​​Ниитэ эмхинүүдэй ажал хэрэгүүдэй яармаг Буряадта үнгэрөө

Ниитын ажаябуулагшад ба засаг түрын түлөөлэгшэд

Энэ заншалта болоһон яармаг хоёрдохи жэлээ үндэр хэмжээндэ эмхидхэгдэнэ. Capital Mall гэһэн ху­далдаанай түбэй талмай дээрэ аралжаанай бэшэ эмхинүүд ажал хэрэгүүдтэеэ танилсуулба. Оро­дой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын Грантын жасын гүйсэдхэхы захирал Антон Долгов түрүүтэй шалгалтын бүлэг эмхи бүхэнэй ажаябуулгатай танилсаба. Нёдондо­нойхидо орходоо, бүри олон хабаадагшад ерээ гэжэ эли.

- Түрүүшынгээ яармаг үнгэргэхэдөө, ямаршье юумэн болохыень хүсэд тухайлаашьегүй бэлэйбди. Теэд һанаһанһаамнай ураг­шатай болоо. Мүнөө жэл­дэ харалганай шэнэ шэглэлнүүдые дурадхаабди. Һая бии боложо байһан ба­гахан эмхинүүд дүршэлтэй эмхинүүдтэй үрдилдэжэ шадахагүй байгаа бшуу. Тиигэжэ “Стартап” гэһэн харал­ган эмхидхэгдэжэ, 3 илагша тодороо, - гэжэ Буряад Ула­сай Толгойлогшын ба За­сагай газарай Захиргаанай Хүтэлбэрилэгшын эрхэтэнэй олониитэ хүгжөөлгын тала­ар орлогшо – Үндэһэ яһатан хоорондын харилсаануудай ба эрхэтэдэй үүсхэл хүгжөөлгын хорооной түрүүлэгшэ Михаил Харитонов мэдээсэбэ.

Аралжаанай бэшэ нии­тэ эмхинүүд Буряадтамнай олошоржол байна. Иимэ эмхинүүдые байгуулжа, юрын эрхэтэд ажабайда­лайнгаа олон тоото орёо асу­удалнуудые шиидхэнэ ха юм. Элдэб янзын түсэлнүүдые зохёожо, уласай, можо нюта­гай, гүрэнэй талаар мүнгэн дэмжэлтэдэ хүртэхэ ар­гатай. Хэрбээ 2016 ондо ниитэ эмхинүүд Гүрэнэй һангай дэмжэлтын грантаар бүхыдөө 10 сая түхэриг аба­жа шадаһан һаа, мүнөө аяар 46 сая түхэригэй дэмжэлтэ­дэ хүртэһэн байха юм.

- Түсэлнүүдые зохёо­жо, ниитэ ажал ябуулгын дүршэл үрэ дүн үгэнэ. Ал­бан зургаануудай, яама­нуудай болон гүрэнэй та­лаар соносхогдоһон элдэб янзын харалгануудта нии­тэ эмхинүүдэй илаһанайнь ашаар манай улас руу дүн хамта 100 сая түхэриг шэглүүлэгдэһэн байна. Зарим эмхинүүд юрын бэшэ, харин зорюута түсэл зохёожо, ажал ябуулдаг харюусалга ехэтэй, томоотой эмхинүүд болон­хой, - гэжэ Михаил Алексан­дрович тэмдэглээ.

Мүнөө жэлэй харалганда шангай жасын хэмжээн 810 мянган түхэригтэ хүрэһэн байна. Тэрээндэ 100 гаран эмхи хабаадуулагдаа. Эр­хим ниитэ эмхи – “Стартап” гэһэн шэглэлээр илагшадай дунда Буряадай эмнэлгын эмхинүүдэй залуу мэргэ­жэлтэдэй зүблэл шалгараа. Илагшын үнэмшэлгэ болон 30 мянган түхэригэй шан Зүблэлэй хүтэлбэрилэгшэ, Семашкын нэрэмжэтэ ула­сай больницын реанимаци­ин болон терапиин таһагые даагша Михаил Итыгиловтэ барюулагдаа. Залуу эмшэ­дэй тус эмхи энэ зунай ав­густ һарада Байгалай залуу эмшэдэй хуралдаа эмхид­хэжэ, гүрэнэйнгөө 18 можо нютагһаа аяар 500-гаад эм­шэдые хабаадуулһан байха юм.

Залуушуул хүдөө нютагаа һэргээнэ

Жэлһээ жэлдэ олзын хэрэг эрхилдэггүй ниитэ эмхинүүдые тогтоолгодо залуушуулай эдэбхитэйгэ­эр хабаададаг болоһониинь һайшаалтай. Жэшээнь, мүнөө жэлэй май һарада Ка­банскын аймагай Корсаково тосхоной залуушуул нэгэдэ­жэ, нютагтаа эхэнэрнүүдэй дунда волейболоор мүрысөө үнгэргэһэн байна.

- Теэд энээгээрээ дүүрэшэхэ бэшэ, ажалаа гүнзэгы удхатай, үргэн дэлисэтэй болгохо гэжэ шиидээбди. Тиигэжэ аяншалгада, байгаалида хабаатай шухаг асуудалнуудые урдаа табижа эхилээбди, - гэжэ Корсаково тосхоной залуушуулай ниитэ эмхиин хүтэлбэрилэгшэ Ека­терина Онтобоева хөөрэнэ.

Һэеы гэрнүүдые бодхоожо, аяншалагшадые хону­улха, хооллуулха газар бай­гуулаа. Мүн Сэлэнгэ мүрэн дээгүүр онгосоор аянша­луулха зам зохёогоо. Нютаг дээрээ музей ба хүүгэдэй наадаха талмайхануудые барижа байна. Иимэ ажал хэрэгүүдые эрхилжэ, залу­ушуулые тоонтодонь тату­улха, нютаг дээрээ ажалай һууринуудые олошоруул­ха, ажабайдал һайжаруулха гэһэн гол зорилгонуудые табиһанаа эдэ залуушуул мэдүүлбэ.

- Һаял бии болоо хадаа, энэ ехэ яармагта өөрыгөө мэдүүлжэ, саашадаа элдэб янзын харалгануудта хабаа­дажа, хүгжэхэ зорилготойб­ди, - гэжэ Екатерина мэдээ­сэбэ.

Тэрэ өөрөө нютагайнгаа дунда һургуулида психолог багшаар хүдэлнэ. Корсаково тосхондо олон залуушуул ажаһуудаг юм. Тиин тэдэ нэ­гэдэжэ, нютагайнгаа шарай, байдал һайжаруулха хэрэг эрхилжэ байна.

Үүргэ ехэтэй “Эрмэлзэл”

Яармагта хабаадагша­дай жэрытэр түхеэрэгдэһэн талмайнуудһаа эгээл саа­нахи танхим соо Хэжэнгын эрэмдэг бэетэй зоной “Эр­мэлзэл” гэжэ ниитэ эмхи бүтээлнүүдээ дэлгэнхэй бай­гаа. Тус эмхиин дурадхаһан зүйлнүүд олон хүнэй анха­рал татаа. Ямар нэгэ хэмжээ ябуулгада, харалганда гү, али мүрысөөндэ хабаадагшад­та, холоһоо ерэһэн айлшад­та Хитадта урлагдаһан га­рай бэлэгүүдые барюулхын орондо эдэл зүйлнүүдыень бэлэглэхэдэ болохо. Тиигэ­жэ нютаг дээрээ үйлэдбэри хүгжөөхэ, туһатай байха ар­гаяа бэдэржэ байһан хизаар­лагдамал арга боломжотой эдэ зониие дэмжэхэ шухала. Хэжэнгын “Эрмэлзэл” ТОС бусад аймагуудта жэшээ бо­ломоор юм.

2013 ондо Хэжэнгын за­хиргаанай дэмжэлгээр ай­магай эрэмдэг бэетэй зоной эблэл нигүүлэсхы сэдьхэлэй марафон эмхидхэһэн байна. Аймагай сомон бүхэндэ дуу наадаа дэлгэжэ, уулзалгану­удые эмхидхээ. Тиихэдэнь нютаг бүхэндэ тэдэниие уг­тажа, баһа наада дэлгэжэ, мүнгэн бэлэгүүдые барюу­лаа. Иимэ аргаар 200 мян­гаад түхэригэй олдоходонь, аймагай һунгамалнууд нэ­мэри болгон, хубитаяа ору­улалсажа, хамта дээрээ 300 мянга гаран түхэриг сугла­раа бэлэй. Тэрэ мүнгөөрөө Эблэлэй түрүүлэгшэ Зориг­ма Ринчиндоржиева Жаргал Шаралдаев хоёр Эрхүү хото ошожо, гарай бэлэгүүдые бүтээдэг түхеэрэлгэнүүдые худалдажа абаһан юм.

- Ерэһээр лэ, элдэб янзын гарай бэлэгүүдые бүтээжэ, Сагаан һарын найрай ур­дахана тэдэнээ наймаалжа үрдеэ бэлэйбди. Жаргал Шаралдаев - угаа бэрхэ хүн. Ганса зүүн гараараа иимэ гоё зүйлнүүдые дархалдаг, компьютер заһажархидаг, элдэб программа зохёодог. Мүнөө бидэ хаанашье харалган бо­лон урилдаануудта хабаа­даха аргатай болонхойбди. Олзошье олонобди, - гэжэ Зоригма Цырендондоковна хөөрэнэ.

“Эрмэлзэл” ТОС, үнэхөөрөөшье, уласай хэмжээ­нэй харалгануудта хабаа­дадаг. Тиигэжэ 2014 ондо 80 мянганай шанда, 2015 ондо 60 мянганда хүртөө бэлэй. Шүүһэн мүнгөөрөө дурасхаалай зүйлнүүдые бүтээдэг хэрэгсэлнүүдые худалдажа абаад, ажалаа улам оньһожоруулһан бай­на. 2016 ондо уласай харал­ганда хабаадажа, 40 мянган түхэригэй грант шүүгээд, тэрэнээ Ушхайта нютагай харгын дугы барилганда гаргашалһан юм.

Иимэл эмхинүүдые дэм­жэхэ хэрэгтэй. Юундэб гэхэ­дэ, мүнөө сагта эмхи зургаа­нууд эрэмдэг бэетэй зониие ажалда абахаяа яарадаггүй, харин гүрэнэй тэдхэмжэ тон багахан ха юм. Иимэ эрхэ байдалда эдэ зон хай­шан гэжэ ажамидарха гээшэб? Иигэжэл ябуулга хэжэ, ажал бүтээжэ, өөһэдыгөө хангахаһаа гадна нютаг дээ­рээ бүхы хүн зонойнгоо ажа­байдал һайжаруулжа байна ха юм.

“Толгой соохи нобшо хая!”

Буряадай КВН наадагша­дай ниитэ эмхи ганса эне­эдэтэй зугаа дэлгээд ябана бэшэ, мүн гүнзэгы удха ша­нартай ажал ябуулна. Гүрэн доторхи КВН-наадануудта хабаадахынгаа хажуугаар уластаа буряад хэлэн дээ­рэ иимэ наадануудые эм­хидхэнэ. Жэлэй нэгэ дахин үнгэргэгдэдэг энэ хэмжээ ябуулгада 5-6 аймаг хабаа­дадаг. Эндэ заатагүй түрэл хэлэн дээрээ дуугаржа, ойл­гожо шадаха залуушуул оролсоно. Мүн буряад ко­микс хэблэжэ эхилэнхэй. “Су­пер-Самбу” гэһэн түрүүшын номхон хэблэгдэнхэй, хоёрдохинь сентябрь һарын һүүл багаар нара харахаар хараа­лагдана.

Энэ үнгэрһэн яармагта “Толгой соохи нобшо хая!” гэһэн түсэлөөр хабаадана. Буряадай КВН хадаа Ородой Холбоото Уласай Юрэнхы­лэгшын грантын дэмжэлтэ­дэ хүртэжэ, Эхэ байгаалияа, Байгал далай болон оршон тойронхиие хамгаалгын түсэлнүүдые бэелүүлнэ.

- Һаяхан бидэ уласай ехэ ажахынуудтай “Нобшо ху­далдажа аба” гэһэн хэмжээ үнгэргөөбди. Мүнөө сагта ганса ЛВРЗ хабаадалсаад байна. Бусад ажахынуудта баһал ажал ябуулагдана, - гэжэ залуушуул хөөрэбэ.

Тэдэ томо үйлэдбэринүүдэй хабаадалгатайгаар Байгал далай шадархи сэ­бэрлэгдэхээр газарнуудые хубаарилһан байна. ЛВРЗ-гэй ажалшад Турка шадархи Байгалай эрье сэбэрлэжэ, бүхы бог шорой абаашажа хаяа. Завод өөрынгөө мүнгэ гаргажа, унаа үгөө, нобшо суглуулагшадые хооллуулаа. Тиигэжэ бог шорой худалда­жа абаһан болобо гээшэ.

- Юундэ түсэлөө “Толгой соохи нобшо хая!” гэжэ нэр­лээбибди? Хэрбэеэ хүн ноб­шо ноохой хаяжа, байгаали­яа бузарлажа болохогүй гэжэ хара багаһаа ойлгожо аба­бал, хэзээдэшье мартахагүй. Тиимэһээ бидэ залуушуулаа хүмүүжүүлхэ зорилготойб­ди. Оршон тойронхи бай­гаалида, илангаяа нангин Байгал далайда нобшо но­охой хаяжа байхагүй гэжэ толгой соогоо ойлгожо абаха ёһотойбди, - гэжэ залуушуул хөөрэбэ.

“Буряадай КВН” гэһэн эмхи Юрэнхылэгшын гран­тын дэмжэлтэдэ хүртэжэ, ажал хэрэгээ эршэмтэй ябу­улна. “Радио Сибирь” радио­станциин агаарай долгиндо “Томошуул, һурагты!” гэһэн дамжуулга ябуулжа эхил­хэнь. Тиин үхибүүд хайшан гэжэ Эхэ байгаалидаа хайха­рамжатайгаар хандахаб гэжэ хөөрэжэ үгэдэг байха.

Олзын хэрэг эрхилдэггүй ниитэ эмхинүүдэй яармагай ажалда хабаадаһан Ородой Холбоото Уласай Юрэнхы­лэгшын Грантын жасын гүйсэдхэхы захирал Антон Долгов ниитэ эмхинүүдэй түхеэрһэн талмайнуудые ябажа хараад, шалгарһан эмхинүүдэй түлөөлэгшэдтэй уулзаа. Мүн хайшан гэжэ олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүдтэй суг хамта ажал ябуулхаб гэһэн һуралсал эмхидхэгдээ. Удаань эрхим эмхинүүд шагналнуудта хүртөө юм.