэсэжэ, тамиршад бэе бэеынгээ гарайнгаа шангые, нюдэнэйнгөө хур­сые, шадал тэнхээе туршалсаба.

Ерэхэ жэл болотор дүй дүршэлөөрөө хубаалдажа, элдэб мүрысөөнүүдтэ хабаадажа, бэлиг шада­барияа мүлижэ, бүри хүсэ шадал нэмэһэнүүд уулзахал байха. 

Анна Огороднигой гэрэл зурагууд