​​Баргажан, шамаяа һанахадам...

Мүнөө жэл Буряадаймнай уран найруулагшад олон зохёолнуудаа хэблүүлжэ, номуу­даа уншагшадтаа хүргэжэ шадаа гэжэ тэмдэглэмээр. Сентябриин 27-28-ай үдэрнүүдтэ 23-дахияа үнгэрхэ заншалта Номой дугуйланда үрэ дүнгүүдынь согсологдохо. Бултан­да мэдээжэ Андрей Румянцевай “Певцы родной земли” гэжэ Буряадай ирагуу найраг­шадай бүтээлнүүдые шэнжэлһэн номынь олдохоор шухаг болонхой. Буряад ирагуу найрагша­дые хүсэдөөр харуулһан, тэдэнэй зохёолнуудые шэнжэлһэн номууд тон хомор ха юм даа. Мүнөө заһагдан нэмэгдэһэн, шэнэ зохёолшодой найруулгануудые шэнжэлһэн номтоёо Үндэһэтэнэй но­мой сан соо танилсуулха.

Мүн баһа Ким Балковай номуудтай танил­салга үнгэргэгдэхэ. Тиихэдэ Ким Цыденовэй, Долгор Энэбишиевагай, Леонид Синегрибовэй, Доржо Сультимовай, Аюна Аршалоевагай, Татья­на Ясниковагай, Туяна Самбяловагай, Татьяна Григорьевагай, Владимир Перхоровой, Баярма Дымбрылова-Дамбаринчиновагай, Владимир Гармаевай, Александр Гришинэй, Егор Сороко­виков-Магайн, Владимир Банзаракцаевай, Алек­сандр Махачкеевэй, Чингиз Цыбиков Цокто Жиг­митов хоёрой, Лидия Дашиевагай номуудтай танилсалганууд түргэн саг соо үнгэрхэ.

Баргажанай аялганууд

Энэ жэлдэ уран зохёолшо, хүгжэмшэ Вла­димир Бухаев амжалта түгэс хүдэлжэ, Номой дугуйланда хоёр номоо табиха.

“Баргажан, шамаяа һанахадам...” гэһэн дуунуудай согсолбори соо буряад дуу хүгжэм бэшэгшэдэй, мүн эхилэн найруулга за­халагшадай шэлэгдэмэл дуунууд согсологдоо. Номой оролтын эхиндэ үгтэһэн:

“Баргажан, шамаяа һанахадам,

Балшархан наһанайм нютаг бэлэйш.

Бадмахан сэсэгүүдээр бүрхөөгдэһэн

Барандаа суутай нютаг бэлэйш”, - гэжэ СССР-эй арадай артист Гомбо Цыдынжаповай дуу­най баглаа номой удха элирүүлнэ. Иигэжэ Бар­гажан дайдада зорюулагдаһаншье һаа, бүгэдэ арад зондо мэдээжэ болоһон, мүн баһа һүүлшын үедэ зохёогдоһон дуунуудай согсолбори түрүүшынхиеэ гүйсэдөөр хэблэлдэ гараба.

Номой хүгжэмтэ редактор, Буряад Уласай болбосоролой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Нико­лай Моторин һайн ажал ябуулаа. Нотонуудай графикые Владимир Бухаев өөрөө бэлдээ. Буряа­дай арадай артист, оперо болон баледэй театрай гол дуушан Тогмит Танхаев, Буряадай арадай поэт, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ Матвей Чойбонов хоёр номой удхые шүүмжэлжэ, хэблэлдэ дурадхаа.

Хүн бүхэндэ түрэһэн нютагынь эгээл һайханаар, эгээл дүтөөр һанагдадаг. Хүйһөөрөө холбоотой элинсэг хулинсагаймнай, аба эжынэрэймнай нютагууд – манай тоонто, үлзы һайхан үлгы нютаг гээшэ. Тиимэһээл буряад араднай анха урданһаа нааша эхэ нютагаа магтаһан дуунуудые зохёон дуулалдаһаар ерэһэн түүхэтэй. Буряадаймнай хүгжэмшэд болон ирагуу найраг­шадай орон дайда, тоонто нютаг, нуга тухайгаа найруулһан дуунууд хэзээдэшье хүндэтэйгээр хүлеэгдэдэг, дуратайгаар дуулагдадаг. Байгал далайгаа, Бархан, Саяан, Алхана уулануудаа түүрээхэдээ, Баргажан, Сэлэнгэ, Хёлго, Үдэ, Ан­гар, Онон мүрэнүүдээ магтахадаа, Буряадайнгаа нютаг бүхэниие суурхуулан дууланабди. Үргэн тэнюун нютагууд тухай аялга дуугаа дуулаха­даа, бидэ зүрхэндөө хэтэдээ мээхэйгээр дурсан һанажа ябадаг, зүүдэндээ ходо хаража хонодог Эхэ Буряад ороноо магтажа, заха хизааргүй ду­ратайгаа элирхэйлнэбди. Буурал холоһоо домог түүхээр баян, үзэсхэлэн һайхан байгаалитай Баргажан дайда дэлхэй дээрэ суурхаһан эрдэм­тэд, бүжэгшэд, урлалай мэргэжэлтэд болон дуушадаараа мэдээжэ.

Баргажан тухай бэшэгдэһэн, зохёогдоһон дуунууд гансашье энэ орон нютагта түрэһэн хүнүүдэй бэшэ, харин үргэн тэнюун Буряад, Мон­гол дайдын хүн зоной зүрхэ сэдьхэл хүлгүүлэн зэдэлдэг. «Баргажан, шамаяа һанахадам...» гэжэ нэрлэгдэһэн энэ дуунай согсолбори соо 80 гаран дуунууд оруулагданхай. Тиихэдэ Баргажан дай­дада зорюулжа зохёогдоһон бүхы дуунууд эндэ толилогдоо гэжэ хэлэхын аргагүй.

Бархан Үндэрэй баян сагаан элшэ доро ба­тажан ажаһууһан арад зоной сэдьхэл зүрхэндэ түрэһэн дуунууд хэзээ хойто үеын хүнүүдэй ухаан бодолдо байха. Эдэ дуунуудай сэсэн мэр­гэн үгэнүүд, ирагуу һайхан аялга доро Боолон- Түмэрһөө эхитэй Баргажан мүрэн барагдашагүй долгидоо Байгал далайдаа эльгээжэл байха.

Дүшөөд гаран жэлэй туршада түрэл Хурам­хаанайнгаа аймагта түүхэ болон хүгжэм дуунай хэшээлнүүдые һурагшадта заажа байхадаа, мүн баһа һүүлшын жэлнүүдтэ хотын соёлой байшан­да хүдэлжэ байхадаа, энэ дуунай согсолбори бүридхэн бэлдэгшэ хүгжэмшэн, уран зохёолшо Владимир Бухаев тон ехэ ажал хэбэ гэжэ тэмдэ­глэхэ шухала.

Нилээд олон дуунуудай автор Владимир Очирович дуунуудта дуратайшуулай дунда мэ­дээжэ болоһоор үнинэй, зохёоһон дуунуудынь түргэн саг соо дали урган, олондо мэдээжэ боло­дог. Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, «Буряадай түрүү хүнүүд – 2017» гэһэн урилдаа­най лауреат Владимир Очирович Бухаев бэлиг шадабариингаа эрхим хаһада ябана гэхэдэ, ал­дуу болохогүй.

Залуушуулые түрэл буряад хэлэндээ, түрэл арадтаа дурлуулха, дуу хүгжэмдэ һургаха тала­ар ехэ ажал ябуулдаг.

- Баргажан дайдынгаа, Хурамхаан нюта­гайнгаа сэлмэг һайхан шарайе, хүн зонойнгоо гүнзэгы бодолые, алдарта Байгал далайнгаа буурал долгинуудай бурьялан шарьяһан хүсые харуулжа шадаһан энэ дуунай согсолбори олон хүгжэм дуунда дуратайшуулда ёһотой баярай бэлэг болохо, - гэжэ Буряадай арадай поэт Дул­гар Доржиева номой оролто соо тэмдэглэнэ.

Аялгата һайхан дуунуудаа, уран зохёолнуудаа долгилуулна

«Буусадаа айлшалан» гэжэ шүлэгүүд, зүжэг болон рассказуудайнгаа согсолбори соогоо Вла­димир Бухаев Буряад ороноо, тоонто нютаг Бар­гажан дайдаяа, нютагайнгаа хүн зониие магтан түүрээнэ.

Владимир Очирович Бухаев Хурамхаан айма­гай Аргата һууринда 1953 оной январиин 25-да түрэһэн намтартай. 1969 ондо Барханай дунда һургуули дүүргээд, Буряадай гүрэнэй багшана­рай дээдэ һургуулиин хари хэлэнэй факультед­тэ һуража байтараа, гэр бүлын шалтагаанаар нютагаа бусажа, Элһэнэй эхин һургуулиин дэр­гэдэхи интернадта хүмүүжүүлэгшээр ажаллаа. Удаань Улаан-Үдын багшанарай 1-дэхи училищи­ин хүгжэмэй багшын таһагта һуража байтараа, Совет Армида татагдаа. Сэрэгэйнгээ албанһаа бусаһаар һургуулияа дүүргэжэ, хүгжэмэй баг­шын мэргэжэлтэй болоо.

1976 онһоо Владимир Бухаевай багшын ажа­лай намтар эхилээ. В ладимир О чирович абари зангаараа даруу, хүн зондо анхаралтайгаар хандадагаараа, бүхы юумэ һайнаар бүтээхые орол­додогоороо шалгардаг.

Бэлигтэй үхибүүдые эрхим бэрхэ хүнүүд болохоорнь хүмүүжүүлхэ гэжэ оролдоходоо, Владимир Очирович һуралсал-хүмүүжүүлгын элдэб онол аргануудые хэрэглэжэ, «Буряад оро­ной үндэһэн арадуудай соёл» гэһэн өөрын тус­хай түлэбөөр амжалта түгэс хүдэлөө. Олохон һурагшадынь хүгжэмшын, артистын мэргэжэл шэлэжэ, ажабайдалайнгаа үргэн замда гараа.

Владимир Очирович уран бэлигтэйшүүлэй элдэб харалганууд, хэмжээнүүдтэ заабол хабаададаг. 1998-2001 онуудта «Жэлэй эгээл эрхим дуун» харалганда, 2006 ондо «Алтаргана» нааданда, 2012 ондо «Алтан гургалдай» харалган­да, «Песня Булата на Байкале» гэһэн можонууд хоорондын фестивальда, 2013 ондо «Баргажан голой эгээл эрхим хүнүүд» гэһэн харалганда ам­жалтатай хабаадаа.

2014 оной октябриин 12-то соносхогдоһон «Эрхим диктант» гэһэн мүрысөөндэ шалгаржа, II шатын Дипломоор шагнагдаа. 2016 оной майн 20-21-эй үдэрнүүдтэ XII дугаар Бандида Хамба лама Даша-Доржо Этигэловтэ зорюулагдаһан «Арбан эрдэниин үргэл» гэһэн соёлой Ехэ III Уласхоорондын нааданай «Этигэлэй Хамба лама минии ажабайдалда» гэһэн мүрысөөндэ II ша­тын лауреадай дипломдо хүртөө.

2016 оной апрелиин 13-да Владимир Буха­ев «Россия-24» гэһэн сэнхир экранай асуудалда харюусалгын «Хөөрэлдөөн» гэжэ теле-дамжуул­гада хабаадажа, соёлой, буряад хэлэнэй байдал, саашадаа яажа, ямар харгыгаар хүгжэхэб гэһэн асуудалнуудта харюусаһан байна. « Хүхюу бу­ряад», “Хошон зугаа” урилдаануудта жэл бүхэндэ хабаададаг.

Владимир Бухаев һүүлэй жэлнүүдтэ хэдэн согсолбори, номуудые хэблүүлээ. Буряадайнгаа ирагуу найрагшадай шүлэгүүдээр хүгжэм бэ­шэжэ, «Бархан» гэһэн дуунай согсолбори 2002 ондо хэблүүлээ. 2011 ондо «Барханай арадай театр» гэһэн ном, 2013 ондо «Дуулыт, нүхэдни, дуугаа» гэһэн өөрынгөө зохёоһон дуунуудай су­глуулбари хэблүүлээ. 2014 ондо харюусалгата редактор боложо, Очир Мухтарович Бухаев эсэ­гынгээ бэшэһэн «Номол Һэнгэлдэр эсэгын түүхэ домогһоо» гэжэ ном хэблүүлһэн юм. 2015 ондо «Эдэ хүнүүдээр Барханай дайда омогорхоно» («Ими гордится Барагханская земля») гэһэн но­мойнь нэгэдэхи хуби хэблэгдээ.

Дууша, хүгжэмшэ, уран зохёолшо Владимир Бухаев наһанайнгаа нүхэр Валентина Дымчи­ковнатаяа Буряадайнгаа соёлой хүгжэлтэдэ го­ритойхон хубитаяа оруулна. Барханай арадай театрай табиһан олохон зүжэгүүдтэ амжалта­тайгаар наададаг байгаа. 1998 ондо Баир Эрды­неевэй «Үүрэй зүүдэн» гэжэ зүжэгтэ Үндэрэй роль наадажа, «Эрэшүүлэй эрхим роль» гэһэн шагналда хүртэһэн юм. Мүнөө Улаан-Үдын “Авиатор” соёлой байшанда ехэ ажал ябуулна.